{"id":12442,"date":"2023-03-27T14:33:19","date_gmt":"2023-03-27T13:33:19","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12442"},"modified":"2024-04-09T03:27:41","modified_gmt":"2024-04-09T02:27:41","slug":"rendesia-e-ndikimit-te-mitit-dhe-ritualit-ne-teatrin-dhe-dramen-e-shekullit-xx","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12442","title":{"rendered":"R\u00ebnd\u00ebsia e ndikimit t\u00eb mitit dhe ritualit n\u00eb teatrin dhe dram\u00ebn e shekullit XX"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Haqif Mulliqi [ publikuar n\u00eb Telegrafi, 27 Mars 2023 ]<\/em><\/p>\n

Tema e k\u00ebtij punimi ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me prezantimi e ndikimit t\u00eb antropologjis\u00eb n\u00eb teorin\u00eb e dram\u00ebs dhe arti n\u00eb shekullin e kaluar. Q\u00eb nga fillimi i shekullit t\u00eb nj\u00ebzet\u00eb, shkenca antropologjike, kryesisht antropologjia kulturore e fokusuar n\u00eb studimin e miteve dhe ritualeve, ka kontribuar duksh\u00ebm n\u00eb konstituimin e teoris\u00eb bashk\u00ebkohore t\u00eb dram\u00ebs, ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb asaj t\u00eb tragjedis\u00eb. Shkolla antropologjike e Kembrixhi i ringjalli furish\u00ebm studimet e dram\u00ebs klasike greke dhe inkurajoi eksperimente avangarde n\u00eb dram\u00ebn bashk\u00ebkohore. Nd\u00ebr antropolog\u00ebt m\u00eb t\u00eb njohur lidhur me teorin\u00eb dramatike, shquhen Xhein Harrison, Zhilbert Marie, Arnold van Gennep dhe Viktor Tarner etj., n\u00eb studimet e t\u00eb cil\u00ebve mbizot\u00ebroi qasja ritualiste. Teoricien\u00ebt m\u00eb t\u00eb shquar t\u00eb dram\u00ebs q\u00eb u mb\u00ebshtet\u00ebn n\u00eb shkoll\u00ebn ritualiste t\u00eb antropologjis\u00eb jan\u00eb, n\u00eb ve\u00e7anti: Frensis Fergason si teoricien i dram\u00ebs klasike dhe tradicionale dhe Ri\u00e7ard Shekner, si dhe disa teoricien\u00eb dhe praktikues t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb eksperimenteve dramatike q\u00eb Shekner i klasifikoi n\u00eb nj\u00eb disiplin\u00eb t\u00eb re akademike brenda kuadrit t\u00eb studimeve t\u00eb dram\u00ebs t\u00eb quajtur performans\u00eb.<\/p>\n

Ngritja e teatrit regjisorial<\/strong><\/p>\n

Nj\u00eb rrjedh\u00eb teorie dhe kritike i jep p\u00ebrpar\u00ebsi mitit mbi ritualin si burim drame. K\u00ebshtu, lidhjet nd\u00ebrmjet teoris\u00eb dramatike dhe antropologjis\u00eb gjat\u00eb shekullit t\u00eb kaluar e kishin nj\u00eb theks t\u00eb fuqish\u00ebm n\u00eb qasjen ritualiste t\u00eb zhvillimit t\u00eb dram\u00ebs dhe t\u00eb teatrit. K\u00ebtu arrihet tek nj\u00eb p\u00ebrkufizim funksional sidomos n\u00eb p\u00ebrshkrimin e dram\u00ebs si nj\u00eb mimez\u00eb e l\u00ebvizjes drejt vet\u00ebnjohjes.[1]<\/p>\n

Ky p\u00ebrkufizim ruan vazhdim\u00ebsin\u00eb e p\u00ebrkufizimit t\u00eb dram\u00ebs q\u00eb p\u00ebrmban termat teat\u00ebr (nj\u00eb vend ku shkon p\u00ebr t\u00eb par\u00eb di\u00e7ka) dhe teori (nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb par\u00eb) dhe tregon r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e p\u00ebrjetshme t\u00eb dram\u00ebs q\u00eb eksploron rr\u00ebnj\u00ebt e kuptimit t\u00eb ekzistenc\u00ebs, k\u00ebshtu q\u00eb \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb sipas p\u00ebrkufizimit radikal (radix, lat. = rr\u00ebnj\u00eb). Rash Rem, \u00ebsht\u00eb profesori i Universitetin e Stanfordit i cili hodhi drit\u00eb mbi k\u00ebto dallime duke shkruar p\u00ebr r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb dhe radikalitetin e tragjedis\u00eb greke n\u00eb koh\u00ebt moderne. Radikaliteti i tragjedis\u00eb greke, thot\u00eb Rem, \u00ebsht\u00eb se ajo \u00ebsht\u00eb e rr\u00ebnjosur thell\u00eb n\u00eb jet\u00eb sepse flet p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrjetshme, tema relevante. Teoricien i nj\u00eb tragjedie t\u00eb till\u00eb, nga ana tjet\u00ebr, dikush shkuarja e t\u00eb cilit n\u00eb teat\u00ebr p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb lloj udh\u00ebtimi, d\u00ebshmie dhe misioni.[2]<\/p>\n

R\u00ebnd\u00ebsia e \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb ndikimit t\u00eb mitit dhe ritualit n\u00eb teatrin dhe dram\u00ebn e shekullit XX \u00ebsht\u00eb theksuar p\u00ebr shkak t\u00eb situat\u00ebs s\u00eb p\u00ebrgjithshme kulturore, sociale dhe historike q\u00eb mbizot\u00ebronte n\u00eb Evrop\u00eb nga fillimi i shekullit t\u00eb kaluar duke u zhvilluar intensivisht p\u00ebrgjat\u00eb gjat\u00eb gjith\u00eb atij shekulli. Teatri regjisorial q\u00eb u ngrit n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb hodhi idet\u00eb p\u00ebr nj\u00eb transformim rr\u00ebnj\u00ebsor t\u00eb artit skenik. N\u00eb drit\u00ebn e zbulimeve shkencore n\u00eb fush\u00ebn e psikologjis\u00eb, etnologjis\u00eb, antropologjis\u00eb, si dhe teorive t\u00eb reja t\u00eb mitit, nj\u00eb interes i shtuar p\u00ebr mitin lindi edhe n\u00eb teat\u00ebr, si gjuh\u00eb, struktur\u00eb dhe form\u00eb e shfaqjes figurative. Ky interes preku teatrin n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi: regjin\u00eb, skenografin\u00eb, teknik\u00ebn e aktrimit, rolin dhe vendin e spektatorit n\u00eb shfaqje.<\/p>\n

Kjo nd\u00ebrlidhet edhe me origjin\u00ebn e teatrit tek ritualet e tij t\u00eb lashta, gj\u00eb q\u00eb studiuesve ua b\u00ebri t\u00eb mundur q\u00eb t\u00eb hidhnin v\u00ebshtrime t\u00eb reja shkencore sidomos n\u00eb format ekzistuese tradicionale t\u00eb artit jo vet\u00ebm t\u00eb atij teatror, \u200b\u200bpor edhe t\u00eb atij dramatik.<\/p>\n

Ndjenja e paq\u00ebndrueshm\u00ebris\u00eb n\u00eb t\u00eb gjitha situatat jet\u00ebsore dhe kaosi, q\u00eb u b\u00eb nj\u00eb fenomen thelb\u00ebsor i shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, e gjeti origjin\u00ebn e dram\u00ebs dhe t\u00eb teatrit n\u00eb komplotet e lashta mitologjike, t\u00eb cilat u b\u00ebn\u00eb tem\u00eb e teatrit t\u00eb ri sintetik. Dramaturg\u00ebt iu drejtuan temave mitologjike n\u00eb t\u00eb cilat ata pan\u00eb nj\u00eb kuptim modern dhe ligjet e p\u00ebrgjith\u00ebsuara transkohore t\u00eb qenies. U rimenduan mitet e lashta dhe mbi baz\u00ebn e tyre lindin drama t\u00eb reja. K\u00ebto histori t\u00eb lashta b\u00ebn\u00eb t\u00eb mundur q\u00eb t\u00eb ngriheshim mbi jet\u00ebn e p\u00ebrditshme dhe t\u00eb kuptonim at\u00eb q\u00eb po ndodhte n\u00eb nj\u00eb form\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsuar. Dramaturg\u00ebt e pat\u00ebn mund\u00ebsin\u00eb t\u2019i hedhin nj\u00eb v\u00ebshtrim t\u00eb shk\u00ebputur t\u00eb tashmes, t\u00eb krijonin vepra q\u00eb shprehnin me fuqi t\u00eb jasht\u00ebzakonshme ankthet dhe pritshm\u00ebrit\u00eb e bot\u00ebs moderne.<\/p>\n

N\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb kaluar, t\u00eb sh\u00ebnuar nga luft\u00ebrat bot\u00ebrore dhe luft\u00ebrat tjera, t\u00ebrheqja e teatrit ndaj \u201cmitit\u201d b\u00ebri t\u00eb mundur q\u00eb komploteve t\u00eb lashta dhe t\u00eb p\u00ebrjetshme t\u2019u jepej nj\u00eb tingull tragjik. Mund t\u00eb thuhet se t\u00eb gjitha l\u00ebvizjet teatrale estetike t\u00eb shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, t\u00eb mbushura me hidh\u00ebrim dhe d\u00ebshp\u00ebrim njer\u00ebzor, tragjedi dhe konfuzion p\u00ebrball\u00eb \u201cbot\u00ebs apokaliptike\u201d, u lidh\u00ebn me iden\u00eb e p\u00ebrgjithshme t\u00eb mitologjizimit. K\u00ebshtu, problemi i mitit nuk u b\u00eb indiferent ndaj ekzistencializmit francez, i cili ishte trash\u00ebgimtar i ekspresionizmit gjerman, i cili i parashikonte katastrofat e m\u00ebdha bot\u00ebrore dhe kaosin universal, por, nga ana tjet\u00ebr, ishte trash\u00ebgimtari i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb i filozofis\u00eb s\u00eb F. Ni\u00e7es, e cila gravitoi drejt antropologjis\u00eb s\u00eb mitit. Koncepti i p\u00ebrs\u00ebritjes s\u00eb p\u00ebrjetshme (ciklikiteti i koh\u00ebs \u2013 nj\u00eb nga konceptet themelore n\u00eb mitologji) n\u00eb nj\u00eb form\u00eb t\u00eb theksuar u mish\u00ebrua tek Miti i Sizifit nga Albert Kamyja, dhe dramat e tij. T\u00eb nj\u00ebjtat parakushte e \u00e7uan Antuan Arton\u00eb n\u00eb iden\u00eb e nj\u00eb teatri simbolik dhe Zherar Zhenet n\u00eb Teatrin n\u00eb Varreza, t\u00ebr\u00ebsisht i bazuar n\u00eb ritualet rituale.<\/p>\n

V\u00ebmendja ndaj komploteve dhe imazheve mitologjike i shtyu dramaturg\u00ebt t\u00eb p\u00ebrdorin jo vet\u00ebm motive t\u00eb vjetra, por edhe disa parime themelore (p\u00ebr shembull, parimi themelor i vargut, si n\u00eb dramaturgjin\u00eb e T. S. Eliotit), duke riprodhuar n\u00eb vepra strukturat e brendshme t\u00eb kultur\u00ebs per\u00ebndimore dhe duke u fokusuar n\u00eb arketipat e tyre m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Modelet kulturore t\u00eb huazuara nga mitologjia ishin karakteristik\u00eb edhe p\u00ebr dramaturgjin\u00eb e Luigji Pirandellos, Juxhin O\u2019Nilit apo t\u00eb Bertold Brehtit, duke i dh\u00ebn\u00eb teksteve t\u00eb tyre nj\u00eb kuptim t\u00eb gjer\u00eb kulturor dhe historik.<\/p>\n

Ideja e Rrot\u00ebs s\u00eb Fatit si kategori e ndryshueshme estetike, kohore dhe historike<\/strong><\/p>\n

Apeli i dramaturg\u00ebve ndaj mitologjis\u00eb nuk mund t\u00eb mos ndikonte n\u00eb praktik\u00ebn teatrale. S\u00eb bashku me veprat dramatike, shfaqjet q\u00eb filluan t\u00eb shfaqen n\u00eb vitet 1920-1930, qart\u00ebsisht i zbuluan lidhjet m\u00eb t\u00eb drejtp\u00ebrdrejta, jo aq me komplotet mitologjike, por me q\u00ebndrimet dhe idet\u00eb filozofike p\u00ebr burimet e thella t\u00eb gjith\u00e7kaje q\u00eb ekziston. Ideja e nj\u00eb lloj miti total shkat\u00ebrroi kufijt\u00eb e pakap\u00ebrcyesh\u00ebm midis s\u00eb shkuar\u00ebs dhe s\u00eb ardhmes, duke afirmuar vet\u00ebm t\u00eb tashmen, fantastiken dhe mitologjiken n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb. Mungesa e formave t\u00eb q\u00ebndrueshme, p\u00ebrmbysjet \u201clart\u201d \u2013 \u201cposht\u00eb\u201d, t\u00eb karnavaleve, t\u00eb kultur\u00ebs farsike, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn M. M. Bakhtin shkroi n\u00eb lidhje me mesjet\u00ebn[3], e q\u00eb u b\u00ebn\u00eb tem\u00eb aktuale e teatrit t\u00eb shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, pasi ishte e mundur p\u00ebr t\u00eb shfaqur vizualisht ndryshueshm\u00ebrin\u00eb e paparashikueshme t\u00eb qenies. Ideja e Rrot\u00ebs s\u00eb Fatit shprehte t\u00eb gjitha kategorit\u00eb e ndryshueshme estetike, kohore dhe historike t\u00eb asaj periudhe. K\u00ebshtu pra, mitologjia dhe p\u00ebrfaq\u00ebsimet e lidhura me t\u00eb kan\u00eb hyr\u00eb fort n\u00eb kultur\u00ebn e shekullit t\u00eb XX-t\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb teat\u00ebr k\u00ebto procese u pasqyruan n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb element\u00ebt e shfaqjes skenike. Mitologjizma n\u00eb teat\u00ebr i shtyu regjisor\u00ebt dhe teoricien\u00ebt t\u00eb k\u00ebrkonin forma t\u00eb reja ekspresiviteti n\u00eb aktrim, hap\u00ebsir\u00ebn skenike, dizajnin artistik, madje edhe veprimet e vet\u00eb spektatorit.<\/p>\n

Ky proces i ringjalljes s\u00eb mitit, i cili pati nj\u00eb ndikim kaq dometh\u00ebn\u00ebs n\u00eb praktik\u00ebn teatrale t\u00eb shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, u pasqyrua edhe n\u00eb teorit\u00eb e p\u00ebrgjithshme estetike, filozofike dhe kulturore t\u00eb krijuara p\u00ebr t\u00eb gjetur origjin\u00ebn dhe kuptimin e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb mitit. Interesi p\u00ebr mitin, si dhe p\u00ebr ritualin, ritin dhe mask\u00ebn e lidhur n\u00eb thelb me t\u00eb, u shfaq n\u00eb fusha t\u00eb ndryshme t\u00eb shkenc\u00ebs. Krijimi i kritik\u00ebs shkencore sistematike mbi baz\u00ebn e mitologjimeve t\u00eb p\u00ebrjetshme u vu re kryesisht nga psikanaliza e Z. Frojdit dhe e C. G. Jungut. Ky i fundit prezantoi konceptin e \u201carketipit\u201d, i cili pati nj\u00eb ndikim t\u00eb gjer\u00eb n\u00eb kultur\u00ebn e shekullit t\u00eb XX-t\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb i v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb mbivler\u00ebsohet.<\/p>\n

Skemat baz\u00eb mitologjike jan\u00eb b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb integrale e k\u00ebrkimeve n\u00eb etnologji, antropologji dhe kritika letrare, q\u00eb \u00e7oi n\u00eb shfaqjen e teorive m\u00eb themelore n\u00eb kuadrin e koncepteve rituale dhe mitologjike. Studimet teatrore n\u00eb k\u00ebt\u00eb fush\u00eb nuk jan\u00eb aq t\u00eb shumta, por, ato nuk ndryshojn\u00eb ndonj\u00eb baz\u00eb si, t\u00eb themi, veprat e shkoll\u00ebs antropologjike t\u00eb Kembrixhit apo kritika letrare me gjith\u00eb larmin\u00eb e drejtimeve t\u00eb saj.<\/p>\n

Zhvillimi i ideve p\u00ebr teatralitetin e nj\u00eb lloji t\u00eb caktuar ritesh t\u00eb lidhura me shfaqjet mitologjike, kultet dhe magjin\u00eb ishte, kryesisht, subjekt i folklorit ndaj dhe e mori emrin konvencional: \u201cteatri popullor\u201d. Fakti q\u00eb rituali popullor rezultoi spontanisht n\u00eb forma parateatrale dhe paradramatike t\u00eb loj\u00ebs, mbeti nj\u00eb fakt i njohur p\u00ebr etnograf\u00ebt dhe folklorist\u00ebt n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn. Por studimi i \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb \u201cteatrit popullor\u201d n\u00eb k\u00ebto fusha t\u00eb shkenc\u00ebs \u00ebsht\u00eb kryer gjithmon\u00eb jo aq intensivisht dhe, si rregull, vet\u00ebm specialist\u00eb entuziast\u00eb individual\u00eb ishin t\u00eb angazhuar n\u00eb t\u00eb.<\/p>\n

P\u00ebrpjekjet e para p\u00ebr t\u00eb par\u00eb ndonj\u00eb lidhje midis mitit, ritualit dhe teatrit u gjet\u00ebn n\u00eb kuadrin e studimeve letrare dhe folklorike. N\u00eb fillim t\u00eb shekullit, kjo \u00e7\u00ebshtje u trajtua nga autor\u00eb t\u00eb till\u00eb si E. Grosse n\u00eb librin Origjina e Artit[4].<\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, nj\u00eb num\u00ebr jo edhe aq i madh i autor\u00ebve, duke dashur t\u00eb zbulojn\u00eb origjin\u00ebn e teatrit, iu drejtuan rr\u00ebnj\u00ebve t\u00eb menj\u00ebhershme t\u00eb tij, t\u00eb cilat, n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb apo tjet\u00ebr, pashmangsh\u00ebm, \u00e7uan n\u00eb ritet rituale dhe besimet mitologjike t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n

K\u00ebshtu, p\u00ebr shembull, Grosse i gjeti fillimet e dram\u00ebs \u201cn\u00eb nivelin m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt t\u00eb kultur\u00ebs\u201d[5]. Sipas tij, sidomos folklori i Australian\u00ebve, Aleut\u00ebve, Eskimez\u00ebve dhe Patagonian\u00ebve ishte nj\u00eb l\u00ebnd\u00eb e mir\u00eb studimi[6]. Grosse i p\u00ebrshkroi shfaqje pantomimike t\u00eb riteve t\u00eb gjuetis\u00eb, t\u00eb cilat i quajti shfaqje, pasi skenat individuale t\u00eb pantomim\u00ebs shoq\u00ebroheshin me k\u00ebndim shpjegues dhe numri i spektator\u00ebve vendas (an\u00ebtar\u00eb t\u00eb fisit) arrinte, madje, n\u00eb mbi pes\u00ebqind njer\u00ebz. K\u00ebto rituale, sipas Grosse, ndryshonin jo vet\u00ebm n\u00eb disa element\u00eb dramatik\u00eb, por edhe p\u00ebrpjekjen p\u00ebr t\u00eb afruar pamjen e \u201caktor\u00ebve\u201d me objektin e p\u00ebrshkruar, me realitetin[7]. K\u00ebshtu, p\u00ebr t\u00eb, vallet rituale kishin nj\u00eb element dramatik dhe \u201cve\u00e7antia e dram\u00ebs \u00ebsht\u00eb se n\u00eb t\u00eb ngjarja paraqitet nj\u00ebkoh\u00ebsisht me ndihm\u00ebn e gjuh\u00ebs dhe t\u00eb mimik\u00ebs[8].<\/p>\n

Kjo qasje ndaj historis\u00eb s\u00eb lindjes s\u00eb teatrit, kur format primitive \u201cteatrore\u201d u gjet\u00ebn n\u00eb faz\u00ebn m\u00eb t\u00eb hershme t\u00eb qytet\u00ebrimit, pati nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb caktuar ndjek\u00ebsish \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e analiz\u00ebs se Xh. Harisonit. Nd\u00ebrsa, mbi r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e q\u00ebndrueshme t\u00eb k\u00ebrkimit t\u00eb Harisoni dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e tij p\u00ebr t\u00eb ka shkruar nga Xhulie Stone Peters, profesore nga Universiteti i Kolumbias, n\u00eb librin e tij mbi drama moderne[9]. Ky studim monografik, kushtuar dram\u00ebs, sidomos, prek edhe shum\u00eb \u00e7\u00ebshtje t\u00eb dramaturgjis\u00eb rituale t\u00eb kultit katolik romak dhe t\u00eb ritit popullo-pagan, aq sa ndikuan n\u00eb t\u00eb. Harrison e konsideron historin\u00eb e teatrit dhe funksionet e tij kryesore n\u00eb drejtim t\u00eb dramaturgjis\u00eb s\u00eb kalendarit popullor, duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb elementet par\u00ebsore \u2013 mitin, ritualin, ritualin.<\/p>\n

Duke eksploruar gjenez\u00ebn e dram\u00ebs mesjetare, ai i drejtohet vet\u00eb burimit \u2013 ritualeve, riteve pagane, t\u00eb ashtuquajturit \u201ckarnaval sezonal\u201d, i cili theu ose anashkaloi mekanizmat mbrojt\u00ebs. Duke paraqitur ritualet popullore si nj\u00eb sistem t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb krijimit t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb nd\u00ebrgjegjes mesjetare, Xh. Harrison i referohet funksioneve t\u00eb tij magjike dhe kulteve m\u00eb t\u00eb lashta q\u00eb datojn\u00eb q\u00eb nga antikiteti (n\u00ebnkupton Saturnalin\u00eb romake), apo edhe rr\u00ebnj\u00ebt m\u00eb t\u00eb thella, q\u00eb shkojn\u00eb n\u00eb Babilonin\u00eb e lasht\u00eb. Nd\u00ebrsa, ritualet e vogla kelte, ishin ato q\u00eb e sh\u00ebnonin fillimin e koh\u00ebs s\u00eb re \u2013 ndryshimin e stin\u00ebve e k\u00ebshtu me radh\u00eb. Prandaj, zakonet dhe ritualet kalendarike t\u00eb popujve evropian\u00eb, sipas autorit, lidhen drejtp\u00ebrdrejt me shfaqjen e dram\u00ebs mesjetare si m\u00eb pak e af\u00ebrt se kulti i krishter\u00eb.<\/p>\n

Ritualet shum\u00eb m\u00eb t\u00eb lashta t\u00eb pjelloris\u00eb, festat bujq\u00ebsore t\u00eb vitit, u pasqyruan qart\u00eb edhe n\u00eb ritualin e ri katolik. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, as karnavalet dhe as ndonj\u00eb ritual tjet\u00ebr sezonal n\u00eb periudh\u00ebn postantike t\u00eb historis\u00eb evropiane, sipas tij, nuk \u00e7on drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb dram\u00eb. Duke e quajtur karnavalin \u201cnj\u00eb ritual pa mit\u201d, \u201cnj\u00eb skenar dramatik pa tekst\u201d, n\u00eb studimet e tij p\u00ebrpiqet t\u00ed Zhilbert Murray p\u00ebrpiqet t\u00ed evidentoj\u00eb dhe t\u00ed klasifikoj\u00eb p\u00ebrmes formave para-teatrore dhe paradramatike t\u00eb ritit popullor[10]. Ky klasifikim i kushtohet nj\u00eb kapitulli n\u00eb librin e tij me titull: Euripidi dhe mosha e tij (Euripides and His Age). K\u00ebtu autori na e jep pamjen m\u00eb t\u00eb plot\u00eb t\u00eb riteve magjike t\u00eb Krishtlindjeve, t\u00eb karnavaleve dhe t\u00eb festave t\u00eb majit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, sipas tij, dramaturgjia iu afrua mitit nga ana e etnologjis\u00eb dhe komplotit si dhe nga ana e formave t\u00eb zhanrit t\u00eb jasht\u00ebm.<\/p>\n

Nd\u00ebrsa,, n\u00eb k\u00ebt\u00eb vazhd\u00eb, autor\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm u mb\u00ebshteten tek teoria e huazimit si dhe tek antropologjia klasike angleze (e \u201cgrupit t\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebve t\u00eb Kembrixhit\u201d) ku, me k\u00ebt\u00eb rast do ta ve\u00e7ojm\u00eb antropologun, sidomos Andrei Lang[11] dhe pjes\u00ebrisht edhe Xheims Xhorxh Frazerin[12].<\/p>\n

Miti, rituali dhe feja \u00ebsht\u00eb vep\u00ebr e hershme e Langut mbi mitologjin\u00eb krahasuese q\u00eb vazhdon t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb burim jetik p\u00ebr student\u00ebt dhe besimtar\u00ebt e etnografis\u00eb, historis\u00eb dhe legjendave bot\u00ebrore. K\u00ebtu kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb v\u00ebshtrimi, mbase, mahnit\u00ebs dhe gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs t\u00eb t\u00eb menduarit parashkencor me \u00e7\u2019rast autori na ofron nj\u00eb perspektiv\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme mbi bot\u00ebkuptimet q\u00eb formuan dhe vazhdojn\u00eb t\u00eb ndikojn\u00eb miti, rituali dhe feja n\u00eb mendimin modern. Libri i Langut ka dy v\u00ebllime. I pari nga dy v\u00ebllimet, fillon me nj\u00eb p\u00ebrkufizim minimal t\u00eb fes\u00eb \u2013 apo mbi at\u00eb q\u00eb autori e quan: besim t\u00eb n\u00eb nj\u00eb qenie primare, dhe t\u00eb nj\u00eb Krijuesi\u201d ku eksploron ndryshimet midis mitologjis\u00eb dhe fes\u00eb si dhe diskuton problemet e k\u00ebrkimit t\u00eb origjin\u00ebs s\u00eb besimit tek nj\u00eb hyjni p\u00ebr ta shqyrtuar edhe totemizmin, mitet e natyr\u00ebs dhe historit\u00eb e krijimit nga e gjith\u00eb bota, duke k\u00ebtu edhe p\u00ebrfshir\u00eb Greqin\u00eb e lasht\u00eb, Azin\u00eb, Australin\u00eb, Afrik\u00ebn dhe Bot\u00ebn e Re[13].<\/p>\n

N\u00eb librin Teatri i lasht\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb, Ese historike (1870) Alexander Veselovsky prek tem\u00ebn e \u201cteatralitetit\u201d t\u00eb ritualeve sezonale kalendarike. Duke gjurmuar piketa n\u00eb zhvillimin e artit teatror, \u200b\u200bai v\u00eb n\u00eb dukje ndikimin e ideve antike mitologjike mbi t\u00eb. Para s\u00eb gjithash, ne po flasim p\u00ebr procese natyrore ciklike (ndryshimi i stin\u00ebve), t\u00eb cilat q\u00ebndrojn\u00eb n\u00eb themel t\u00eb nj\u00eb lloji t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ritualesh. Kultet sezonale datojn\u00eb n\u00eb dy histori mitologjike p\u00ebr Dionisin (i cili fillimisht ka emblem\u00ebn zoomorfike t\u00eb nj\u00eb demi q\u00eb cop\u00ebtohet, dhe m\u00eb pas nj\u00eb dhie) dhe t\u00eb per\u00ebndesh\u00ebs s\u00eb pjelloris\u00eb Demetr\u00ebs, e cila vajtoi vajz\u00ebn e saj t\u00eb humbur Persefon\u00ebn (Koren\u00eb). Festat popullore p\u00ebr nder t\u00eb k\u00ebtyre per\u00ebndive dhe per\u00ebndive t\u00eb ngjashme, duke u lidhur me kalendarin (me periodicitetin e ciklit vjetor), n\u00eb t\u00eb gjitha fet\u00eb lind\u00ebn kultet e nj\u00eb hyjnie q\u00eb vdiste dhe ringjallet, si personifikimi i bim\u00ebsis\u00eb frytdh\u00ebn\u00ebse dhe festimet masive t\u00eb organizuara p\u00ebr nder t\u00eb tyre krijuan forma t\u00eb ndryshme shfaqjesh teatrale q\u00eb nga k\u00ebnga-vallet primitive e deri te elementi karnavalesk i artit popullor, nga i cilat erdhi, ve\u00e7an\u00ebrisht, komedia popullore (farsa) dhe komedia italiane e maskave[14]. Ky ritual stinor si baz\u00eb st\u00ebrgjyshore e teatrit u pasqyrua edhe n\u00eb vepra t\u00eb tjera.<\/p>\n

N\u00eb lib\u00ebr me ese Teatri i lasht\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb t\u00eb A. Veselovsky, duke marr\u00eb parasysh konceptet e alegoris\u00eb dhe simbolit n\u00eb lidhje me mitin ai e thekson se arti, n\u00eb krahasim me jet\u00ebn, \u00ebsht\u00eb alegorik dhe, ve\u00e7an\u00ebrisht, teatri \u00ebsht\u00eb alegorik, \u201cp\u00ebr nj\u00eb aktor, p\u00ebr shembull, p\u00ebrshkruan n\u00eb sken\u00eb at\u00eb q\u00eb ai me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb. Ai \u00ebsht\u00eb Oresti, por q\u00eb sillet n\u00eb at\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb rezulton t\u00eb jet\u00eb Hamleti[15]. Prandaj, si\u00e7 edhe u tha, teatri \u00ebsht\u00eb alegorik n\u00eb krahasim me jet\u00ebn reale. Por nga e nj\u00ebjta pik\u00eb nga e cili e shikon mitin Veselovsky, teatri mund t\u00eb shikohet jo nga pozicioni i \u201cjet\u00ebs\u201d, por nga pozicioni i vet\u00eb teatrit si nj\u00eb fenomen m\u00eb vete[16].<\/p>\n

Ligji i \u201cvet\u00ebdijes mitike\u201d dhe r\u00ebnd\u00ebsia e mitit<\/strong><\/p>\n

Skena, bota teatrale ekziston k\u00ebtu dhe tani si nj\u00eb fenomen i nj\u00eb realiteti t\u00eb pandryshuesh\u00ebm. Teatri, duke qen\u00eb i kusht\u00ebzuar, i shpikur dhe fantastik p\u00ebr interpretim shkencor, ai \u00ebsht\u00eb absolutisht i pandryshuesh\u00ebm n\u00eb vetvete. Si nga pik\u00ebpamja e teatrit, ashtu edhe nga pik\u00ebpamja e mitit, jeta e personazheve teatrore, ashtu si dhe jeta e personazheve t\u00eb mitit, \u00ebsht\u00eb sigurisht reale. Parimi i propozuar nga Frensis Fergasoni i \u201cv\u00ebshtrimit mitologjik t\u00eb mitit\u201d rezulton t\u00eb jet\u00eb jo m\u00eb pak efektiv p\u00ebr teatrin, ose m\u00eb mir\u00eb shfaqjen, n\u00ebse e kuptojm\u00eb si nj\u00eb lloj qenie mitologjike t\u00eb mbyllur n\u00eb vetvete[17]. K\u00ebtu hyn n\u00eb loj\u00eb edhe ai q\u00eb e quajm\u00eb: ligji i \u201cvet\u00ebdijes mitike\u201d, sipas t\u00eb cilit \u201cmiti \u00ebsht\u00eb m\u00eb i nevojshmi \u2013 ndaj dhe duhet th\u00ebn\u00eb drejtp\u00ebrdrejt edhe: transcendentalisht i nevojsh\u00ebm \u2013 nj\u00eb kategori e mendimit dhe e jet\u00ebs; dhe n\u00eb t\u00eb nuk ka absolutisht asgj\u00eb t\u00eb rast\u00ebsishme apo t\u00eb panevojshme, arbitrare e t\u00eb shpikur apo edhe fantastike. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb realitet i mir\u00ebfillt\u00eb dhe maksimalisht konkret\u201d[18].<\/p>\n

Ashtu si nj\u00eb mit, nj\u00eb shfaqje teatrale ekziston sipas ligjeve t\u00eb veta t\u00eb brendshme, sipas ligjeve t\u00eb logjik\u00ebs jo t\u00eb p\u00ebrditshme, por artistike, dhe kjo \u00ebsht\u00eb e dukshme n\u00eb \u00e7do koh\u00eb. Teatri \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb \u200b\u200be mbyllur n\u00eb vetvete, q\u00eb jeton sipas ligjeve t\u00eb realitetit t\u00eb vet\u00ebm t\u00eb mundsh\u00ebm p\u00ebr vete. Dhe ashtu si nj\u00eb mit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb realitet p\u00ebr veten e tij. Por, teatri mund t\u00eb jet\u00eb po aq i pakusht\u00ebzuar p\u00ebr teatrin, pasi Hamleti, Othelloja, apo personazhet e August Strindbergut ( si Xhulia) apo ato t\u00eb Luigji Pirandellos (si Henriku i IV), apo edhe, p\u00ebr shembull, si Gregers Verle te Rosa e eg\u00ebr e Henrik Ibsenit, nuk e perceptojn\u00eb veten si subjekte mitike, t\u00eb kusht\u00ebzuara, por veprojn\u00eb n\u00eb bot\u00ebn reale p\u00ebr ta.<\/p>\n

Krahasimi hipotetik i dy koncepteve t\u00eb tilla t\u00eb paqarta si \u201cmit\u201d dhe \u201cteat\u00ebr\u201d, natyrisht, nuk \u00ebsht\u00eb barazimi i tyre n\u00eb parim, ngase p\u00ebrve\u00e7 lidhjeve t\u00eb dukshme dhe t\u00eb bazuara shkenc\u00ebrisht t\u00eb teatrit me mitologjin\u00eb, me ritualet dhe arketipe, mund t\u00eb t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb potencial i ri p\u00ebr studimin e universit, n\u00eb t\u00eb cilin nd\u00ebrthur miti dhe teatri. Me k\u00ebt\u00eb rast, motivet e p\u00ebrgjithshme t\u00eb k\u00ebrkimit teatror t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb reduktohen n\u00eb iden\u00eb e nj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieje gjenetike, tipologjike dhe estetike midis mitit dhe teatrit.<\/p>\n

Por t\u00eb kthehemi edhe nj\u00ebher\u00eb tek studimet e Andrei Lang i cili e zhvilloi, vazhdimisht, teorin\u00eb e teatrit amator si nj\u00eb shprehje e nj\u00eb loje popullore masive, burimet e t\u00eb cilit ishin ritet e kultit dhe legjendat mitologjike t\u00eb antikitetit. Sipas tij, teatri p\u00ebrthithi jo vet\u00ebm element\u00ebt e formave parateatrale q\u00eb u b\u00ebn\u00eb gjeneza e tij, por i adoptoi edhe vet\u00eb parimin e \u201cveprimit\u201d, q\u00eb e b\u00ebn t\u00eb pamundur studimin e tij vet\u00ebm nga pik\u00ebpamja e plot\u00ebsimit apo zbatimit t\u00eb historis\u00eb s\u00eb let\u00ebrsis\u00eb dramatike[19]. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, tashm\u00eb k\u00ebtu shtrohet \u00e7\u00ebshtja e raportit mes ritualit dhe teatrit. Nd\u00ebrsa, pavar\u00ebsisht nga dallimi i mir\u00ebnjohur midis kulteve rituale dhe riteve me shfaqjet teatrale (kryesisht n\u00eb specifikat e natyr\u00ebs utilitare t\u00eb s\u00eb par\u00ebs dhe natyr\u00ebs ekstra-utilitare t\u00eb t\u00eb dyt\u00ebs), sipas Langut, mund t\u00eb gjejm\u00eb pamjet e para t\u00eb elementit dramatik n\u00eb magji ritualet fetare, q\u00eb e nd\u00ebrthurin konceptin e riteve rituale dhe t\u00eb riteve t\u00eb lashta mitologjike, si dhe t\u00eb sh\u00ebrbimit ritual t\u00eb kish\u00ebs. K\u00ebtu e gjejm\u00eb edhe at\u00eb q\u00eb konsiderohet \u201cteatri n\u00eb aksion\u201d i cili, m\u00eb pas u afirmua si i till\u00eb n\u00eb shekullin XX-t\u00eb[20].<\/p>\n

N\u00ebse pik\u00ebpamjet e A. Langut i konsiderojm\u00eb t\u00eb pranueshme edhe p\u00ebr konceptet tona mbi marr\u00ebdh\u00ebniet e dram\u00ebs, teatrit dhe t\u00eb antropologjis\u00eb, at\u00ebher\u00eb, gjithashtu, mund t\u00eb konstatohet se ai, n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe, mbeti \u201cpeng\u201d i aspekteve filozofike dhe poetike t\u00eb dram\u00ebs. Duke interpretuar teatrin jo si nj\u00eb form\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb e arti, por si nj\u00eb pron\u00eb q\u00eb manifestohet n\u00eb fusha t\u00eb ndryshme t\u00eb veprimtaris\u00eb njer\u00ebzore, ai e konsideroi jo aq shum\u00eb historin\u00eb e dram\u00ebs, por origjin\u00ebn e saj, t\u00eb cil\u00ebn ai e pa, para s\u00eb gjithash, n\u00eb rr\u00ebnj\u00ebt mitologjike: tek vall\u00ebzimi rreth nj\u00eb dhie flijuese, dhe gjeneza e tragjedis\u00eb \u2013 kur flasim, sidomos, p\u00ebr kultin e Dionisit.<\/p>\n

Nga ana tjet\u00ebr, Frensis Fergasoni \u00ebsht\u00eb ai q\u00eb e nxori t\u00ebr\u00ebsisht tragjedin\u00eb nga ritet e lashta t\u00eb kultit, t\u00eb cilat formojn\u00eb baz\u00ebn e mitit, e q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb se e kan\u00eb nj\u00eb baz\u00eb t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb mitologjike. Sipas tij, t\u00eb gjitha ritet e flijimit jan\u00eb \u201cteatrale\u201d[21]. Pik\u00ebrisht ky \u201cteatralitet\u201d konsiderohet si nj\u00eb komponent i p\u00ebrbashk\u00ebt i artit, prej nga lindi teatri.<\/p>\n

N\u00eb librin Disa pyetje rreth origjin\u00ebs dhe zhvillimit t\u00eb dram\u00ebs mesjetare kroate[22], studiuesi kroat Nikica Kolumbic jep nj\u00eb p\u00ebrshkrim t\u00eb holl\u00ebsish\u00ebm t\u00eb procesit t\u00eb sakrifikimit t\u00eb nj\u00eb kafshe (dhie) dhe veprimet e pjes\u00ebmarr\u00ebsve q\u00eb shoq\u00ebrojn\u00eb k\u00ebt\u00eb akt af\u00ebr i quan nj\u00eb shfaqjeje teatrale[23].<\/p>\n

Koncepti i p\u00ebrgjithsh\u00ebm i N. Kolumbic \u00ebsht\u00eb se zhvillimi i artit t\u00eb imitimit, shprehjeve t\u00eb fytyr\u00ebs dhe gjesteve, si dhe maskimi dhe kostumi gjat\u00eb ritualeve t\u00eb flijimit, \u201csh\u00ebrbeu si nj\u00eb moment i rast\u00ebsish\u00ebm n\u00eb Atik\u00eb p\u00ebr diferencim, p\u00ebr ndarjen e dram\u00ebs nga loj\u00ebrat sinkretike[24]. Zhvillimi i m\u00ebtejsh\u00ebm i dram\u00ebs u sigurua nga prift\u00ebrinjt\u00eb, duke marr\u00eb pjes\u00eb n\u00eb ritin n\u00eb \u201cmaskarad\u00eb\u201d dhe n\u00eb fund nga \u201cpoet\u00ebt dithirambist\u201d, t\u00eb cil\u00ebt vepruan si aktor\u00eb dhe z\u00ebvend\u00ebsuan prift\u00ebrinjt\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb dram\u00ebn primitive t\u00eb gjerman\u00ebve, Kristofer Ines, tek studimi i tij Teatri avangard e b\u00ebn nj\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb zbuluar gjuh\u00ebn teatrale t\u00eb folklorit. Em\u00ebrtimi i festave dionisiane kur flet p\u00ebr mitologjin\u00eb e kulturave t\u00eb shumta dhe arrin n\u00eb p\u00ebrfundimin se pothuajse t\u00eb gjith\u00eb popujt \u2013 grek\u00ebt, skandinav\u00ebt, lombard\u00ebt dhe shum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, kan\u00eb legjenda p\u00ebr vdekjen dhe ringjalljen e jo vet\u00ebm t\u00eb nj\u00eb hyjnie, por edhe t\u00eb qenieve me nj\u00eb personifikimi zoomorfik si\u00e7 \u00ebsht\u00eb dhia, ta themi. Si nj\u00eb rip\u00ebrpunim t\u00eb padyshimt\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj teme, Ines e quan t\u00eb gjall\u00eb p\u00ebrrall\u00ebn e shtat\u00eb kecave q\u00eb dol\u00ebn nga barku i nj\u00eb ujku: Nuk \u00ebsht\u00eb larg nga nj\u00eb personifikimi i till\u00eb verbal-mendor i nj\u00eb dhie n\u00eb at\u00eb dramatik, pra personifikimi i tij efektiv-figurativ, jo vet\u00ebm n\u00eb ar\u00ebn e t\u00eb korrave dhe n\u00eb l\u00ebmin, por edhe jasht\u00eb tyre. dhe m\u00eb s\u00eb shpeshti n\u00eb procesionet sezonale agrare[25]. Sipas Kristofer Ines, gjerman\u00ebt n\u00eb agimin e kultur\u00ebs s\u00eb tyre kishin t\u00eb gjitha shenjat p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb dram\u00eb primitive, e cila doli nga festivalet agrare \u2013 kulte, ashtu si n\u00eb bot\u00ebn antike. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, duke studiuar n\u00eb thell\u00ebsi k\u00ebt\u00eb problem, duke studiuar gjenez\u00ebn e shfaqjes dramatike, Ines arriti n\u00eb p\u00ebrfundimin se baza e kultit t\u00eb lasht\u00eb grek, mbi baz\u00ebn e t\u00eb cilit lindi tragjedia atike, dhe m\u00eb pas ajo mesjetare e hershme, \u00ebsht\u00eb e rr\u00ebnjosur n\u00eb lindje: Meqen\u00ebse forma primitive e kultit dramatik tek grek\u00ebt e lasht\u00eb ishte satiri, q\u00eb dometh\u00ebn\u00eb, e kishte origjin\u00ebn nga koret fetare dhe rituale t\u00eb satir\u00ebve \u2013 krijesa t\u00eb ngjashme me dhin\u00eb, Kristofer Ines na e kthen v\u00ebmendjen te roli i dhis\u00eb n\u00eb ritualin fetar[26]. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb aspekt t\u00eb ritualit dramatik dhe t\u00eb teatrit primitiv flet edhe Evreinov. Kjo tem\u00eb u b\u00eb kryesore n\u00eb librin e tij: Azazel dhe Dionisus, ku ai m\u00ebtoi se e ka b\u00ebr\u00eb zbulimin e bindsh\u00ebm t\u00eb pasardh\u00ebsit t\u00eb Dionisit[27].<\/p>\n

Nj\u00eb aspekt tjet\u00ebr t\u00eb \u201cteatralitetit\u201d t\u00eb mitit dhe ritualit ky studiues e sheh n\u00eb natyr\u00ebn e vet\u00eb \u201cloj\u00ebs\u201d, q\u00eb \u00ebsht\u00eb karakteristik\u00eb e njeriut. Sipas Everinov, v\u00ebrtetimi i loj\u00ebs i realitetit dhe i proceseve themelore t\u00eb jet\u00ebs ishte i natyrsh\u00ebm jo vet\u00ebm p\u00ebr qytet\u00ebrimet primitive apo nd\u00ebrgjegjen mitologjike t\u00eb grek\u00ebve t\u00eb lasht\u00eb. Instinkti i \u201ctransformimit\u201d \u00ebsht\u00eb i natyrsh\u00ebm n\u00eb njer\u00ebzimin n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi, pavar\u00ebsisht nga ndryshimet fetare apo shoq\u00ebrore. Loja, aft\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb transformuar q\u00ebndron n\u00eb vet\u00eb thelbin e teatrit, t\u00eb \u201cteatrit si i atill\u00eb\u201d, af\u00ebr fenomenit thelb\u00ebsor t\u00eb Natyr\u00ebs, q\u00eb \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb n\u00eb l\u00ebvizje[28].<\/p>\n

Idet\u00eb e \u201cteatralitetit\u201d t\u00eb loj\u00ebs, si nj\u00eb instinkt natyror, pat\u00ebn nj\u00eb zhvillim t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb kultur\u00ebn e shekullit t\u00eb XX-t\u00eb sh\u00ebrbyen si baz\u00eb p\u00ebr librin e njohur t\u00eb shkenc\u00ebtarit holandez Johan Huizenga[29] me titullin interesant: Homo ludens (Njeriu duke luajtur) n\u00eb t\u00eb cilin, ideja kryesore e autorit zbret n\u00eb p\u00ebrkufizimin e \u201cloj\u00ebs\u201d si nj\u00eb koncept gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs q\u00eb p\u00ebrshkon kultur\u00ebn njer\u00ebzore: Jo vet\u00ebm let\u00ebrsia, arti, teatri, por edhe fusha t\u00eb tilla si \u00e7\u00ebshtjet ushtarake, procedurat ligjore, etj. ekzistojn\u00eb sipas ligjeve t\u00eb loj\u00ebs. Kjo ndodh sepse njer\u00ebzit nuk duan t\u00eb jen\u00eb vetvetja \u2013 thjesht shikoni grat\u00eb dhe f\u00ebmij\u00ebt[30] konstaton diku n\u00eb lib\u00ebr, Huizenga. Duke anashkaluar sfondin frojdian t\u00eb dualitetit t\u00eb natyr\u00ebs njer\u00ebzore dhe problemin e lidhur me sublimimin, Huizenga e shtron pyetjen m\u00eb gjer\u00ebsisht. P\u00ebr t\u00eb, \u201cloja\u201d, \u201cmaskimi\u201d \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shfaqje krejt\u00ebsisht e natyrshme e instinktit natyror si te kafsh\u00ebt ashtu edhe te njer\u00ebzit. Nj\u00eb nevoj\u00eb universale p\u00ebr nj\u00eb loj\u00eb v\u00ebrtetimi t\u00eb realitetit graviton mbi nj\u00eb person. K\u00ebshtu, loja, sipas tij, e merr n\u00ebn pron\u00eb sin\u00eb e vet\u00eb, krejt\u00ebsisht t\u00eb papritur ritin dhe ritualitetin dhe shkon p\u00ebrtej p\u00ebrkufizimeve t\u00eb fokusuara ngusht\u00eb[31]. Sipas Huizenges, loja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb faktor specifik n\u00eb gjith\u00e7ka q\u00eb na rrethon n\u00eb bot\u00eb. Koncepti i saj kryesor q\u00ebndron n\u00eb faktin se kultura njer\u00ebzore lind dhe zhvillohet n\u00eb loj\u00eb, pasi vet\u00eb kultura ka nj\u00eb karakter loje[32].<\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb studim, bazuar n\u00eb nj\u00eb sasi t\u00eb madhe materialesh faktike dhe shkencore, v\u00ebrtetohet koncepti p\u00ebr gjenez\u00ebn dhe elementet e dram\u00ebs n\u00eb fazat m\u00eb t\u00eb hershme t\u00eb qytet\u00ebrimit. K\u00ebshtu Huiziengu e nd\u00ebrton nj\u00eb k\u00ebrkim mbi faktin se popujt e prapambetur kulturalisht kan\u00eb veprime t\u00eb caktuara q\u00eb t\u00eb kujtojn\u00eb shfaqjet teatrale evropiane[33]. Ai i referohet Eduard B. Tejlorit q\u00eb i konsideronin t\u00eb pandash\u00ebm k\u00ebrcimin primitive dhe shfaqjen teatrale n\u00eb kushtet e nivelit t\u00eb ul\u00ebt t\u00eb qytet\u00ebrimit t\u00eb popujve primitiv\u00eb[34]. P\u00ebr Huiziengun, nuk ka dyshim se element\u00eb t\u00eb till\u00eb t\u00eb ritualit ritual si kulti i paraardh\u00ebsve t\u00eb vdekur, gjuetia, vallet totemike lidhen drejtp\u00ebrdrejt me zhvillimin e artit elementar teatror. Sipas tij: shqyrtimi i procesit t\u00eb shfaqjes dhe zhvillimit t\u00eb artit t\u00eb teatrit \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb fillohet me maskimin e gjuetis\u00eb, sepse ky mjet i pun\u00ebs p\u00ebrmban ato elemente q\u00eb marrin nj\u00eb zhvillim kaq t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm n\u00eb t\u00eb ardhmen[35]. Ky \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrrimi i nj\u00eb personi n\u00eb nj\u00eb qenie tjet\u00ebr. Dhe megjith\u00ebse nuk mund t\u2019i konsiderojm\u00eb maskimet e gjuetis\u00eb si \u00e7do form\u00eb t\u00eb nd\u00ebrgjegjes shoq\u00ebrore, lindja e artit teatror ndodh pik\u00ebrisht k\u00ebtu, n\u00ebse e konsiderojm\u00eb si nj\u00eb proces dialektik\u201d[36]. P\u00ebr Johan Huiziengu, pra, vet\u00eb vall\u00ebzimi totemik \u00ebsht\u00eb, nj\u00eb faz\u00eb n\u00eb zhvillimin e artit elementar teatror.<\/p>\n

Ritualit nuk i intereson se cilat jan\u00eb motivet e brendshme t\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebsve n\u00eb t\u00eb<\/strong><\/p>\n

Nj\u00eb q\u00ebndrim figurativ ndaj realitetit dhe shfaqja e nj\u00eb eksitimi t\u00eb caktuar emocional midis t\u00eb gjith\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebsve t\u00eb tij jan\u00eb gjithashtu t\u00eb qen\u00ebsishme. Ai zbulon nj\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb imazh artistik elementar, dhe evolucioni i imazhit t\u00eb nj\u00eb kafshe \u00e7on n\u00eb krijimin e spektakleve t\u00eb ve\u00e7anta, t\u00eb cilat autori n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konvencionale i quan zoomysteries (zoomsteri). Zoomsteri t\u00eb tilla jan\u00eb nj\u00eb lloj feste, ku shfaqjet teatrale p\u00ebr nder t\u00eb k\u00ebsaj apo asaj kafshe dhe jan\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme ngase vet\u00eb kafsha b\u00ebhet e shenjt\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb e pranishme pik\u00ebrisht atje si spektator ose pjes\u00ebmarr\u00ebs kryesor. N\u00eb procesin e evolucionit t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore, si dhe t\u00eb artit teatror, \u200b\u200bk\u00ebng\u00eb t\u00eb tilla k\u00ebrcimi rreth hyjnis\u00eb s\u00eb shenjt\u00eb do t\u00eb z\u00ebn\u00eb vend n\u00eb kultet e Greqis\u00eb s\u00eb lasht\u00eb dhe t\u00eb gjerman\u00ebve t\u00eb lasht\u00eb. K\u00ebtu miti q\u00eb q\u00ebndron n\u00eb themel t\u00eb riteve dhe rituale, t\u00eb cilat jan\u00eb vet\u00ebm faza e par\u00eb e evolucionit t\u00eb teatrit dhe nuk e humbet r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e tij n\u00eb epokat e m\u00ebvonshme, duke ruajtur jo vet\u00ebm nj\u00eb lidhje gjenetike, por edhe magjike me teatrin.<\/p>\n

Kjo ndodh\u00eb ngase, nj\u00eb dram\u00eb e konceptuar mir\u00eb e mbart gjithmon\u00eb veprimin p\u00ebrmes motivimeve t\u00eb brendshme t\u00eb personazheve t\u00eb p\u00ebrshkruar n\u00eb tregim, nd\u00ebrsa nj\u00eb ritual jo. Rituali mund t\u00eb interpretohet nga njer\u00ebzit q\u00eb thirren p\u00ebr ta kryer at\u00eb, por ritualit nuk i intereson se cilat jan\u00eb motivet e brendshme t\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebsve n\u00eb at\u00eb ritual. N\u00eb fakt, nj\u00eb ritual tradicional i kryer mir\u00eb do t\u00eb ndihet i p\u00ebrjetsh\u00ebm, sikur \u00e7do interpretim i tij i v\u00ebrejtur n\u00eb momente t\u00eb ndryshme n\u00eb koh\u00eb do t\u00eb jet\u00eb i padalluesh\u00ebm nga tjetri. Kjo, madje, nuk e pengon nj\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebs q\u00eb t\u00eb improvizoj\u00eb spontanisht. Rituali mund t\u00eb lejoj\u00eb shp\u00ebrthime t\u00eb tilla p\u00ebr sa koh\u00eb q\u00eb ato nuk i heqin solemnitetin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb rastit, por drama k\u00ebrkon q\u00eb nj\u00eb personazh t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb n\u00eb moment dhe q\u00eb reagoj\u00eb bazuar n\u00eb motivimin dhe tiparet e tij t\u00eb brendshme \u2013 si\u00e7 p\u00ebrshkruhet nga dramaturgu i pandehur. N\u00eb fakt, g\u00ebzimi i dram\u00ebs \u00ebsht\u00eb aft\u00ebsia q\u00eb teksti t\u00eb luhet ndryshe n\u00eb baz\u00eb t\u00eb ndjeshm\u00ebris\u00eb s\u00eb personazheve n\u00eb momentin e shfaqjes. Mbase, n\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb, Romeo dhe Zhuljeta e U. Shekspirit \u00ebsht\u00eb shembulli m\u00eb i mir\u00eb i nj\u00eb teksti dramatik q\u00eb pasqyron besnik\u00ebrin\u00eb familjare dhe dashurin\u00eb e re tragjike q\u00eb ka luajtur ndryshe gjat\u00eb dekadave, nd\u00ebrsa personazhet nga \u00e7do epok\u00eb vijn\u00eb n\u00eb shfaqje me p\u00ebrvoj\u00ebn e tyre bashk\u00ebkohore.<\/p>\n

N\u00eb nj\u00eb studim p\u00ebrmbajtjesor q\u00eb ka karakter drejtp\u00ebrdrejt teatror n\u00eb fush\u00ebn e \u201critualizimit\u201d dhe \u201cmitologjizimit\u201d t\u00eb teatrit i p\u00ebrket Ronald L. Grimes studimi i me titull i t\u00eb cilit: Ritualizimi i l\u00ebvizjes dhe m\u00ebsimit (The Ritualization of Moving and Learning)[37] e vazhdon tem\u00ebn e origjin\u00ebs s\u00eb kultit t\u00eb teatrit dhe duke ndar\u00eb pozicionin e njohur p\u00ebr \u201cteatralitetin\u201d e folklorit p\u00ebrpiqet t\u00eb dalloj\u00eb t\u00eb dy konceptet \u2013 folklorin dhe teatrin, veprimet rituale si dhe vet\u00eb procesi teatror. Parimi i qasjes s\u00eb tij teatrale bazohet n\u00eb kund\u00ebrshtimin e individit n\u00eb dram\u00eb (teat\u00ebr) dhe joindividuales, jopsikologjike n\u00eb ritual.<\/p>\n

Duke ndar\u00eb folkloristik\u00ebn dhe studimet teatrale, R. L. Grimes e b\u00ebn\u00eb shqyrtimin e marr\u00ebdh\u00ebnieve midis ritualit dhe teatrit. Tema e v\u00ebmendjes s\u00eb tij jan\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebsit n\u00eb ritet rituale dhe mitologjike si dhe aktor\u00ebt, maska \u200b\u200bteatrale dhe maska \u200b\u200brituale, drama dhe analoge e saj n\u00eb veprimet rituale dhe loj\u00ebrash t\u00eb folklorit[38].<\/p>\n

Problemi i raportit mes teatrit dhe mitit-ritualit mori nj\u00eb aspekt t\u00eb ngjash\u00ebm n\u00eb vepr\u00ebn e Heroi me nj\u00eb mij\u00eb fytyra[39] (The Hero with a Thousand Faces) t\u00eb Xhosef Kampbell ku autori flet, mbi t\u00eb gjitha p\u00ebr ritin sidomos n\u00eb at\u00eb pjes\u00eb kur e hulumton \u00e7\u00ebshtjen e \u201cfarefisnis\u00eb\u201d tipologjike mes pjes\u00ebmarr\u00ebsve n\u00eb ritual.<\/p>\n

Para s\u00eb gjithash, Kempbell i klasifikon pik\u00ebpamjet e njohura p\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje, duke p\u00ebrfshir\u00eb jo vet\u00ebm studimet teatrore, por edhe etnologjin\u00eb dhe folklorin si nj\u00eb rregull, por vet\u00ebm brenda korniz\u00ebs s\u00eb shkenc\u00ebs vendase[40]. Ai, me k\u00ebt\u00eb rast, i nxjerr n\u00eb pah dy koncepte kryesore.<\/p>\n

I pari, ai q\u00eb lidhet me marr\u00ebdh\u00ebnien gjenetike t\u00eb ritualit dhe teatrit, si dhe me teorin\u00eb evolucionare t\u00eb artit, e cila koncepton zhvillimin e teatrit n\u00eb l\u00ebvizje nga format primitive, sinkretike n\u00eb ato m\u00eb t\u00eb pjekura me diferencimin e tyre zhanor. Dometh\u00ebn\u00eb, k\u00ebtu flasim p\u00ebr disa shenja teatraliteti n\u00eb artin ritual, p\u00ebr t\u00eb ashtuquajturin teat\u00ebr potencial, teat\u00ebr n\u00eb syth. Kjo teori i p\u00ebrket kryesisht pik\u00ebpamjes s\u00eb historis\u00eb s\u00eb artit si dhe historis\u00eb s\u00eb kultur\u00ebs, t\u00eb cilat kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb njohura sidomos nga fillimi i shek XX-t\u00eb. Nd\u00ebr autor\u00ebt q\u00eb ndajn\u00eb k\u00ebt\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim jan\u00eb edhe K. F. Tiander, E. Grosse, etj., sipas t\u00eb cil\u00ebve rituali nuk \u00ebsht\u00eb mjaftuesh\u00ebm si i till\u00eb nga fakti se, vet\u00eb koncepti i teatrit \u00ebsht\u00eb i pacaktuar q\u00eb m\u00eb par\u00eb. Ky koncept shkat\u00ebrrohet nga \u00e7do p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u2019ia atribuuar ato fenomeneve n\u00eb t\u00eb cilat studiuesit shohin elemente t\u00eb sistemeve teatrale relativisht t\u00eb reja[41].<\/p>\n

Koncepti i dyt\u00eb sipas k\u00ebtij autori ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me identifikimin e teatrit dhe t\u00eb ritualit, kur ajo e vendos nj\u00eb shenj\u00eb e barabart\u00eb mes tyre n\u00eb t\u00eb gjitha aspektet. Sipas k\u00ebtij koncept shkencor, riti dhe veprimet rituale q\u00eb lidhen me t\u00eb shfaqen si faza t\u00eb ndryshme historike t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb teatrit. Kjo teori ve\u00e7on, para s\u00eb gjithash, nj\u00eb funksion fetar \u2013 magjik dhe jo spektakolar. Sipas Kempbell, treguesi i funksionit magjik \u00ebsht\u00eb kryesori p\u00ebr veprimet rituale dhe identifikimi i vet\u00ebm k\u00ebsaj ve\u00e7orie[42].<\/p>\n

T\u00eb dyja k\u00ebto koncepte t\u00eb p\u00ebrshkruara n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, sipas p\u00ebrfundimeve t\u00eb autorit, n\u00eb fund t\u00eb fundit, na e japin nj\u00eb ide t\u00eb pacaktuar t\u00eb artit teatror. Bindja e tij \u00ebsht\u00eb se ritet jan\u00eb heterogjene dhe jo gjith\u00e7ka n\u00eb to mund dhe duhet t\u00eb jet\u00eb objekt interpretimi teatror. Duke u nisur nga ideja se riti \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht larg nga dukurit\u00eb e nj\u00eb rendi p\u00ebr sa koh\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebsit e tij mbeten vet\u00eb, edhe n\u00eb rrethana t\u00eb pazakonta[43]. K\u00ebtu, Kempbell, gjithashtu e hedh konstatimin se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb edhe me nj\u00eb loj\u00eb e cila \u00ebsht\u00eb invariant \u201cteatror\u201d i nj\u00eb ritit, gjegj\u00ebsisht: nj\u00eb loj\u00eb e aft\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkthyer fenomenin e ritualeve t\u00eb lashta, d\u00ebfrimeve popullore etj. n\u00eb nj\u00eb fenomen teatror sipas p\u00ebrkufizimit[44].<\/p>\n

Sipas k\u00ebtij autori, vet\u00eb shfaqja e jep nj\u00eb kuptim ekskluzivisht teatror, \u200b\u200bduke u larguar nga p\u00ebrkufizimet e k\u00ebtij koncepti q\u00eb ekzistojn\u00eb n\u00eb shkenca t\u00eb ndryshme. Ky kuptim q\u00ebndron n\u00eb rimish\u00ebrimin dhe veprimin. Pra, nga hyrja n\u00eb nj\u00eb rol p\u00ebrmes teknik\u00ebs s\u00eb loj\u00ebs (make-up, kostum, mask\u00eb) dhe krijimi i nj\u00eb jo-un\u00eb nga un\u00eb, lind ajo q\u00eb quhet fenomeni teatror. Kjo \u00ebsht\u00eb linja q\u00eb ndan ritin ritual nga shfaqja aktuale teatrale. Pik\u00ebrisht n\u00eb kuadrin e nj\u00eb ndarjeje t\u00eb till\u00eb \u201cloja\u201d kthehet n\u00eb nj\u00eb invariant rituali, i cili ka nj\u00eb lidhje tipologjike me teatrin, pasi q\u00eb t\u00eb dy p\u00ebrdorin gjuh\u00ebn teatro-lojore[45].<\/p>\n

P\u00ebrpjekjet p\u00ebr t\u00eb gjetur reminishenca mitologjike<\/strong><\/p>\n

Apeli i praktikuesve t\u00eb teatrit ndaj mitit dhe ritualit n\u00eb sken\u00eb, si p\u00ebr nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb caktuar t\u00eb shprehjes s\u00eb re artistike, mendojn\u00eb se t\u00ebra varet nuk nga ideja e p\u00ebrgjithshme e \u201crimitologjizimit\u201d n\u00eb art. \u201cMiti\u201d pati nj\u00eb ndikim t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm sidomos n\u00eb teatrin regjisorial t\u00eb shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, i cili u shqua t\u00eb jet\u00eb i prir\u00eb p\u00ebr stilizim. Ai teat\u00ebr ia doli t\u2019i kombinoj\u00eb teknikat e traditave lindore dhe per\u00ebndimore, nd\u00ebrsa lidhja me ndryshimet e jashtme, sociale n\u00eb jet\u00eb u b\u00eb m\u00eb e mpreht\u00eb. Ndaj dhe, studimi i themeleve rituale t\u00eb teatrit \u00ebsht\u00eb, n\u00eb shum\u00eb m\u00ebnyra, me interes p\u00ebr tekstin skenik modern.<\/p>\n

P\u00ebrpjekjet p\u00ebr t\u00eb gjetur reminishenca mitologjike jo vet\u00ebm n\u00eb dramaturgjin\u00eb moderne, mitologjizuese me vet\u00ebdije, por n\u00eb nj\u00eb at\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb hershme, u b\u00ebn\u00eb n\u00eb kritik\u00ebn letrare. N\u00eb Per\u00ebndim, ta themi, veprat m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse n\u00eb k\u00ebt\u00eb tem\u00eb i p\u00ebrkasin \u201cshkoll\u00ebs rituale-mitologjike\u201d. Nj\u00eb prirje e t\u00ebr\u00eb n\u00eb kritik\u00eb, e cila studion baz\u00ebn mitologjike t\u00eb veprave t\u00eb artit n\u00eb fush\u00ebn e komplotit, kompozicionit dhe struktur\u00ebs, e q\u00eb lindi si rezultat i zot\u00ebrimit t\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb modernizmit letrar dhe teorive etnologjike t\u00eb fillimit t\u00eb shek t\u00eb kaluar. Pasi arriti kulmin e saj n\u00eb vitet \u201950, shkolla parashtroi nj\u00eb s\u00ebr\u00eb idesh origjinale n\u00eb lidhje me ndikimin e mitologjis\u00eb n\u00eb art, n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi.<\/p>\n

Nortrop Fraj \u00ebsht\u00eb kritiku dhe studiuesi i cili konsiderohet paraardh\u00ebsi i k\u00ebtij koncepti dhe lider i njohur i nj\u00eb rryme t\u00eb till\u00eb. Ai i jep momentit mitologjik nj\u00eb vend par\u00ebsor n\u00eb let\u00ebrsi. Duke nd\u00ebrthurur mitologjin\u00eb dhe sistemin, arketipin dhe struktur\u00ebn, ai i b\u00ebn ato baz\u00ebn e nj\u00eb qasjeje t\u00eb re ndaj historis\u00eb s\u00eb let\u00ebrsis\u00eb dhe i kushton nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb konsiderueshme t\u00eb k\u00ebrkimit t\u00eb tij dramaturgjis\u00eb s\u00eb Shekspirit. Sipas tij, p\u00ebr teatrin dhe kritik\u00ebn letrare t\u00eb shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, Shekspiri doli t\u00eb ishte nj\u00eb dramaturg i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm jo vet\u00ebm p\u00ebr vler\u00ebn e madhe q\u00eb ka vepra e tij monumentale dhe humaniste, por edhe p\u00ebr motivet mitopoetike q\u00eb ato p\u00ebrmbajn\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb studimet per\u00ebndimore p\u00ebr vepr\u00ebn e Shekspirit, p\u00ebrpjekjet p\u00ebr t\u00eb identifikuar disa aspekte mitologjike n\u00eb dramat e tij u p\u00ebrkasin studiuesve t\u00eb till\u00eb si N. Fraj, apo edhe m\u00eb von\u00eb edhe Jan Koti t\u00eb cil\u00ebt i interesuan jo vet\u00ebm p\u00ebr konceptet e Natyr\u00ebs dhe t\u00eb Koh\u00ebs n\u00eb vepr\u00ebn e tij por edhe p\u00ebr lidhjet q\u00eb hasen n\u00eb dramaturgjin\u00eb (por edhe n\u00eb sonetet) e Shekspirit me besimet pagane, ritualet, tek t\u00eb cilat u ngjit poetika karnavalore e disa pjes\u00ebve shekspiriane, por edhe me gjenez\u00ebn e ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb dram\u00ebs. Motivet mitologjike, elementet e ritualit zgjuan interesin e studiuesve p\u00ebr t\u00eb zbuluar r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb artistike t\u00eb shfaqjeve dhe mund\u00ebsin\u00eb e mish\u00ebrimit t\u00eb tyre n\u00eb sken\u00eb[46].<\/p>\n

Nga ana tjet\u00ebr, Boris Zingerman, i cili e shqyrtoi gjer\u00ebsisht ndikimin dhe pjes\u00ebmarrjen e ritualeve n\u00eb gjenez\u00ebn e komploteve dhe zhanreve t\u00eb Shekspirit, po k\u00ebto i gjen edhe tek disa vepra t\u00eb Henrik Ibsenit, t\u00eb August Strindbergu apo edhe t\u00eb Anton \u00c7ehovit.<\/p>\n

Ta themi se, te drama Kopshti i vishnjave e \u00c7ehovit, gjejm\u00eb se miti i sakrific\u00ebs na vjen si nj\u00eb mit i nj\u00eb parajse t\u00eb humbur apo edhe i nj\u00eb epoke t\u00eb art\u00eb t\u00eb humbur. Nj\u00ebjt\u00eb mund t\u00eb flitet p\u00ebr dram\u00ebn Rosa e eg\u00ebr e H. Ibsenit apo edhe p\u00ebr dram\u00ebn Rruga p\u00ebr n\u00eb Damask, dhe at\u00eb udh\u00ebtimin mistik t\u00eb Shaulit si personazh biblik i cili b\u00ebn\u00eb p\u00ebrpjekje ta rigjej\u00eb veten e tij n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn dhe n\u00eb t\u00eb ardhmen. N\u00eb k\u00ebto drama, tema e humbjes dhe ndarjes lidhet \u201cme tem\u00ebn e gjetjes dhe takimit, ndryshimin e pafund t\u00eb stin\u00ebve dhe ndryshimin e stin\u00ebve, mrekullin\u00eb e p\u00ebrjetshme t\u00eb rip\u00ebrt\u00ebritjes s\u00eb jet\u00ebs, si n\u00eb mitin e Dionisit t\u00eb vdekur dhe i rilindur apo edhe m\u00eb pas t\u00eb ringjalljes s\u00eb Jezusit pas kryq\u00ebzimit.<\/p>\n

N\u00eb nj\u00eb far\u00eb mase, kjo qasje \u00ebsht\u00eb af\u00ebr ides\u00eb s\u00eb Frait p\u00ebr \u201cnd\u00ebrlidhjen universale n\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb \u200b\u200bt\u00eb caktuar konceptuale\u201d, t\u00eb cil\u00ebn ai e zhvilloi n\u00eb shembullin e dramave t\u00eb Shekspirit[47]. K\u00ebt\u00eb \u201cnd\u00ebrlidhje universale\u201d dhe ciklin e stin\u00ebve, si baz\u00eb t\u00eb mitit, ai e konsideroi burimin qendror t\u00eb \u00e7do gjinie poetike, duke qen\u00eb se ritmet e tyre p\u00ebrputheshin[48]. \u00cbsht\u00eb ky ritual, i bazuar n\u00eb natyr\u00ebn ciklike, q\u00eb lidhet me dram\u00ebn q\u00eb e gjejm\u00eb edhe tek studimet e Boris Zingermanit i cili, \u00ebsht\u00eb m\u00ebse e qart\u00eb, se q\u00ebndron larg ides\u00eb s\u00eb \u201cshp\u00ebrb\u00ebrjes\u201d s\u00eb let\u00ebrsis\u00eb n\u00eb mit. Ai e v\u00eb n\u00eb pah, qart\u00eb, ta themi, ritualin n\u00eb dramat e \u00c7ehovit. N\u00eb Kopshtin e vishnjave, ai flet p\u00ebr natyr\u00ebn e Dionisi q\u00eb nuk ringjallet[49]. Kopshti vdes p\u00ebrgjithmon\u00eb p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb jet\u00eb di\u00e7kaje t\u00eb re q\u00eb \u00ebsht\u00eb ende vet\u00ebm di\u00e7ka e planifikuar. Rituali i l\u00ebvizjes s\u00eb \u00c7ehovit, sipas tij, me koh\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb ritualin e takimeve dhe t\u00eb ndarjeve, meq\u00eb, vet\u00eb rituali \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e ndryshimit t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb p\u00ebrditshme dhe t\u00eb festave[50]. Ndaj ai, n\u00eb fakt shnd\u00ebrrohet n\u00eb ritual t\u00eb fjal\u00ebve t\u00eb alternuara dhe t\u00eb pauzave t\u00eb organizuara muzikore, t\u00eb nd\u00ebrtuara n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb ritmike dhe n\u00eb fund edhe nj\u00eb rituali t\u00eb bisedave t\u00eb pafundme t\u00eb personazheve t\u00eb \u00c7ehovit[51], e t\u00eb cilin, faktikisht, ne e pranojm\u00eb t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb bashk\u00ebbisedim i njer\u00ebzve inteligjent\u00eb. Kjo rrethan\u00eb e fundit, po sipas B. Zingerman, e ka t\u00eb nj\u00ebjtin karakter ritual si duelet e gardhit t\u00eb hidalgos fisnike n\u00eb teatrin spanjoll t\u00eb shekullit t\u00eb XVII-t\u00eb[52].<\/p>\n

N\u00eb nj\u00eb far\u00eb mase, kjo qasje \u00ebsht\u00eb af\u00ebr ides\u00eb s\u00eb Frait p\u00ebr \u201cnd\u00ebrlidhjen universale n\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb \u200b\u200bt\u00eb caktuar konceptuale\u201d, t\u00eb cil\u00ebn ai e zhvilloi n\u00eb shembullin e dramave t\u00eb Shekspirit[53]. K\u00ebt\u00eb \u201cnd\u00ebrlidhje universale\u201d dhe ciklin e stin\u00ebve, si baz\u00eb t\u00eb mitit, ai e konsideroi burimin qendror t\u00eb \u00e7do gjinie poetike, duke qen\u00eb se ritmet e tyre p\u00ebrputheshin[54]. Nd\u00ebrsa, t\u00eb gjitha k\u00ebto, pa dyshim, mund t\u00eb p\u00ebrkthehen n\u00eb sfer\u00ebn e mitit jet\u00ebsor t\u00eb p\u00ebrditshm\u00ebris\u00eb, ciklicitetit, pandryshueshm\u00ebris\u00eb s\u00eb p\u00ebrs\u00ebritjes s\u00eb komploteve dhe n\u00eb sfer\u00ebn e ceremonialit teatror.<\/p>\n

K\u00ebshtu, parashtrimi i k\u00ebtyre pyetjeve te Zingerman e kthen teatrin n\u00eb baza mitologjike, si te N. Fraj, por ndryshe nga ky i fundit, Zingerman nuk mbetet n\u00eb fush\u00ebn e kritik\u00ebs letrare. Konkluzionet e tij t\u00eb menj\u00ebhershme lidhen me artin teatror dhe problemin e mish\u00ebrimit n\u00eb sken\u00eb jo t\u00eb p\u00ebrditshme, por me ndonj\u00eb logjik\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb qenies, q\u00eb p\u00ebrmbahet n\u00eb dram\u00ebn e Ibsenit, t\u00eb Strindbergut apo edhe t\u00eb \u00c7ehovit. Nj\u00eb mish\u00ebrim i till\u00eb mund t\u00eb arrihet me ndihm\u00ebn e nj\u00eb rituali t\u00eb caktuar. K\u00ebta autor\u00eb e drejtojn\u00eb rrjedh\u00ebn e veprimit dhe organizon n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb padukshme me sjelljen e personazheve teatrale, duke u dh\u00ebn\u00eb atyre nj\u00eb logjik\u00eb jo t\u00eb rast\u00ebsishme, jo t\u00eb p\u00ebrditshme dhe irracionale gjat\u00eb bisedave dhe \u201cveprimeve fizike\u201d t\u00eb tyre dhe duke e p\u00ebrshkruar jet\u00ebn e tyre n\u00eb ciklin e p\u00ebrjetsh\u00ebm t\u00eb natyr\u00ebs me \u00e7\u2019rast atyre u epet dinjiteti i njer\u00ebzve q\u00eb i n\u00ebnshtrohen ligjeve t\u00eb teatrit dhe qenies, por jo jet\u00ebs[55].<\/p>\n

Ndaj, mund t\u00eb p\u00ebrfundojm\u00eb k\u00ebtu se, historia dhe teoria e let\u00ebrsis\u00eb \u00ebsht\u00eb ajo zbulon lidhje t\u00eb dukshme midis eposit, romanit, poezis\u00eb dhe dramaturgjis\u00eb, me imazhet dhe komplotet mitologjike. Para s\u00eb gjithash, kjo ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me let\u00ebrsin\u00eb e shekullit t\u00eb XX-t\u00eb, e cila, p\u00ebr shkak t\u00eb situat\u00ebs aktuale estetike, kulturore dhe historike n\u00eb bot\u00eb, i referohet artit, imazheve e tij t\u00eb p\u00ebrjetshme si di\u00e7ka arketipale. Teoria e teatrit ende nuk i ka v\u00ebn\u00eb vetes nj\u00eb problem dhe detyr\u00eb t\u00eb till\u00eb. D\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb vler\u00ebsuar nj\u00eb s\u00ebr\u00eb shfaqjesh dhe disa sisteme regjisoriale n\u00ebn drit\u00ebn e tem\u00ebs s\u00eb caktuar (aktualizimi i mitit n\u00eb teat\u00ebr) \u00ebsht\u00eb detyra kryesore p\u00ebr k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr. Ndaj dhe ne e b\u00ebm\u00eb k\u00ebt\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb identifikuar aspektet dhe teknikat mitologjike q\u00eb u p\u00ebrdor\u00ebn n\u00eb struktur\u00ebn mitologjike dhe elementet rituale t\u00eb p\u00ebrfshira n\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb prodhimesh dometh\u00ebn\u00ebse t\u00eb gjysm\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XX-t\u00eb ku z\u00eb vend edhe dramaturgjia dhe teatri n\u00eb Kosov\u00eb.<\/p>\n

P\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb analizohen dispozitat kryesore t\u00eb autor\u00ebve t\u00eb shkoll\u00ebs ritual-mitologjike si Nortrop Fraj, t\u00eb Rush Rehm, t\u00eb Johan Huizenga apo t\u00eb dhe t\u00eb Andrei Lang, t\u00eb cil\u00ebt i zbulojn\u00eb themelet mitologjike n\u00eb dramaturgji, n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb shekspiriane dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb t\u00eb shekullit XX-t\u00eb.<\/p>\n

__________<\/p>\n

[1] Fergason Frensis, Nocioni i teatrit, \u201cRilindja\u201d (p\u00ebrkthyer nga Avni Spahiu), Prishtin\u00eb, 1983, f. 87.
\n[2] Rehm, Rush, Radical Theatre: Greek Tragedy and the Modern World, Duckworth, London, 2003, f. 30,
\n[3] Eshelman, Raoul, Davis, Marc and Lachmann, Renate, Bakhtin and Carnival: Culture as Counter-Culture, Cultural Critique, University of Minnesota Press, No. 11, 1988-1989, f. 115-152.
\n[4] Chalmers, F. Graeme, The Study of Art in a Cultural Context, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, Published By: Wiley, Vol. 32, No. 2 , f. 249-256.
\n[5] Po aty.
\n[6] Po aty.
\n[7] Po aty.
\n[8] Po aty.
\n[9] Peters, Julie Stone, Jane Harrison and the Savage Dionysus: Archaeological Voyages, Ritual Origins, Anthropology, and the Modern Theatre, Modern Drama, 2008, f. 1-41.
\n[10] Murray, Gilbert, Euripides and His Age, Williams and Norgate, London, 1926, f. 47 \u2013 48.
\n[11] Gazetari dhe autori skocez Andrew Lang (1844-1912), djali i sherifit-n\u00ebpun\u00ebsit t\u00eb fshatit Selkirkshire, u arsimua n\u00eb Akademin\u00eb e Edinburgut, Universitetet e St. Andrews dhe Glasgou dhe Kolegjin Balliol, Oksford. Nj\u00eb bashk\u00ebkoh\u00ebs dhe mik i Robert Louis Stevenson, ai prodhoi nj\u00eb shum\u00ebllojshm\u00ebri dhe nj\u00eb num\u00ebr v\u00ebllimesh mahnit\u00ebse, duke p\u00ebrfshir\u00eb libra me poezi, romane, libra p\u00ebr f\u00ebmij\u00eb, histori dhe biografi, si dhe kritika, ese, vepra shkencore t\u00eb antropologjis\u00eb dhe p\u00ebrkthime t\u00eb klasik\u00ebve let\u00ebrsi.
\nBotimet m\u00eb t\u00eb hershme t\u00eb tij jan\u00eb Zakonet dhe Miti (1884). N\u00eb Miti, Rituali dhe Feja (1887) ai shpjegoi elementet \u201ciracionale\u201d t\u00eb mitologjis\u00eb si mbijetesa nga forma m\u00eb primitive. Vepra e A. Langut Krijimi i fes\u00eb u ndikua fuqish\u00ebm nga ideja e shekullit t\u00eb XVIII-t\u00eb p\u00ebr \u201ceg\u00ebrsin\u00eb fisnike\u201d. N\u00eb t\u00eb ai ruajti ekzistenc\u00ebn e ideve t\u00eb larta shpirt\u00ebrore midis racave t\u00eb ashtuquajtura \u201ct\u00eb egra\u201d, duke t\u00ebrhequr paralele me interesin bashk\u00ebkohor p\u00ebr okultizmin. fenomenet n\u00eb Angli. Libri i tij Zana Blu (1889) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb botim i ilustruar i p\u00ebrrallave q\u00eb u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr klasik. Pasuan shum\u00eb koleksione t\u00eb tjera t\u00eb p\u00ebrrallave, t\u00eb njohura kolektivisht si Librat e P\u00ebrrallave t\u00eb Andre\u00eb Lang, pavar\u00ebsisht nga fakti se shumica e pun\u00ebs p\u00ebr ta u krye nga gruaja e tij Leonora Blanche Alleyne dhe shumica e ndihm\u00ebsve t\u00eb saj. N\u00eb parath\u00ebnien e librit Zana e jargavanit, ai i atribuon gruas s\u00eb tij p\u00ebrkthimin dhe transkriptimin e shumic\u00ebs s\u00eb tregimeve n\u00eb koleksione. Lang shqyrtoi origjin\u00ebn e totemizmit n\u00eb Origjinat Sociale (1903). Vdiq nga angina pectoris m\u00eb 20 korrik 1912 n\u00eb hotelin Tor-na-Coille n\u00eb Banchory, Banchory, n\u00ebn kujdesin e t\u00eb shoqes. U varros n\u00eb zon\u00ebn e katedrales n\u00eb St Andre\u00ebs.
\n[12] James George Frazer lindi m\u00eb 1 janar 1854 n\u00eb Glasgo\u00eb, Skoci, i biri i Katherine Bro\u00ebn dhe Daniel F. Frazer, nj\u00eb kimist. Frazer ndoqi shkoll\u00ebn n\u00eb Akademin\u00eb Springfield dhe Akademin\u00eb Larchfield n\u00eb Helensburgh. Ai studioi n\u00eb Universitetin e Glasgo\u00eb dhe Trinity College, Kembrixh, ku u diplomua me nderime p\u00ebr klasik\u00ebt (disertacioni i tij u botua vite m\u00eb von\u00eb si Rritja e Teoris\u00eb Ideale t\u00eb Platonit) dhe mbeti student i klasik\u00ebve gjat\u00eb gjith\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij. Nga Trinity, ai vazhdoi t\u00eb studionte drejt\u00ebsi n\u00eb Tempullin e Mes\u00ebm, por kurr\u00eb nuk u praktikua. Kat\u00ebr her\u00eb i zgjedhur n\u00eb Titullin Alpha Fello\u00ebship t\u00eb Trinity, ai u shoq\u00ebrua me kolegj p\u00ebr pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij, me p\u00ebrjashtim t\u00eb vitit 1907-1908, t\u00eb kaluar n\u00eb Universitetin e Liverpool-it. Ai u shpall kalor\u00ebs n\u00eb vitin 1914 dhe nj\u00eb leksion publik n\u00eb antropologjin\u00eb sociale n\u00eb universitetet e Kembrixhit, Oksfordit, Glasgout dhe Liverpulit u krijua p\u00ebr nder t\u00eb tij n\u00eb vitin 1921. Ai ishte, n\u00ebse jo i verb\u00ebr, at\u00ebher\u00eb me d\u00ebmtim t\u00eb r\u00ebnd\u00eb shikimi q\u00eb nga viti 1930 e tutje. Ai dhe gruaja e tij, Lilly, vdiq\u00ebn n\u00eb Kembrixh, Angli, brenda pak or\u00ebsh nga nj\u00ebri-tjetri. Ai vdiq m\u00eb 7 maj 1941. Ata jan\u00eb varrosur n\u00eb St Giles ose Ascension Famullis\u00eb Varrimi n\u00eb Kembrixh. Studimi i mitit dhe fes\u00eb u b\u00ebn\u00eb fusha e tij t\u00eb ekspertiz\u00ebs. P\u00ebrve\u00e7 vizitave n\u00eb Itali dhe Greqi, Frazer nuk ishte shum\u00eb i udh\u00ebtuar. Burimet e tij kryesore t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave ishin historit\u00eb e lashta dhe pyet\u00ebsor\u00ebt e d\u00ebrguar me post\u00eb misionar\u00ebve dhe zyrtar\u00ebve perandorak\u00eb anemban\u00eb globit. Interesi i Frazerit p\u00ebr antropologjin\u00eb sociale u zgjua nga leximi i Kultur\u00ebs primitive t\u00eb E. B. Tylor (1871) dhe u inkurajua gjithashtu nga miku i tij, studiuesi biblik \u00cbilliam Robertson Smith, i cili po krahasonte elementet e Testamentit t\u00eb Vjet\u00ebr me folklorin e hersh\u00ebm hebre. Frazer ishte studiuesi i par\u00eb q\u00eb p\u00ebrshkroi n\u00eb detaje marr\u00ebdh\u00ebniet midis miteve dhe ritualeve. Vizioni i tij p\u00ebr sakrific\u00ebn vjetore t\u00eb Mbretit t\u00eb Vitit nuk \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtetuar nga studimet n\u00eb terren. Megjithat\u00eb, Dega e Art\u00eb, studimi i tij i kulteve, riteve dhe miteve t\u00eb lashta, duke p\u00ebrfshir\u00eb paralelet e tyre n\u00eb krishterimin e hersh\u00ebm, vazhdoi p\u00ebr shum\u00eb dekada t\u00eb studiohej nga mitografit modern\u00eb p\u00ebr informacionin e tij t\u00eb detajuar.
\n[13] Lang, Andrew, Myth, Ritual, and Religion, Publisher: Start Classics, New York, 2014, f. 41.
\n[14] https:\/\/www.researchgate.net \/publication\/345085906 _The_Play_of_Daniel_in_the_ National_Music al_Culture
\n[15] Po aty.
\n[16] Po aty.
\n[17] Shih tek F. Fergasoni, f. 94.
\n[18] Po aty.
\n[19] Andrew Lang tek Miti, Rituali dhe Feja kur flet p\u00ebr ritualet dhe zakonet, ka parasysh shum\u00eb tregime folklorike. Madje, n\u00eb nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb veprave t\u00eb tij, Lang u nis nga format e zhanrit, duke zhvilluar iden\u00eb e sinkretizmit primitiv t\u00eb t\u00eb gjitha llojeve t\u00eb artit dhe let\u00ebrsis\u00eb. Nd\u00ebrsa, duke gjetur komplotin e mitit n\u00eb ritual, ai parashikoi kryesisht idet\u00eb e ritualist\u00ebve t\u00eb Kembrixhit, por, sikurse ata, ai edhe vet\u00eb mbeti brenda korniz\u00ebs s\u00eb kritik\u00ebs letrare.
\n[20] Lang, Andre\u00eb, Myth, Ritual, and Religion, Publisher: Start Classics, New York, 2014, f. 87.
\n[21] Shih tek Nocioni i teatrit nga Frensis Fergasoni, f. 134.
\n[22] Kolumbic, Nikica, Neka pitanja postanka i razvoja hrvetske srednovjekovne drame , Dani hrvatskog kazalista \u2013 Uvod, Cakavski sabor, Split, 1975, f. 18.
\n[23] Po aty, f. 31.
\n[24] Po aty.
\n[25] Innes, Christopher, Avant Garde Theatre, London and Ne\u00eb York: Routledge, London, 1993, f. 74.
\n[26] Po aty, f. 75 \u2013 76.
\n[27] Evreinov N. N, The origin of drama, Primitive tragedy and the role of the goat in the history of its occurrence, Folklore Essay. Petropolis, London\/ New York, 1998, f. 52.
\n[28] Po aty, f. 52 \u2013 52.
\n[29] Huizinga, Johan, Homo ludens, Taylor & Francis, Civilisation, London\/ New York, 1998, f. 131.
\n[30] Po aty.
\n[31] Po aty.
\n[32] Po aty, f. 134-135.
\n[33] Po aty, 135.
\n[34] Kultura primitive \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr i vitit 1871 nga Ed\u00ebard Burnett Tylor. N\u00eb librin e tij, Tylor debaton marr\u00ebdh\u00ebniet midis shoq\u00ebrive \u201cprimitive\u201d dhe shoq\u00ebrive \u201ct\u00eb civilizuara\u201d, nj\u00eb tem\u00eb kryesore n\u00eb literatur\u00ebn antropologjike t\u00eb shekullit t\u00eb XIX-t\u00eb.
\n[35] Shih tek Huizinga, Johan, Homo ludens, f. 144.
\n[36] Po aty, f. 188.
\n[37] Grimes, Ronald L., The Ritualization of Moving and Learning, f. 85-98| botuar online: 28 N\u00ebntor 2013.
\n[38] Po aty.
\n[39] Campbell, Joseph, The Hero with a Thousand Faces, London: Abacus, 1975.
\n[40] Po aty, 1975, f. 18 \u2013 24.
\n[41] Po aty, f. 29 \u2013 30 \u2013 31.
\n[42] Po aty.
\n[43] Po aty, f. 49.
\n[44] Po aty.
\n[45] Po aty, f. 53 \u2013 54.
\n[46] Frye, Northrop, Anatomy of Criticism, Princeton University Press, 1957, f. 44.
\n[47] Frye Northop, Natural Perspectives. The Development of Shakspearen Comedy and Romances, Princeton, 1965, f. 75.
\n[48] Po aty.
\n[49] Zingerman B.I., On the problem of ritual in Chekhov\u2019s plays \u201cUncle Vanya\u201d and \u201cThree Sisters\u201d, Theater, 1993, f. 68-69.
\n[50] Po aty.
\n[51] Po aty.
\n[52] Po aty, f. 70.
\n[53] Shih: Frye Northop, Natural Perspectives. The Development of Shakspearen Comedy and Romances, f. 75.
\n[54] Po aty.
\n[55] Po aty, 75 \u2013 76.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Haqif Mulliqi [ publikuar n\u00eb Telegrafi, 27 Mars 2023 ] Tema e k\u00ebtij punimi ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me prezantimi e ndikimit t\u00eb antropologjis\u00eb n\u00eb teorin\u00eb e dram\u00ebs dhe arti n\u00eb shekullin e kaluar. Q\u00eb nga fillimi i shekullit t\u00eb nj\u00ebzet\u00eb,… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[],"class_list":["post-12442","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-autore"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12442","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12442"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12442\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12442"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12442"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12442"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}