{"id":12249,"date":"2023-02-27T14:18:45","date_gmt":"2023-02-27T13:18:45","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12249"},"modified":"2026-02-05T15:19:22","modified_gmt":"2026-02-05T14:19:22","slug":"lufta-me-ujin-delta-programi-kombetar-holandez-2023","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12249","title":{"rendered":"Lufta me Ujin – Delta-Programi Komb\u00ebtar Holandez 2023"},"content":{"rendered":"

Senad Guraziu – AP, Shkurt 2023<\/em><\/p>\n

(…e ardhmja e projektit grandioz, afro 30 miliard\u00eb \u20ac investime t\u00eb reja, Holanda duhet t’jet\u00eb “rezistente” ndaj ndryshimeve klimatike dhe ndaj p\u00ebrmbytjeve, synime reale dhe ambicje deri n\u00eb v. 2050, “strategji” futuriste deri n\u00eb v. 2100<\/strong>…)<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

N\u00eb v. 2008, Komisioni p\u00ebr Delta-Programin k\u00ebshillonte se deri n\u00eb vitin 2100, vendi duhet t\u00eb “llogaris” n\u00eb rritjen e nivelit t\u00eb ujit prej 1.3 m (n\u00eb Detin e Veriut). Si dhe deri n\u00eb v. 2200 n\u00eb rritjen e nivelit prej 4 m. Komisioni thoshte se p\u00ebr ta forcuar struktur\u00ebn mbrojt\u00ebse kund\u00ebr ujit, vendit i duhet nj\u00eb program masiv rind\u00ebrtimi. Raporti fliste p\u00ebr “rezistenc\u00ebn” ndaj efekteve t\u00eb parashikuara t\u00eb ngrohjes globale n\u00eb 190 vitet e ardhshme. Raporti p\u00ebrfshinte gjithashtu hartimin e “skenar\u00ebve t\u00eb k\u00ebqij” (t\u00eb katastrofave), p\u00ebrfshinte plane p\u00ebr evakuimet dhe shuma deri 100 miliard\u00eb \u20ac, si investime t\u00eb reja deri n\u00eb v. 2100.<\/p>\n

Vitin e kaluar (2022), Komisioneri P. C. G. Glas (Komisioner Qeveritar p\u00ebr Programin Delta – zyrtari p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr programin n\u00eb fjal\u00eb), shkruante:
\n“Shk\u00eblqesi, me nj\u00eb theksim t\u00eb fuqish\u00ebm urgjence jua prezantoj Programin Delta 2023. Ndryshimet klimatike po ndodhin m\u00eb shpejt nga sa e mendonim… Fatkeq\u00ebsisht, ndryshimet klimatike po shfaqen gjithnj\u00eb e m\u00eb qart\u00eb si shira ekstreme, p\u00ebrmbytje, nxeht\u00ebsi, that\u00ebsi dhe rritje e nivelit t\u00eb detit. Sikur lag\u00ebshtia po b\u00ebhet m\u00eb e lag\u00ebsht, that\u00ebsia m\u00eb e that\u00eb, nxeht\u00ebsia m\u00eb e nxeht\u00eb. Holanda po p\u00ebrballet me kufijt\u00eb e skajsh\u00ebm t\u00eb sistemit (natyror). N\u00ebse vazhdojm\u00eb me ritmin aktual (t\u00eb Programit), nga tani deri n\u00eb v. 2050 do ngelemi mbrapa, sfidat do t’na kap\u00ebrcejn\u00eb. Vet\u00ebm n\u00ebse e p\u00ebrshpejtojm\u00eb zbatimin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb konsiderueshme do ta mbajm\u00eb hapin me detyrat n\u00eb rritje. Deri n\u00eb v. 2100, sfidat do b\u00ebhen edhe m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha. Andaj duhet tani, me koh\u00eb t\u00eb “rirreshtohemi” n\u00eb trak\u00ebn e duhur”<\/em>.<\/p>\n

Pra, sipas ekspert\u00ebve klima po ndryshon gjithnj\u00eb e m\u00eb shpejt\u00eb. Deri n\u00eb v. 2050, Holanda duhet t’jet\u00eb “rezistente” ndaj ndryshimeve klimatike dhe ndaj p\u00ebrmbytjeve. Nivelet e larta t\u00eb ujit jan\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim serioz p\u00ebr zonat e ul\u00ebta t\u00eb vendit. Qeveria e ka p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb, \u00ebsht\u00eb obligative t\u00eb siguroj\u00eb q\u00eb vendi t’jet\u00eb i p\u00ebrgatitur p\u00ebr mbrojtje nga p\u00ebrmbytjet. Holanda duhet t’jet\u00eb e sigurt n\u00eb \u00e7do koh\u00eb ndaj motit ekstrem. Qeveria bashk\u00ebpunon ngusht me banor\u00ebt e vendit, me bizneset, me organizatat, me institucionet e dijes, me OJQ-t\u00eb etj.<\/p>\n

Me Programin komb\u00ebtar Delta, vendi \u00ebsht\u00eb fokusuar n\u00eb 3 detyra t\u00eb nd\u00ebrlidhura p\u00ebr ta siguruar rezistenc\u00ebn ndaj ndryshimeve klimatike:
\n1 – Siguria ndaj ujit (mbrojtja kund\u00ebr p\u00ebrmbytjeve); 2 – Uji i pijsh\u00ebm (t\u00eb ket\u00eb uj\u00eb t\u00eb fresk\u00ebt dhe t\u00eb mjaftuesh\u00ebm n\u00eb \u00e7do koh\u00eb); 3 – P\u00ebrshtatja, adaptimi hap\u00ebsinor (t\u00eb aplikohet dizajn efikas p\u00ebr zbutjen e ndikimit n\u00eb rast p\u00ebrmbytjesh dhe tjerash fatkeq\u00ebsi natyrore).
\nQ\u00eb llogaritur se nga 2015 deri 2050 rreth 26.5 miliard\u00eb \u20ac do t’jen\u00eb n\u00eb dispozicion t\u00eb Programit. Mir\u00ebpo, lidhur me inflacionin, p\u00ebr ruajtjen e “balansit” t\u00eb duhur (mes shpenzimeve dhe buxhetit), shpenzimet duhet adaptuar scilin vit. Adaptuar me shifr\u00ebn “inflative” t\u00eb 2022, kostot e vler\u00ebsuara t\u00eb Delta-Programit arrijn\u00eb n\u00eb 29.4 miliard\u00eb \u20ac. Kjo \u00ebsht\u00eb 2.9 miliard\u00eb \u20ac m\u00eb shum\u00eb (se buxheti i supozuar paraprakisht prej 26.5 miliard\u00eb \u20ac).<\/p>\n

Teksti i Delta-Programit 2023 thot\u00eb se holandez\u00ebt punojn\u00eb t\u00eb motivuar drejt q\u00ebllimeve t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta. Nuk presin t\u00eb ndodh\u00eb nj\u00eb fatkeq\u00ebsi e re p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrmbytjeve ose kushteve ekstreme t\u00eb motit. Duan t’jen\u00eb “p\u00ebrpara” fatkeq\u00ebsive, p\u00ebrpara d\u00ebmeve t\u00eb m\u00ebdha. Kjo arrihet me menaxhimin adaptiv t\u00eb Delta-Programit, duke i “par\u00eb” sfidat paraprakisht dhe me koh\u00eb, duke i p\u00ebrcaktuar s\u00eb bashku masat, duke kontrolluar vazhdimisht n\u00ebse punohet me ritmin e duhur dhe n\u00eb drejtimin e duhur. Opsionet i mbajn\u00eb hapur dhe, n\u00ebse t’jet\u00eb e nevojshme, e adaptojn\u00eb strategjin\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e duhur.<\/p>\n

Pal\u00ebt komb\u00ebtare dhe rajonale jan\u00eb duke bashk\u00ebpunuar q\u00eb nga fillimi – qeveria vendore, qeverit\u00eb provinciale, bordet e menaxhimit ujor, si dhe qevrit\u00eb bashkiake. Pal\u00ebt jan\u00eb angazhuar p\u00ebr q\u00ebllimet e p\u00ebrbashk\u00ebta komb\u00ebtare dhe p\u00ebr zbatimin e Delta-Programit, secili mbi baz\u00ebn e p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb s\u00eb vet. Duhet cekur po ashtu dhe bashk\u00ebpunimin e suksessh\u00ebm t\u00eb kompanive, rajoneve t\u00eb siguris\u00eb, institucioneve t\u00eb dijes, organizatave t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb civile. Kombinimi i udh\u00ebheqjes komb\u00ebtare dhe i p\u00ebrfshirjes madhore rajonale ka rezultuar n\u00eb nj\u00eb form\u00eb organizative t\u00eb suksesshme – thon\u00eb zyrtar\u00ebt. Me t\u00eb cilin organizim arrihet mb\u00ebshtetja e strategjive preferenciale, zbatimi energjik dhe financimi i p\u00ebrbashk\u00ebt.<\/p>\n

Nd\u00ebrsa menaxhimi “suprem” \u00ebsht\u00eb n\u00eb duart e Komisionerit t\u00eb Delta-Programit – n\u00ebn p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb politike t\u00eb ministrit koordinues, Ministrit t\u00eb Infrastruktur\u00ebs dhe Menaxhimit t\u00eb Uj\u00ebrave (IenW).<\/p>\n

N\u00eb v. 2014 do propozoheshin vendimet dhe strategjit\u00eb preferenciale rajonale t\u00eb Delta-Programit, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb gjitha pal\u00ebt ta ken\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kurs n\u00eb mendje. Qen\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb synimet dhe ambiciet deri n\u00eb v. 2050, me nj\u00eb “v\u00ebshtrim-strategji” futuriste deri n\u00eb v. 2100. Vendimet i definojn\u00eb kornizat komb\u00ebtare, nd\u00ebrsa strategjit\u00eb preferenciale rajonale u japin drejtim masave. Thuhet se Programi “mban gishtin n\u00eb pulsin”, dhe \u00e7do 6 vjet vler\u00ebsohet n\u00ebse \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb rregullohet kursi.<\/p>\n

Tragjedia e 1953 – Nisma e Projektit Delta, dhe “Delta-Nd\u00ebrtimet” (1954-1997)<\/p>\n

Nga ana e detit p\u00ebr nja 3-4 shekuj pati qen\u00eb relativisht “qet\u00ebsi”. Pas nd\u00ebrtimit t\u00eb “Afsluitdijk” (vitet 1927-1932), u zhvilluan plane p\u00ebr shkurtimin e vij\u00ebs bregdetare (dhe p\u00ebr ta kthyer RMS-Delt\u00ebn n\u00eb nj\u00eb grup liqenesh). Sipas ekspert\u00ebve t\u00eb koh\u00ebs, n\u00eb at\u00eb m\u00ebnyr\u00eb (dmth. duke e shkurtuar vij\u00ebn bregdetare) nevojitej nd\u00ebrtimi i m\u00eb pak digave. Mir\u00ebpo p\u00ebr shkak t\u00eb “pavendosm\u00ebris\u00eb” rreth plan-projekteve t\u00eb asobot\u00ebshme, si dhe p\u00ebr shkak t\u00eb Luft\u00ebs 2-t\u00eb Bot\u00ebrore, qen\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb pak veprime konkrete n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim.<\/p>\n

Lufta do sillte bombardime, shkat\u00ebrrime, viktima (si\u00e7 dihet, luftrat tragjedi m\u00ebvete). Pas mbarimit t\u00eb luft\u00ebs, pas \u00e7lirimit vendi duhej rind\u00ebrtuar. Akoma pa u k\u00ebndellur si duhet nga pasojat e luft\u00ebs, n\u00eb v. 1953 do ndodhte fatkeq\u00ebsia e natyr\u00ebs (nat\u00ebn e 31 Janarit, dhe gjat\u00eb m\u00ebngjesit t\u00eb 1 Shkurtit 1953). Stuhia e fuqishme, batica dhe i presioni i ul\u00ebt ajror do sillnin p\u00ebrmbytjen dhe tragjedin\u00eb. Rreth 20% e tok\u00ebs ishte n\u00ebn nivelin e detit, rreth 30% jo m\u00eb lart se 1 m mbi nivelin e detit – e qart\u00eb se toka e till\u00eb mb\u00ebshtetet kryesisht n\u00eb digat mbrojt\u00ebse. Disa diga s’i p\u00ebrballuan tekat e stuhis\u00eb dhe fuqin\u00eb e val\u00ebve, n\u00eb nj\u00eb gjat\u00ebsi prej 190 km n\u00eb shum\u00eb vende digat u d\u00ebmtuan, shp\u00ebrthyen. P\u00ebrmbytjet i mbuluan 9% t\u00eb tok\u00ebs bujq\u00ebsore, uji i p\u00ebrmbyti 1365 km2 tok\u00eb.<\/p>\n

\u00cbsht\u00eb llogaritur se 1835 persona e humb\u00ebn jet\u00ebn, dhe u desh evakuimi emergjent i 70.000 t\u00eb tjer\u00ebve. Rreth 30.000 kafsh\u00eb u mbyt\u00ebn, nd\u00ebrsa 47.300 sht\u00ebpi u d\u00ebmtuan, nga t\u00eb cilat 10.000 u desh t\u00eb prisheshin me themel, meq\u00eb s’ia vlente riparimi.<\/p>\n

Historia holandeze e “luft\u00ebs kund\u00ebr ujit” \u00ebsht\u00eb histori e gjat\u00eb ashtu-k\u00ebshtu. P\u00ebrmbytjet e shkaktuara nga stuhit\u00eb s’ishin di\u00e7 e re, mir\u00ebpo k\u00ebt\u00eb her\u00eb kombi sikur “ngeli” nga p\u00ebrmasat e nj\u00eb fatkeq\u00ebsie t\u00eb till\u00eb. Ishte fatkeq\u00ebsia m\u00eb e r\u00ebnd\u00eb e Holand\u00ebs n\u00eb 300 vitet. Thuhet se rrall\u00ebher\u00eb populli t’ket\u00eb qen\u00eb aq i bashkuar – do vendosej q\u00eb nj\u00eb katastrof\u00eb e till\u00eb t’mos p\u00ebrs\u00ebritej m\u00eb kurr\u00eb. Fatkeq\u00ebsia e v. 1953 ishte di\u00e7 si “pik\u00eb kthes\u00eb” n\u00eb politik\u00ebn holandeze p\u00ebr mbrojtjen nga p\u00ebrmbytjet.<\/p>\n

| – – –<\/p>\n

Maeslantkering (Rotterdam), 1997 \u2013 \u201cProjekti Delta\u201d (Deltawerken), Holand\u00eb<\/strong><\/p>\n

[ \u2026n\u00eb v. 2013 \u201cDeltawerken\u201d (projekti masiv, ose mega-projekti, 13 projekte s\u00eb bashku) qe cil\u00ebsuar si nj\u00ebri nd\u00ebr 5 projektet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb inxhinieris\u00eb ujore t\u00eb bot\u00ebs, realizuar gjat\u00eb 100 viteve t\u00eb fundit \u2013 ca foto dhe\/ose grafika t\u00eb dig\u00ebs hidraulike \u201cMaeslantkering\u201d n\u00eb Rotterdam, p\u00ebrfunduar n\u00eb v. 1997, mrekullia vet\u00eb e inxhinieris\u00eb dhe e arritjeve holandeze n\u00eb luft\u00ebn shekullore me ujin\u2026 ]<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

[ disa foto t\u00eb infrastruktur\u00ebs holandeze<\/strong> ]<\/p>\n

\u2026di\u00e7 si fotosh a la \u201cdronike\u201d \u2026apo satelitore, b\u00ebr\u00eb nga Google, publikuar n\u00eb v. 2017 nga Atlas of Places (Infrastructure Patterns I)\u2026<\/p>\n