{"id":11947,"date":"2022-11-21T09:49:58","date_gmt":"2022-11-21T08:49:58","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=11947"},"modified":"2024-04-09T06:01:00","modified_gmt":"2024-04-09T05:01:00","slug":"lashtesia-me-te-gjitha-detajet-dhe-nuancat-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=11947","title":{"rendered":"Lasht\u00ebsia me t\u00eb gjitha “detajet dhe nuancat” (2)"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu \u2013 AP, T 2022 (pak fjal\u00eb rreth ilustrimeve t\u00eb arkitektit dhe arkeologut J-C. Golvin)<\/em><\/p>\n

( …ndonj\u00ebher\u00eb, aty-k\u00ebtu ilustrimet mund t’ken\u00eb m\u00eb shum\u00eb “imagjinat\u00eb” arkitekturale, sesa arkitektur\u00eb realistike, pse jo – por as at\u00ebher\u00eb jo tek ashtu kot, gjith\u00e7ka do jet\u00eb e justifikuar, inkluzivisht imagjinata<\/strong>… )<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

[ ngjitur: Jean-Claude Golvin – ilustrim teorik i pallatit t\u00eb Ulliksit (Odiseut) n\u00eb Itak\u00eb<\/span> ]<\/p>\n

***
\nGjat\u00eb viteve, duke lexuar, duke e “studiuar” historin\u00eb, duke u marr\u00eb me lasht\u00ebsin\u00eb (ashtu sa p\u00ebr vete – di\u00e7 si k\u00ebnaq\u00ebsi e “v\u00ebshtir\u00eb” hobi-stike), me antikitetin, me artin, me rrug\u00ebtimet, me zhvillimet, me r\u00ebnie-ngritjet, me ecejaket antropologjike, me arkitekturat, me urbanistikat etj. etj., her\u00eb rast\u00ebsisht e her\u00eb q\u00ebllimisht, shpesh m’ka r\u00ebn\u00eb t\u00eb “takohem” referencialisht me ilustrimet e Dr. Golvin. Lasht\u00ebsia, antikiteti, e kaluara e risjellur, e rikrijuar, ardhur n\u00eb drit\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet ilustrimeve t\u00eb tij, \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet simpatike dhe nj\u00eb bot\u00eb m\u00ebvete.<\/p>\n

Andaj desha 2-3 fjal\u00eb, si tribut modest e si mir\u00ebnjohje. Jean-Claude Golvin \u00ebsht\u00eb arkeolog dhe arkitekt francez, studiues pran\u00eb CNRS (Universiteti Bordeaux Montaigne). Qendra Komb\u00ebtare Franceze p\u00ebr K\u00ebrkime Shkencore (CNRS) \u00ebsht\u00eb organizat\u00eb shtet\u00ebrore institucionale, ndoshta m\u00eb e madhja si qend\u00ebr e till\u00eb k\u00ebrkimore-studimore e Evrop\u00ebs.<\/p>\n

Me nj\u00eb tez\u00eb mbi amfiteatro-logjin\u00eb romake, n\u00eb v. 1985 Golvin do b\u00ebhej doktorant i Arkeologjis\u00eb. N\u00eb cil\u00ebsin\u00eb e arkitektit dhe si specialist i fush\u00ebs amfiteatrore, do e drejtonte qendr\u00ebn k\u00ebrkimore franko-egjiptiane t\u00eb Karnak dhe Luksor.<\/p>\n

Ilustrimet e Dr. Golvin nuk jan\u00eb “art i lir\u00eb”, vizatime shlirsh\u00ebm sipas tekave t\u00eb imagjinat\u00ebs. Por u n\u00ebnshtrohen diktateve arkitekturale e shkencore; duhet t’jen\u00eb t\u00eb bazuara n\u00eb fakte, n\u00eb v\u00ebrtet\u00ebsin\u00eb realiste, n\u00eb studime, n\u00eb njohurit\u00eb e mir\u00ebfillta historiografike, n\u00eb gjetjet e n\u00eb g\u00ebrmimet arkeologjike. Shkurt, duhet t’jen\u00eb sa m\u00eb realiste dhe sa m\u00eb t\u00eb sakta. Anise, kuptohet, as ato s’mund t\u00eb jen\u00eb 100% t\u00eb sakta. Shum\u00eb elemente t\u00eb humbura “realiste” aty-k\u00ebtu si p\u00ebrplot\u00ebsim artistik z\u00ebvend\u00ebsohen me ato fiksionale.<\/p>\n

Thjesht desha t\u00eb theksohet se vizatimet e Golvin nuk jan\u00eb dhe s’duhet t\u00eb jen\u00eb fantazi e pabaz\u00eb – duke aluduar si shembull, n\u00eb stilin e grafikave si\u00e7 b\u00ebhen p\u00ebr video-loj\u00ebrat moderne. Jo se t\u00eb tillave grafika u munguaka gj\u00eb si “art”, por thjesht n\u00eb rolin e tyre artistik nuk i sh\u00ebrbejn\u00eb q\u00ebllimit t\u00eb realizmit. T\u00eb tilla ilustrime, qofshin dhe hiper-realistike stilistikisht, desha t\u00eb them se nuk merren patjet\u00ebr me realizmin e p\u00ebrbotsh\u00ebm, q\u00ebkur q\u00ebllimi par\u00ebsor i loj\u00ebrave \u00ebsht\u00eb ai arg\u00ebtues..<\/p>\n

Ndonj\u00ebher\u00eb teksa mrekullohesh me imagjinat\u00ebn artistike t\u00eb arkitektit Golvin, shpesh madje s’ke si e “frenon” as buz\u00ebqeshjen. N\u00ebse ke doktoruar rreth “amfiteatro-res”, dhe t\u00eb merresh me krijimin e detajeve q\u00eb i mungojn\u00eb… le t’themi amfiteatrit n\u00eb Palmyra, apo dhe gjithkaje q\u00eb i mungom kompleksit madh\u00ebshtor rreth e rrotull, af\u00ebrmendsh se impenjimet e tilla ilustrative do ken\u00eb m\u00eb shum\u00eb v\u00ebrtet\u00ebsi strukturale-arkitekturale.<\/p>\n

Mir\u00ebpo ndonj\u00ebher\u00eb, aty-k\u00ebtu ilustrimet mund t’ken\u00eb m\u00eb shum\u00eb “imagjinat\u00eb” arkitekturale, sesa arkitektur\u00eb realistike. Pse jo – por as at\u00ebher\u00eb jo tek ashtu kot, gjith\u00e7ka do jet\u00eb e justifikuar, inkluzivisht imagjinata. Varet nga subjekti ilustrativ, por ndonj\u00ebher\u00eb ndodh\u00eb sturkturaliteti do jet\u00eb m\u00eb tep\u00ebr fiksional sesa real. Bie fjala (100% shembull i sinqert\u00eb), n\u00ebse merresh me ilustrimin e pallatit rezidencial n\u00eb Itak\u00eb, me pallatin e Odiseut homerik…<\/p>\n

Vet\u00eb psh. do ia kisha z\u00ebn\u00eb mjaft p\u00ebr t\u00eb “madhe” n\u00ebse ilustratori Golvin t’i kishte harruar ullinjt\u00eb. Duke u p\u00ebrballur me problemet, me dizajnin, me sfidat, me “zgjidhjet” arkitekturale t\u00eb pallatit n\u00eb Itak\u00eb, duke ditur se aty pati vuajtuar p\u00ebr aq gjat\u00eb Penelopa e ngrat\u00eb… s’ke si i shmangesh buz\u00ebqeshjes kur sheh se as ullinjt\u00eb nuk mungojn\u00eb. S’ka di\u00e7 m\u00eb t\u00eb bukur sesa kur n\u00eb art p\u00ebrputhen kriteret e v\u00ebrtet\u00ebsis\u00eb filimisht, \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si ajo shtylla kryesore bazike, shtyll\u00eb q\u00eb e mban gjith\u00eb kulmin e t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs. P\u00ebrndryshe s’ka shans t\u00eb pik\u00ebtakohen e v\u00ebrteta me realitetin – pa i patur bazat s’ke as si pret v\u00ebrtet\u00ebsi, apo jo!<\/p>\n

\u00c7’lidhje na paska n\u00ebse ullinj apo palma? Epo, sepse ullinjt\u00eb kan\u00eb shum\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi n\u00ebse b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr pallatin e Odiseut. Desh\u00ebm, s’desh\u00ebm shpesh gj\u00ebrat jan\u00eb t\u00eb lidhura “zinxhir”. Sipas Homerit, Penelopa do duhej t\u2019ishte di\u00e7 si p\u00ebrkryeshm\u00ebria emblematike e gruas besnike. Pena e Homerit na thot\u00eb se Penelopa dhe Odiseu flinin n\u00eb nj\u00eb shtrat me \u201crr\u00ebnj\u00eb\u201d, shtrat i gdhendur n\u00eb pem\u00ebn e ullirit, aty n\u00eb dhom\u00ebn e gjumit. Trungu i ullirit t\u00eb vjet\u00ebr, duke i patur rr\u00ebnj\u00ebt n\u00eb themelet e sht\u00ebpis\u00eb, kuptohet se ishte i paluajtsh\u00ebm. Simbolikisht, nj\u00ebsoj si besnik\u00ebria e Penelopes ndaj burrit t\u00eb vet.<\/p>\n

Dhe k\u00ebshtu, Odiseu e pati ujdisur shtratin e vet duke i ndenjur besnik p\u00ebrputhshm\u00ebris\u00eb ideatike t\u00eb mitit. N\u00ebse ideja e tij na ishte 100% origjinale s\u2019kemi si ta dim\u00eb. Ama e dim\u00eb se dhoma e gjumit, besnik\u00ebria e Penelop\u00ebs, e gjith\u00eb sht\u00ebpia \u201cgravitonte\u201d rreth shtratit. E pati gjetur fillimisht ullirin p\u00ebr shtratin e dashuris\u00eb, e pati prer\u00eb n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb optimale t\u00eb \u201cshtratit\u201d dhe rrotull e pati nd\u00ebrtuar pallatin madh\u00ebshtor.<\/p>\n

Pastaj kur t’vinte koha, si\u00e7 e dim\u00eb Odiseu do t\u2019nisej n\u00eb luft\u00ebn e Troj\u00ebs. Do b\u00ebheshin 10 vjet luft\u00eb, do t\u2019i humbte plus 10 t\u00eb tjera p\u00ebr t\u2019u kthyer n\u00eb sht\u00ebpi. K\u00ebshtu q\u00eb Penelopa do ta priste p\u00ebr 20 vjet, besnike. Jo dhe Odiseu do ngelej \u201cbesnik\u201d, pa\u00e7ka se shpirt\u00ebrisht as ai s\u2019do ta tradhtonte. Gjithsesi, do ngelej p\u00ebr 7 vjet i \u201clidhur\u201d me magjit\u00eb dhe \u00ebmb\u00eblsin\u00eb e Kalipsos\u00eb. Ajo ishte nj\u00eb nimf\u00eb-per\u00ebndesh\u00eb e pavdekshme, Odiseu nj\u00eb vdekatar i \u201cr\u00ebndomt\u00eb\u201d por Kalipsoja qe dashuruar n\u00eb t\u00eb, e mbante n\u00eb ishullin e vet kund\u00ebr vullnetit t\u00eb tij.<\/p>\n

Madje Kalipsoja do t\u2019i kishte dy f\u00ebmij\u00eb nga ai. Ja q\u00eb s\u2019mund ta b\u00ebnte t\u00eb lumtur, zemra e Odiseut rrahte p\u00ebr dikend tjet\u00ebr. E luste q\u00eb ta lironte dhe t\u2019i kthehej Penelop\u00ebs s\u00eb p\u00ebrvuajtur, por Kalipsoja qe dashuruar, e donte aq sa s’mund ta kuptonte palumturin\u00eb e tij. Ajo i pati premtuar shum\u00e7ka, rinin\u00eb e p\u00ebrjetshme dhe pavdek\u00ebsin\u00eb. Atij s’i duheshin k\u00ebto, nuk ndjente p\u00ebr t\u00eb, donte t’i kthehej Penelop\u00ebs. M\u00eb n\u00eb fund, me nd\u00ebrhyrjen e Athinas\u00eb e me vullnetin e Zeusit, Odiseu do t\u2019kthehej n\u00eb sht\u00ebpi. Qen\u00eb p\u00ebrzier per\u00ebndit\u00eb dmth. dhe Kalipsoja qe detyruar ta lironte t\u00eb dashurin e burgosur.<\/p>\n

Atje n\u00eb Itak\u00eb, Penelopa kurr\u00eb s’hoqi dor\u00eb nga Odiseu. Edhe p\u00ebrkund\u00ebr sfidave, aq shum\u00eb burrash e burrecash e k\u00ebrkonin dor\u00ebn e saj, por ajo kurr\u00eb s\u2019do ta tradhtonte. Madje dhe kur Odiseu kthehet, ajo e teston p\u00ebr t\u2019u siguruar se v\u00ebrtet ishte burri i saj. Ja pse na duhej detaji i “ullirit”. Penelopa e p\u00ebrdor pik\u00ebrisht shtratin q\u00eb t’v\u00ebrtetohej identiteti i tij. Vet\u00ebm Odiseu, Penelopa dhe sh\u00ebrb\u00ebtorja e dinin q\u00eb shtrati nuk zhvendosej, se ishte i paluajtsh\u00ebm. Askush tjet\u00ebr s\u2019e dinte k\u00ebt\u00eb sekret.<\/p>\n

Penelopa e urdh\u00ebron sh\u00ebrb\u00ebtoren e vet q\u00eb ta l\u00ebvizte shtratin. Odiseu zem\u00ebrohet duke pandehur se Penelopa e pask\u00ebsh z\u00ebvend\u00ebsuar shtratin me ndonj\u00eb shtrat tjet\u00ebr. Ai shpjegon se dhom\u00ebn e gjumit e pati nd\u00ebrtuar rreth nj\u00eb ulliri t\u00eb lasht\u00eb, dhe se vet\u00eb ullirin e pati b\u00ebr\u00eb shtrat, e pati gdhendur trungun si shtrat. Me k\u00ebt\u00eb detaj Penelopa e ngrat\u00eb qe siguruar se ishte askush tjet\u00ebr por vet\u00eb i dashuri, ai humbaraku i saj\u2026 vet\u00eb arkitekti, \u201cideatori\u201d i shtratit martesor. Ai mbreti krenar i Itakes, ai trimi, ai bredharaku t\u00eb cilin e kishte pritur p\u00ebr aq gjat\u00eb.<\/p>\n

Dhe k\u00ebshtu, s’\u00ebsht\u00eb se patjet\u00ebr duhet ditur k\u00ebso detajesh, por lidhur me ilustrimin e Dr. Golvin ja pse kishin “r\u00ebnd\u00ebsi” ullinjt\u00eb. Sidoqoft\u00eb, rastet e pallateve mitologjike, kompleksiteti me ullinjt\u00eb, me shtret\u00ebrit e dhomave t\u00eb gjumit, jan\u00eb “kategori tjet\u00ebr”, k\u00ebto lejojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb imagjinat\u00eb. Nuk kufizohen gj\u00ebrat me diktate t\u00eb shkenc\u00ebs. Ja pse dhe buz\u00ebqeshjet e \u00ebmbla, sepse mitologjia ashtu-k\u00ebshtu e pafajshme, aq sa dhe e pakapshme.<\/p>\n

Ilustrimet e bot\u00ebs realistike t\u00eb Dr. Golvin p\u00ebrve\u00e7 q\u00eb na kthejn\u00eb n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb t\u00eb “njohur” (strukur diku “jasht\u00eb” k\u00ebsaj bote – sepse megjithat\u00eb bot\u00eb pjes\u00ebrisht imagjinare, ose pjes\u00ebrisht ekzistente n\u00eb form\u00ebn e g\u00ebrmadhave e t\u00eb rr\u00ebnojave), p\u00ebr bot\u00ebn reale, p\u00ebr g\u00ebrmadhat e nj\u00ebmend\u00ebsis\u00eb ilustrimet e tij k\u00ebrkohet t’jen\u00eb sa m\u00eb t\u00eb sakta. Mund\u00ebsisht t’kapin sa m\u00eb shum\u00eb sakt\u00ebsi t\u00eb realizmit, pasi i sh\u00ebrbejn\u00eb dhe q\u00ebllimit edukativ.<\/p>\n

Q\u00eb nga v. 1989 Golvin \u00ebsht\u00eb marr\u00eb me rikrijimin ilustrativ t\u00eb qyteteve antike dhe mesjetare. N\u00eb v. 2010 pun\u00ebn e vet vizatimore ia dhuroi Muzeut t\u00eb Antikiteteve n\u00eb Arles (Franc\u00eb), mbi 1000 punime t\u00eb ndryshme. P\u00ebr ta p\u00ebrfaq\u00ebsuar denj\u00ebsisht pun\u00ebn e tij, natyrisht s’ka si b\u00ebhet me postimin e disa vizatimeve t\u00eb tij, as me nj\u00eb shkrim as me nj\u00eb lib\u00ebr komplet. Vet\u00ebm Muzeu n\u00eb Arles do ia dilte sadopak m\u00eb denj\u00ebsisht, q\u00ebkur dhe i ruan me qindra ilustrime t\u00eb tij. Thjesht ca fjal\u00eb sa p\u00ebr ta “kap\u00ebrthyer” sadopak iden\u00eb. P\u00ebrndryshe puna e tij prej dekadash si kontribut shkencor dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht si mrekulli artistike-edukative, kuptohet se k\u00ebrkon qasje studimore ekstensive.<\/p>\n

N\u00eb v. 2019 shkurtazi pata shkruar rreth pun\u00ebs s\u00eb Ubisoft (lidhur me video-loj\u00ebrat e tyre), at\u00ebkoh\u00eb nuk dija se Jean-Claude Golvin na ishte “syri i ekspertit” prapa projekteve t\u00eb tyre (mbase do duhej ta kisha marr\u00eb mend, por s’m\u00eb pati vajtur mendja : ) K\u00ebt\u00eb detaj e pata “m\u00ebsuar” m\u00eb von\u00eb. P\u00ebrve\u00e7 sugjerimeve nga historian\u00eb dhe ekspert\u00eb t\u00eb brendsh\u00ebm, puna e Ubisoft rreth krijimit t\u00eb skenografikave do t’bazohej dhe n\u00eb sugjerimet nga k\u00ebshilltar\u00eb akademik\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb dhe Jean-Claude Golvin.<\/p>\n

 <\/p>\n