{"id":12001,"date":"2022-11-26T21:50:15","date_gmt":"2022-11-26T20:50:15","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12001"},"modified":"2024-04-09T06:00:25","modified_gmt":"2024-04-09T05:00:25","slug":"truri-i-aristotelit-si-radiator-si-ftohes-i-zemres","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12001","title":{"rendered":"T\u00eb gabosh – asgj\u00eb, madje s’\u00ebsht\u00eb as qesharake!"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu – AP, N 2022<\/em><\/p>\n

(Aristoteli besonte se truri ka nj\u00eb rol paksa m\u00eb “dyt\u00ebsor”, jo bash rol par\u00ebsor, e gjith\u00eb men\u00e7uria i vinte nga zemra, aty buronte gjeocentrizmi aristotelian, astroteologjia e tij, shovinizmi, maskilizmi, protoracizmi, dhe gjith\u00e7ka e intelektit<\/strong>…)<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

***
\nSe gabojm\u00eb ne ordiner\u00ebt – asgj\u00eb interesante, madje s’\u00ebsht\u00eb as qesharake. Ja q\u00eb gabojn\u00eb dhe “kok\u00ebm\u00ebdhenjt\u00eb”, kokat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb k\u00ebsaj bote. Sepse ndoshta s’ka njeri t\u00eb “pagabuesh\u00ebm”, gjithkush gabon, qoft\u00eb n\u00eb gjykime intelektuale, qoft\u00eb n\u00eb veprime praktiko-logjike.<\/p>\n

P\u00ebr momentin s’po m\u00eb kujtohet ndonj\u00eb fjal\u00eb e urt\u00eb lidhur me tem\u00ebn, n\u00eb mendje s’po e gjej ndonj\u00eb urt\u00ebsi, th\u00ebnie q\u00eb e kap\u00ebrthen shkurt gjith\u00eb “problemin”. Por besoj s’ka popull t\u00eb bot\u00ebs q\u00eb nuk e mir\u00ebkupton “pagabueshm\u00ebrin\u00eb” e njeriut. E mir\u00ebkuptueshme, sepse \u00ebsht\u00eb e pamundur t’mos gabosh. Madje shpesh, kur gj\u00ebrat rrjedhin mbar\u00eb, vet\u00eb mrekullia e gabimeve na kthehet pastaj si “m\u00ebsim”, si “nx\u00ebnie” mendore, si p\u00ebrparim n\u00eb t\u00eb menduarit.<\/p>\n

Le ta marrim ndonj\u00eb shembull me vet\u00eb shembullor\u00ebt e dijeve. Bie fjala Ajnshtajnin, Aristotelin. Q\u00eb t\u00eb dy mendjendritur, kok\u00ebshembuj q\u00eb \u00e7’ke me t\u00eb, lart\u00ebsia e tyre… vet\u00eb apogjeu i lart\u00ebsis\u00eb. Aristotel – Ajnshtajn, ting\u00ebllon di\u00e7 si duo-dinamike madh\u00ebshtore, thuase me nj\u00ebrin fillon madh\u00ebshtia dhe me tjetrin mbaron. Vet\u00eb krenaria, si dy A-ja grandioze, A-A gjigante. Ja q\u00eb asnj\u00ebra nga A-t\u00eb tona shembullore s’ishin t\u00eb pagabueshme.<\/p>\n

Dhe at\u00eb, t\u00eb gabosh p\u00ebr shkencat e v\u00ebshtira, t\u00eb pohosh se Toka na qenk\u00ebsh qendra e Universit… kjo s’\u00ebsht\u00eb dhe aq tragjike, e leht\u00eb ta kuptojm\u00eb. Ama t\u00eb gabosh p\u00ebr grat\u00eb, p\u00ebr femrat si krijesa t\u00eb pafajshme, ec e kuptoje k\u00ebt\u00eb! Edhe Aristoteli, edhe Ajnshtajni i adhuronin femrat, s’u shqiteshin, i mbanin af\u00ebr, s’ia b\u00ebnin as “g\u00ebk” pa to. E megjithat\u00eb \u00e7far\u00eb kan\u00eb gabuar ata teorikisht ndaj femr\u00ebs (si subjekt i men\u00e7uris\u00eb s\u00eb tyre) thjesht e pafalshme.<\/p>\n

Meq\u00eb ra fjala, personalisht m\u00eb par\u00eb mund ta fal Aristotelin se Ajnshtajnin. K\u00ebtij t\u00eb fundit padyshim s’i “falet” gj\u00eb, asnj\u00eb gabim. S’ka si i falet psh. ai “ultimatumi” ndaj gruas s\u00eb vet. N\u00eb jet\u00ebn time s’kam d\u00ebgjuar, s’kam hasur kurr\u00eb ndonj\u00eb ultimatum m\u00eb qesharak, p\u00ebr nj\u00eb kok\u00eb ajnshtajniane ishte di\u00e7 si gabim trashanik i pafalsh\u00ebm. Duhen ca mij\u00ebvje\u00e7ar\u00eb p\u00ebr t’iu falur Ajnshtajnit lajthitjet e pafalshme.<\/p>\n

Nd\u00ebrsa Aristotelit tashm\u00eb i falet gjith\u00e7ka, thjesht p\u00ebr faktin se ky i takon lasht\u00ebsis\u00eb. Ndryshe nga Ajnshtajni, ky pati jetuar 2400 vjet m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, k\u00ebsaj radhe s’do flasim p\u00ebr “femrat”, p\u00ebr gabimet teorike ndaj tyre. S’do i harrojm\u00eb, q\u00ebkur jan\u00eb “gabime” t\u00eb pafalshme. Gabimeve A-A p\u00ebr femrat (si subjekt) do u qasemi her\u00eb tjet\u00ebr. K\u00ebsaj radhe le t’ia fillojm\u00eb nga “koka” – sepse nga aty fillon gjith\u00e7ka. Aty lindin gjenialitetet, aty dhe gabimet, aty e kan\u00eb zanafill\u00ebn edhe dijet edhe lajthitjet. K\u00ebsaj radhe le ta rrahim pak\u00ebz “kok\u00ebn” e Aristotelit.<\/p>\n

***
\nT\u00eb gjith\u00eb e din\u00eb se Aristoteli ishte nj\u00eb mendje-zgjuar, nj\u00eb kok\u00eb e ditur dhe inteligjente, nj\u00eb mendimtar i madh. S’ka si mohohet “Corpus Aristotelicum”; s’e mohon kush se Aristoteli e shkroi Politik\u00ebn, Poetik\u00ebn, Metafizik\u00ebn. Ende dhe sot e k\u00ebsaj dite shkollar\u00ebt modern\u00eb i lexojn\u00eb dhe i diskutojn\u00eb veprat e tij, debatojn\u00eb rreth frym\u00ebs filozofike “materialiste”, rreth ndikimit t\u00eb mend\u00ebsis\u00eb aristoteliane p\u00ebrgjat\u00eb rrug\u00ebs dhe ardhjes… ku jemi sot.<\/p>\n

P\u00ebr neve sot ting\u00ebllon “qesharake” por ishte i nj\u00ebjti Aristotel “kok\u00ebmadh” q\u00eb besonte se zemra \u00ebsht\u00eb organi i arsyes dhe intelektit, jo truri. Funksioni i trurit n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb fare di\u00e7 tjet\u00ebr, roli i trurit brenda kafk\u00ebs son\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebr “ftohjen e gjakut” t\u00eb organizmit. Inteligjenca jon\u00eb s’ka t’b\u00ebj\u00eb me trurin, mendimet dhe inteligjenca nuk “ndodhin” n\u00eb kok\u00eb por n\u00eb zem\u00ebr.<\/p>\n

T\u00eb gjith\u00eb e din\u00eb pakashum\u00eb se Aristoteli portretizohet si nj\u00eb “mendjefryer”, pothuaj suprematik, me vet\u00ebbesim t\u00eb tepruar, i cili pohonte p\u00ebr gj\u00ebra t\u00eb ndryshme pa u bazuar n\u00eb asnj\u00eb prov\u00eb, n\u00eb asnj\u00eb verifikim, n\u00eb asnj\u00eb eksperiment. Dhe rrjedhimisht do dilte n\u00eb pah se pati qen\u00eb i gabuar p\u00ebr shum\u00e7ka. Madje shpesh pretendohet se gabimet dhe vet\u00ebbesimi i tep\u00ebrt i tij, n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre e kan\u00eb penguar p\u00ebrparimin e shkenc\u00ebs p\u00ebr nja 2000 vjet.<\/p>\n

Mjaft nga shkollar\u00ebt e “mbrojn\u00eb”, duke pohuar se p\u00ebr koh\u00ebn e vet nuk kishte “faj” – gjithsesi, t\u00eb gjith\u00eb pajtohen se gabimi m\u00eb i madh i Aristotelit ishte q\u00eb nuk b\u00ebnte eksperimente, q\u00eb nuk i verifikonte gj\u00ebrat. Jo vet\u00ebm q\u00eb nuk i pati “numruar” dh\u00ebmb\u00ebt e gruas s\u00eb vet, por ai s’do merrte as mundin e verifikimit p\u00ebr idet\u00eb… bie fjala nga fusha e fizik\u00ebs. S’kishte si eksperimentonte me gjeocentrizmin, por psh. t\u00eb b\u00ebnte si\u00e7 ia b\u00ebnte Galileo, t\u00eb ngjitej diku m\u00eb lart, t’i l\u00ebshonte objektet nga pallatet, nga kullat, t’i studionte “idet\u00eb” q\u00eb i shkrepnin, t’i sinkronizonte v\u00ebshtrimet e mendimet, idet\u00eb me eksperimentet, dhe tek pastaj t\u00eb “konkludonte”. Mir\u00ebpo jo, p\u00ebr fat t\u00eb keq men\u00e7uria e tij n\u00eb rrafshin e fizik\u00ebs pothuaj p\u00ebr gjith\u00e7ka ishte e gabuar dhe do ngelej e till\u00eb, derisa t\u00eb lindej ndonj\u00eb Galileo, Kopernik a Kepler… dhe ta “korrigjonte”.<\/p>\n

T\u00eb pohosh se trash\u00ebgimia aristoteliane ishte penges\u00eb p\u00ebr avancimin e shkenc\u00ebs p\u00ebr shekuj e shekuj, mbase \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si ekzagjerim i st\u00ebrmadh. N\u00ebse lajthitjet aristoteliane “hidhen” me gjith\u00eb t\u00ebr\u00ebsin\u00eb jasht\u00eb kontekstit kohor, at\u00ebher\u00eb e qart\u00eb se pohimi i till\u00eb asgj\u00eb tjet\u00ebr por ekzagjerim. E megjithat\u00eb s’ka si anashkalohet as fakti q\u00eb “pohimi” i till\u00eb p\u00ebrmban dhe di\u00e7 t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb.<\/p>\n

Ndokush nga shkollar\u00ebt thot\u00eb se ky “faj\u00ebsim” i tepruar \u00ebsht\u00eb mjaft i padrejt\u00eb dhe i pasakt\u00eb, se faj\u00ebsimi rr\u00ebnj\u00ebt i ka n\u00eb nj\u00eb tradit\u00eb shekullore t\u00eb autor\u00ebve “armiq\u00ebsor\u00eb” t\u00eb cil\u00ebt q\u00ebllimisht i keqinterpretonin veprat e Aristotelit. \u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb ai pati b\u00ebri mjaft gabime, por Aristoteli gaboi shum\u00eb m\u00eb pak sesa pretendohet – e justifikojn\u00eb ata.<\/p>\n

Pakashum\u00eb t\u00eb gjith\u00eb e din\u00eb se Aristoteli vuante nga ajo “greko-arroganca” dekadente e superioritetit (anise, ndoshta m\u00eb pak, krahasuar me shum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb – pasi kishte akoma m\u00eb keq). Disa shkollar\u00eb sikur besojn\u00eb se Aristoteli m\u00eb shum\u00eb i \u00e7monte fjal\u00ebt sesa pun\u00ebn, se t\u00eb folurit si “akt” e shihte m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm sesa veprimin, se filozofimi dhe “lodhja e mendjes” na kishte m\u00eb shum\u00eb vler\u00eb sesa t\u00eb b\u00ebrit, t\u00eb vepruarit, se teorizimi ndoshta na kishte m\u00eb tep\u00ebr r\u00ebnd\u00ebsi se “praktika”.<\/p>\n

E sidomos n\u00ebse duhesh djersitur muskujt p\u00ebr verifikime, p\u00ebr veprime, p\u00ebr eksperimente, Aristoteli s’e gjente veten askund. Thuase, n\u00ebse duhej p\u00ebrdorur duart, ehuu me duart “vet\u00ebm skllev\u00ebrit punojn\u00eb” (jo dhe ata q\u00eb e lodhin mendjen, jo dhe t\u00eb diturit q\u00eb e “djersitin” trurin n\u00eb vend t\u00eb muskujve). Nd\u00ebrsa dihet, sipas tij disa njer\u00ebz kan\u00eb lindur skllev\u00ebr, t\u00eb till\u00eb jan\u00eb di\u00e7 si njer\u00ebz makinal, servilant\u00eb t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr t’i pranuar direktivat e udh\u00ebzimet por jo t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr t\u00eb menduar vet\u00eb, andaj dhe \u00ebsht\u00eb e drejt\u00eb t’i rob\u00ebrosh, t’i skllav\u00ebrosh ata.<\/p>\n

***
\nAristoteli i madh pati gabuar p\u00ebr shum\u00e7ka – ai besonte se gjith\u00eb men\u00e7uria e tij buronte nga zemra, jo nga koka. Truri ishte di\u00e7 si “radiator”, si ftoh\u00ebs i kardio-makineris\u00eb. Sa p\u00ebr teknologjin\u00eb, se si truri e kryente pun\u00ebn e ftohjes, Aristoteli s’na e pati sqaruar. Si dije bazike sot nisemi se shumica e motor\u00ebve ftohen nga nj\u00eb qark i mbyllur me ftoh\u00ebs t\u00eb l\u00ebngsh\u00ebm. Ftoh\u00ebsi e “thith” nxeht\u00ebsin\u00eb dhe e liron si rrezatim (radiator) o n\u00eb aj\u00ebr o n\u00eb uj\u00eb. Radiatori i vetur\u00ebs psh. e “l\u00ebshon” nxeht\u00ebsin\u00eb n\u00eb aj\u00ebr. Ftoh\u00ebsi i n\u00ebndetses nxeht\u00ebsin\u00eb e heq\u00eb qafet… padyshim n\u00eb uj\u00eb, pasi kuptohet atje thell\u00eb “n\u00eb uj\u00eb” ka vet\u00ebm uj\u00eb.<\/p>\n

Dijet e sotme na thon\u00eb se p\u00ebr procesimet e veta truri e shpenzon madje 20% t\u00eb energjis\u00eb trupore. Gjith\u00eb ajo energji, gjat\u00eb “pun\u00ebs” dhe nxehet koka, s’e mohon kush. Nxehet dhe ai procesori i kompjuterave, edhe hesapet makinale kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr “ftohje”, mbahen “cool” o me fluturat o me l\u00ebngje tek qarkullojn\u00eb gypthave. Mir\u00ebpo si e ftoh\u00eb gjakun e “zemr\u00ebs” truri yn\u00eb, s’e kemi iden\u00eb.<\/p>\n

Pothuaj na del dhe si keqardhje; vall\u00eb si ia dilkan pra ata me helmetat? Mos pyet p\u00ebr ushtar\u00ebt, kokat e tyre na qenkan super t\u00eb “nxehta”, q\u00ebkur rrashti i tyre s’ka akses direkt me ajrin – pasi ashtu e k\u00ebrkojn\u00eb tekno-ligjet moderne : )<\/p>\n

N\u00eb rregull, at\u00ebher\u00eb ishte at\u00ebher\u00eb, e mir\u00ebkuptueshme. I falet q\u00eb Aristoteli besonte se “koka” na qenk\u00ebsh pothuaj kot, me nj\u00eb rol paksa m\u00eb “dyt\u00ebsor”, jo bash rol par\u00ebsor. E gjith\u00eb men\u00e7uria i vinte nga zemra, aty buronte gjeocentrizmi aristotelian, astroteologjia, shovinizmi, maskilizmi, protoracizmi, dhe gjith\u00e7ka e intelektit. Tani shkenca moderne na thot\u00eb madje as dashuria se ka “strofull\u00ebn” n\u00eb zem\u00ebr (si\u00e7 besohej), por n\u00eb trurin ton\u00eb.<\/p>\n

Ja q\u00eb zemra e Aristotelit ishte unikale, aty procesohej dhe ideja se gjaku i meshkujve \u00ebsht\u00eb m\u00eb i nxeht\u00eb se ai i femrave, se meshkujt kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb dh\u00ebmb\u00eb se femrat, se femrat jan\u00eb “dyt\u00ebsore” (krahasuar me meshkujt), se femrat jan\u00eb “t\u00eb papjekura”, “t\u00eb mang\u00ebta”, “t\u00eb deformuara”, madje paksa dhe “monstruoze”, se skllev\u00ebrit e natyrsh\u00ebm e meritojn\u00eb skllav\u00ebrin\u00eb, se disa njer\u00ebz kan\u00eb lindur skllev\u00ebr dhe \u00ebsht\u00eb e drejt\u00eb t’i rob\u00ebrosh, t’i skllav\u00ebrosh ata, se \u00ebsht\u00eb e pamundur t\u00eb jetosh n\u00eb ekuator sepse shum\u00eb nxeht\u00eb atje, se Toka \u00ebsht\u00eb qendra e universit, se disa gjallesa vijn\u00eb n\u00eb jet\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb spontane nga balta, nuk riprodhohen (ngjalat psh.) etj. etj.
\n(vijon)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S. Guraziu – AP, N 2022 (Aristoteli besonte se truri ka nj\u00eb rol paksa m\u00eb “dyt\u00ebsor”, jo bash rol par\u00ebsor, e gjith\u00eb men\u00e7uria i vinte nga zemra, aty buronte gjeocentrizmi aristotelian, astroteologjia e tij, shovinizmi, maskilizmi, protoracizmi, dhe gjith\u00e7ka e… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-12001","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12001","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12001"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12001\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12001"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12001"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12001"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}