{"id":10062,"date":"2024-01-14T12:10:09","date_gmt":"2024-01-14T11:10:09","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=10062"},"modified":"2024-04-08T21:50:53","modified_gmt":"2024-04-08T20:50:53","slug":"tiranas-urban-development-overview","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=10062","title":{"rendered":"Neologjizmat e ironis\u00eb, dhe zhvillimi urbanistik-arkitektonik i Tiran\u00ebs"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu, Qershor 2022 (Koment, Infografik\u00eb)<\/em><\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/arspo_neologjizmat_dhe_zhvillimi_arkitektonik_urbanistik_i_tiranes_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-13896\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/arspo_neologjizmat_dhe_zhvillimi_arkitektonik_urbanistik_i_tiranes_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"1600\" height=\"1200\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/arspo_neologjizmat_dhe_zhvillimi_arkitektonik_urbanistik_i_tiranes_opt.jpg 1600w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/arspo_neologjizmat_dhe_zhvillimi_arkitektonik_urbanistik_i_tiranes_opt-300x225.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/arspo_neologjizmat_dhe_zhvillimi_arkitektonik_urbanistik_i_tiranes_opt-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/arspo_neologjizmat_dhe_zhvillimi_arkitektonik_urbanistik_i_tiranes_opt-768x576.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/arspo_neologjizmat_dhe_zhvillimi_arkitektonik_urbanistik_i_tiranes_opt-1536x1152.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Dihet se 2-3 dekadat e fundit plani i sheshit Sk\u00ebnderbej ka p\u00ebsuar ndryshime dhe metamorfoza nja 100 her\u00eb. Tani p\u00ebr tani s&#8217;ka shenja t\u00eb &#8220;Manhatanizimit&#8221; t\u00eb Tiran\u00ebs, mir\u00ebpo kjo s&#8217;do t\u00eb thot\u00eb se nuk hetohet zhvillimi arkitektonik dhe ndryshimet urbanistike. Gjithsesi, para vet\u00eb fillimit t\u00eb komentit duhet sqaruar: vet\u00eb nuk jam arkitekt, andaj s&#8217;\u00ebsht\u00eb se do &#8220;p\u00ebrzihem&#8221; rreth ekspertizave t\u00eb arkitekt\u00ebve. Mora guximin t\u00eb komentoj rreth arkitektur\u00ebs m\u00eb shum\u00eb n\u00eb kuptimin &#8220;artistik&#8221; (pasi arkitektura \u00ebsht\u00eb dhe art). Dhe sepse, duke lexuar njeriu \u00e7&#8217;thon\u00eb arkitekt\u00ebt p\u00ebr 20-30 vjet me radh\u00eb, qebesa gjithkush i m\u00ebson ca gj\u00ebra themelore t\u00eb arkitekturales dhe t\u00eb planeve urbanistike : )<\/p>\n<p>Sipas Internetit, Tirana \u00ebsht\u00eb kryeqyteti i Shqip\u00ebris\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb e njohur p\u00ebr arkitektur\u00ebn shum\u00ebngjyr\u00ebshe, p\u00ebr arkitektur\u00ebn allaturka-osmane, p\u00ebr arkitektur\u00ebn fashiste-italiane dhe p\u00ebr arkitektur\u00ebn e epok\u00ebs sovjetike. Mir\u00ebpo ky thuktim gjoja si &#8220;p\u00ebrshkrim&#8221; i Tiran\u00ebs padyshim do jet\u00eb i vjet\u00ebr, p\u00ebrshkrim dekadent. Tirana s&#8217;ka ngelur n\u00eb &#8220;vend&#8221;, po b\u00ebhen s\u00ebpaku 25 vjet duke nd\u00ebrtuar e duke u zbukuruar.<\/p>\n<p>N\u00ebse ta sillnim nd\u00ebrmend Tiran\u00ebn e 1970-ave, &#8217;80-ave, n\u00ebse t&#8217;i imagjinonim ato promenadat e buz\u00ebmbr\u00ebmjes kur thuase e gjith\u00eb Shqip\u00ebria do dilnin n\u00eb shesh, n\u00ebse ta kujtonim shehin Sk\u00ebnderbej si &#8220;korzo&#8221; t\u00eb Tiran\u00ebs, dhe n\u00ebse t&#8217;thoshim se ishte shetitorja m\u00eb idileske e gjith\u00eb bot\u00ebs, padyshim do ishte e v\u00ebrtet\u00eb. Sepse s&#8217;kishte as makina as oshtima, as moto\u00e7ikleta as trotineta. Decibelazhi i zhurm\u00ebs kolektive duhet t&#8217;ket\u00eb qen\u00eb jasht\u00ebzakonisht optimal.<\/p>\n<p>Ajri at\u00ebbot\u00eb filt\u00ebrohej nga vet\u00eb mushk\u00ebrit\u00eb e Dajtit, nj\u00ebsoj si\u00e7 dhe sot e k\u00ebsaj dite, pa le q\u00eb nuk ndotej nga asgj\u00eb&#8230; ve\u00e7 e tham\u00eb, as moto\u00e7ikleta as trotineta. Apo megjithat\u00eb&#8230; s&#8217;duhet ekzagjeruar, rrall\u00eb aty-k\u00ebtu ndonj\u00eb \u00e7iklet\u00eb dhe binte n\u00eb sy, teksa ndonj\u00ebri Romeo harrestar n\u00eb nguti e sip\u00ebr, duke i dh\u00ebn\u00eb furish\u00ebm, meq\u00eb do vonohej p\u00ebr &#8220;takimin&#8221; me Xhulieta-bukuroshen e kombinatit : )<\/p>\n<p>Mir\u00ebpo edhe kjo retro-nostalgji si mbamendje e jona do ishte &#8220;p\u00ebrshkrim&#8221; kot, mbase i sakt\u00eb p\u00ebr koh\u00ebn e at\u00ebher\u00ebshme, por dmth. histori e &#8220;zverdhur&#8221;. Kur dihet se dhe vet\u00ebm 2-3 dekadat e fundit plani i sheshit Sk\u00ebnderbej ka p\u00ebsuar ndryshime e metamorfoza nja 100 her\u00eb (k\u00ebtu ia vlen ekzagjerimi, q\u00ebllimisht)!<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb e qart\u00eb se arkitektura e Tiran\u00ebs ka l\u00ebvizur, se urbanistikat kan\u00eb ecur p\u00ebrpara, ndoshta jo pik\u00ebrisht sipas t\u00eb gjitha &#8220;pritshm\u00ebrive&#8221; t\u00eb arkitekt\u00ebve, por ka dhe detaje q\u00eb p\u00ebrputhen me parapritjet e tyre. Ndoshta tiparet m\u00eb t\u00eb spikatura t\u00eb k\u00ebtij progresi jan\u00eb &#8220;brukselizimi&#8221;, &#8220;vankuverizimi&#8221;, por dhe &#8220;kopenhagenizimi&#8221;. Sa i p\u00ebrket zhvillimit t\u00eb Tiran\u00ebs n\u00eb t\u00eb ardhmen pritet q\u00eb njer\u00ebzia t&#8217;i hetojn\u00eb dhe shenjat e &#8220;manhatanizimit&#8221;, dhe ose t\u00eb tilla dukuri t\u00eb ngjashme progresiste.<\/p>\n<p><strong>&#8220;Brukselizimi&#8221; i Tiran\u00ebs<\/strong><br \/>\nN\u00eb planifikimin urban, &#8220;Brukselizimi&#8221; si term ironik ka t&#8217;b\u00ebj\u00eb me &#8220;nd\u00ebrtimin pa kritere dhe t\u00eb pakujdessh\u00ebm t\u00eb nd\u00ebrtesave moderne t\u00eb larta n\u00eb lagjet e zhveshura dhe t\u00eb vjetra&#8221;. Termi n\u00ebnkupton &#8220;zhvillimin e paplanifikuar mir\u00ebfilli, dhe rizhvillimin ad hoc urban&#8221;. Nocioni zbatohet p\u00ebr kudo q\u00eb t&#8217;jet\u00eb fjala, p\u00ebr cil\u00ebndo qend\u00ebr urbanistike a qytet &#8211; zhvillimi i t\u00eb cilit qytet e ndjek modelin e zhvillimit t\u00eb pakontrolluar t\u00eb Brukselit n\u00eb vitet 1960 dhe 1970.<\/p>\n<p><strong>&#8220;Kopenhagenizimi&#8221; i Tiran\u00ebs<\/strong><br \/>\nKopenhagenizimi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb strategji e projektimit urbanistik, me t\u00eb cil\u00ebn planifikimi dhe dizajni urban p\u00ebrqendrohen n\u00eb b\u00ebrjen e nj\u00eb qyteti m\u00eb t\u00eb qassh\u00ebm p\u00ebr \u00e7iklist\u00ebt dhe p\u00ebr k\u00ebmb\u00ebsor\u00ebt, nd\u00ebrsa m\u00eb pak t\u00eb varur nga makinat. Tirana v\u00ebrtet kishte nevoj\u00eb p\u00ebr sadopak &#8220;kopenhagenizim&#8221;, vet\u00ebm 1 a 2 dekada m\u00eb p\u00ebrpara trafiku i Tiran\u00ebs ishte &#8220;katastrof\u00eb&#8221; urbane e llojit t\u00eb vet&#8230;<\/p>\n<p><strong>&#8220;Vankuverizimi&#8221; i Tiran\u00ebs<\/strong><br \/>\nVankuverizimi \u00ebsht\u00eb fenomen urbanistik-arkitektonik t\u00eb cilin ekspert\u00ebt e kan\u00eb hetuar gjat\u00eb zhvillimit t\u00eb Vankuver (Kanada). Karakterizohet nga dend\u00ebsia rezidenciale, nga popullsia e madhe q\u00eb jeton n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb qytetit, nga objektet rretherrotull qendr\u00ebs me p\u00ebrdorime t\u00eb p\u00ebrziera, objekte ose nd\u00ebrtesa me baz\u00eb komerciale dhe q\u00eb ngriten tutje si kulla rezidenciale t\u00eb larta.<\/p>\n<p><strong>&#8220;Manhatanizimi&#8221; i Tiran\u00ebs<\/strong><br \/>\nTani p\u00ebr tani s&#8217;ka shenja t\u00eb &#8220;Manhatanizimit&#8221; t\u00eb Tiran\u00ebs, por n\u00eb t\u00eb ardhmen pritet dhe ky fenomen. Manhatanizimi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb neologjiz\u00ebm i shpikur p\u00ebr ta p\u00ebrshkruar nd\u00ebrtimin e shum\u00eb objekteve t\u00eb larta ose me vendndodhje t\u00eb dendur, dend\u00ebsi arkitekturale q\u00eb e transformon pamjen dhe karakterin e nj\u00eb pjese t\u00eb qytetit, pamje q\u00eb \u00ebsht\u00eb e ngjashme me Manhatanin, lagjen m\u00eb popullsi m\u00eb t\u00eb dendur, lagjen m\u00eb t\u00eb populluar t\u00eb Nju Jorkut.<\/p>\n<p><strong>Main-hattan (Gjermani)<\/strong><br \/>\nNj\u00eb shembull i neologjizmit \u00ebsht\u00eb Main-hattan (Gjermani) &#8211; Mainhattan \u00ebsht\u00eb distrikti qendror i biznesit n\u00eb Frankfurt t\u00eb Gjermanis\u00eb. Neologjizmi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb &#8220;portmanto&#8221; i fjal\u00ebs Main (lumi n\u00eb t\u00eb cilin shtrihet Frankfurti), dhe Manhattan, nj\u00eb referenc\u00eb p\u00ebr lart\u00ebsit\u00eb dhe rrokaqiejt mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebs t\u00eb zon\u00ebs s\u00eb brendshme t\u00eb qytetit Frankfurt.<\/p>\n<p><strong>Sanhattan (Kili)<\/strong><br \/>\nShembulli tjet\u00ebr i ngjash\u00ebm, Sanhattan (Kili) &#8211; Sanhattan, edhe ky neologjiz\u00ebm \u00ebsht\u00eb term &#8220;portmanto&#8221; (2 fjal\u00eb t\u00eb kombinuara), p\u00ebr kryeqytetin Santiago dhe Manhattan-in njujorkez, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lloj nofke ironike p\u00ebr distriktin financiar t\u00eb kryeqytetit t\u00eb Kilit, Santiago.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p><strong>Tirana&#8217;s Urban Development (Overview)<\/strong><\/p>\n<p>&#8230;it is clear that the architecture and urban planning of Tirana has progressed positively, thus according to all &#8220;expectations&#8221;, perhaps the most striking feature of this progress is &#8220;brusselization&#8221;, in the near future people might notice also the signs of &#8220;manhattanization&#8221; and such &#8211; I&#8217;m not an architect but by reading what architects say for 20-30 years, one simply learns few basic things : )<br \/>\n<em>(sg &#8211; sky division, 22)<\/em><\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/tirana_brusselization_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-10063 zoooom\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/tirana_brusselization_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"900\" height=\"675\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/tirana_brusselization_opt.jpg 1600w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/tirana_brusselization_opt-300x225.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/tirana_brusselization_opt-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/tirana_brusselization_opt-768x576.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/tirana_brusselization_opt-1536x1152.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 900px) 100vw, 900px\" \/><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu, Qershor 2022 (Koment, Infografik\u00eb) Dihet se 2-3 dekadat e fundit plani i sheshit Sk\u00ebnderbej ka p\u00ebsuar ndryshime dhe metamorfoza nja 100 her\u00eb. Tani p\u00ebr tani s&#8217;ka shenja t\u00eb &#8220;Manhatanizimit&#8221; t\u00eb Tiran\u00ebs, mir\u00ebpo kjo s&#8217;do t\u00eb thot\u00eb se nuk&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=10062\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-10062","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10062","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10062"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10062\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10062"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10062"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10062"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}