{"id":12454,"date":"2023-03-28T20:20:49","date_gmt":"2023-03-28T19:20:49","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12454"},"modified":"2024-04-09T03:06:35","modified_gmt":"2024-04-09T02:06:35","slug":"shpikjet-dhe-avancimet-teknologjike-lindja-e-internetit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=12454","title":{"rendered":"Shpikjet dhe avancimet teknologjike – Lindja e Internetit!"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, Mars 2023 (v\u00ebshtrim eseistik)<\/em><\/p>\n

(…s’duhet ta harrojm\u00eb “parakushtin”, ne vet\u00eb duhet ta gjejm\u00eb balansin mes t\u00eb mirave dhe t\u00eb k\u00ebqijave q\u00eb teknologjia na i ofron (+ imponon)<\/strong>…<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

***
\nN\u00ebse ta shtjellonim nj\u00eb th\u00ebnie t\u00eb gjeniut Tesla, q\u00ebllimi p\u00ebrfundimtar i shpikjeve \u00ebsht\u00eb zot\u00ebrimi i plot\u00eb i mendjes son\u00eb mbi bot\u00ebn materiale. Mendoj se Tesla e pati “thuktuar” gjith\u00eb konceptin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrkryer filozofike. Shtjellimi i “rezonimit” t\u00eb Tesla na thot\u00eb se shpikjet jan\u00eb di\u00e7 si “armor” i intelektit, di\u00e7 si parzmore e vet\u00eb mendjes, di\u00e7 si “mb\u00ebshtjellje” e vet\u00eb natyr\u00ebs njer\u00ebzore, p\u00ebr nevojat e shfryt\u00ebzimit t\u00eb di\u00e7kaje n\u00eb rrafshin materialistik.<\/p>\n

Nj\u00eb iPhone i koh\u00ebs son\u00eb s’\u00ebsht\u00eb di\u00e7 ndryshe nga si\u00e7 ishte dhe vet\u00eb guri i par\u00eb i “mprehur” nga paranjeriu. Nj\u00ebsoj si ashturinat tibiale t\u00eb imagjinat\u00ebs s\u00eb Kubrick, p\u00ebrdorur nga njeriu dikur q\u00eb ta kryente “vrasjen e par\u00eb”. Nj\u00ebsoj si gjith\u00eb gj\u00ebrat e mprehta, qoft\u00eb p\u00ebr t’i montuar n\u00eb shtizat, p\u00ebr t’i p\u00ebrdorur si arm\u00eb, si vegla-tehurina t\u00eb gjahut, a p\u00ebr cil\u00ebndo nevoj\u00eb tjet\u00ebr. Nj\u00ebsoj dmth. si\u00e7 dhe ak\u00ebcila veg\u00ebl e shpikur gjat\u00eb historis\u00eb njer\u00ebzore, qoft\u00eb primitive a qoft\u00eb superiore si avancim.<\/p>\n

\u00cbsht\u00eb supozuar q\u00eb veglat t’jen\u00eb p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e njeriut, n\u00eb “sh\u00ebrbim” t\u00eb njeriut. Shpik\u00ebsit dhe teknolog\u00ebt, ashtu me impulsin e natyrsh\u00ebm kreativ, shpikin dhe krijojn\u00eb teknologji, inicojn\u00eb p\u00ebrparime e tekno-avancime. Qasja e tyre sikur \u00ebsht\u00eb e ngjeshur me “motivin” q\u00eb ta b\u00ebjn\u00eb jet\u00ebn e njeriut m\u00eb t\u00eb leht\u00eb, dhe bot\u00ebn m\u00eb t\u00eb mir\u00eb. Dhe vet\u00eb shpikjet e ndihmojn\u00eb “shpikjen” e di\u00e7kaje tjet\u00ebr – her\u00eb shpikjet ekzistente avancohen, e her\u00eb shpiken gj\u00ebra q\u00eb s’na duhen, totalisht t\u00eb panevojshme. Gj\u00ebrat shpesh l\u00ebvizin n\u00eb drejtimin e kund\u00ebrt, t\u00eb “gabuar”. Mir\u00ebpo gjithmon\u00eb parakusht \u00ebsht\u00eb q\u00eb ne vet\u00eb ta gjejm\u00eb balansin, t’i filt\u00ebrojm\u00eb, t’i “shoshisim” t\u00eb mirat nga t\u00eb k\u00ebqijat teknologjike.<\/p>\n

Bie fjala, NASA do ta shpikte “telekomunikimin n\u00eb distanca t\u00eb gjata”, shpikje e cila n\u00eb t\u00eb pastajm\u00ebn do u “ndihmonte” dhe panum\u00ebr shpikjeve tjera. Nga p\u00ebrspektiva e sotme, shpikje pothuaj marramend\u00ebse. Dikush nga ata t\u00eb NASA-s at\u00ebbot\u00eb e pati shprehur entuziasmin e vet, “kjo teknologji ka potencialin p\u00ebr ta krijuar nj\u00eb bot\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00eb”.
\nLe ta ilustrojm\u00eb komentin e tij me shembullin modern t\u00eb “smartphone”, q\u00eb i p\u00ebrdorim sot.<\/p>\n

Vall\u00eb si imagjinohet bota pa iPhone tani! Mir\u00ebpo \u00e7’do b\u00ebnte dhe vet\u00eb iPhone pa aparatet ndihm\u00ebse (qofshin k\u00ebtu posht\u00eb, qofshin ato orbitale atje lart)? Jan\u00eb panum\u00ebr shpikjesh, miniaturizuar e paketuar n\u00eb nj\u00eb pako, q\u00eb aparati yn\u00eb i xhepit i p\u00ebrdor\u00eb. Madje, thuase pa e patur ne as iden\u00eb, detajet teknike s’na interesojn\u00eb. Sikur s’jemi t\u00eb “vet\u00ebdijsh\u00ebm” si funskionon iPhone (p\u00ebr nevojat e veta). Neve na intereson kompakt\u00ebsia funksionale, na intereson nevoja jon\u00eb, kaq.<\/p>\n

Dhe n\u00eb rregull kjo, ama psh. n\u00ebse aparati i quajtur iPhone t’mos ishte i “lidhur” me siv\u00ebll\u00ebz\u00ebrit e vet s’do ishte i avancuar, s’do ishte “smart”, s’do ishte i “men\u00e7ur”. Ndoshta do kishte ngelur relativisht “stupid” : )
\nMadje iPhone sikur \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb vet\u00eb “marramendja” e koh\u00ebs son\u00eb. S’na duhet vet\u00ebm p\u00ebr komunikimin, sa p\u00ebr ta shuar mallin me t\u00eb dashurit tan\u00eb, kudo t’jen\u00eb, qofshin 100 hapa larg, apo n\u00eb Hong Kong, n\u00eb Vladivostok, a n\u00eb ISS atje lart. As jo vet\u00ebm se telefonat e s\u00eb sotmes jan\u00eb kompjuter\u00eb n\u00eb fakt, panum\u00ebr her\u00eb m\u00eb t\u00eb “fuqish\u00ebm” se dikur ata q\u00eb i p\u00ebrdorte NASA gjat\u00eb vizitave n\u00eb H\u00ebn\u00eb, dhe na duhen p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet administrative, p\u00ebr secilin detaj teknik rretherrotull biznesit, p\u00ebr ta shfletuar Internetin, pastaj Intra-netet institucionale, ato t\u00eb korporatave, p\u00ebr ta gjetur secilin dokument t\u00eb shtetit, gjith\u00eb formular\u00ebt e k\u00ebsaj bote etj. etj nj\u00eb milion etj.<\/p>\n

N\u00eb fakt, sikur \u00ebsht\u00eb kthyer n\u00eb “vart\u00ebsi” (me plotkuptimin e fjal\u00ebs), thuase nj\u00ebri nga ingredient\u00ebt e iPhone na ishte dhe kafeina, apo n\u00eb rastin m\u00eb te keq dhe nikotina. Ruana zot nga “tekno-narkotik\u00ebt” e tjer\u00eb q\u00eb s’i njohim, q\u00eb ende s’dim\u00eb gj\u00eb, p\u00ebrve\u00e7 shpik\u00ebsve t\u00eb tyre (q\u00eb din\u00eb gjith\u00e7ka). Fal\u00eb GPS q\u00eb e pati shpikur NASA, iPhone e di n\u00eb \u00e7do koh\u00eb se ku ndodhemi “gjeografikisht”, e di \u00e7far\u00eb b\u00ebjm\u00eb dhe \u00e7far\u00eb duam. Andaj vet\u00eb iPhone thuase e “ushqen” ego-n ton\u00eb n\u00eb baz\u00eb ditore, thuase e ka nj\u00eb persistenc\u00eb a vazhdim\u00ebsi djall\u00ebzore. Q\u00ebkur na i servir nj\u00eb “miriad\u00eb” gj\u00ebrash q\u00eb na p\u00eblqejn\u00eb, pothuaj gjith\u00e7ka q\u00eb u teket mediatik\u00ebve, sikur dhe dyqanxhinj\u00ebve modern\u00eb.<\/p>\n

Thuase iPhone e di sakt\u00eb \u00e7far\u00eb bluhet ne mendjen e p\u00ebrdoruesit (pronarit). Me miliarda iPhone i njohin me miliarda pronar\u00eb – miliarda iPhone komunikojn\u00eb mes vete, ama aparati jon\u00eb komunikon vet\u00ebm me neve. Jemi ne pronari, ne e kemi “gishtin” dhe butonin. Ta z\u00ebm\u00eb bota ka p\u00ebrdorues q\u00eb jan\u00eb “vart\u00ebsuar” vet\u00ebm nga porno-industria, nga avancimet n\u00eb k\u00ebt\u00eb l\u00ebmi t\u00eb aktivitetit njer\u00ebzor (s’ka pse \u00e7uditet lexuesi, mund t’jet\u00eb dhe kjo e sakt\u00eb). Ja q\u00eb iPhone si aparat di gjith\u00e7ka – dhe k\u00ebshtu din\u00eb miliarda siv\u00ebll\u00ebz\u00ebr-aparate aneskaj bot\u00ebs.<\/p>\n

T\u00eb “vart\u00ebsuarit” ndoshta t\u00ebr\u00eb dit\u00ebn merren me video-grafikat e bukurosheve. Sipas qejfit t\u00eb pronarit, iPhone s’u p\u00ebrzihet, larg qoft\u00eb, ama thjesht \u00ebsht\u00eb fakt q\u00eb s’ka kufizime n\u00eb asnj\u00eb drejtim t\u00eb interesit. iPhone \u00ebsht\u00eb aparat i fuqish\u00ebm dhe askend s’e le n\u00eb “balt\u00eb”, ofron gjith\u00e7ka. Ama dhe “di” gjith\u00e7ka, sepse i nevojitet p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb funksional. Gj\u00ebrat q\u00eb eventualisht ende s’i ka “m\u00ebsuar”, thjesht i pyet siv\u00ebll\u00ebzrit-aparate, sa her\u00eb t’jet\u00eb nevoja…<\/p>\n

Me miliona \u00e7up\u00ebrlinash e \u00e7unash mund t’i zgjedhin loj\u00ebrat “favorite”, s’i kursen kush as f\u00ebmij\u00ebt, i bombardojn\u00eb me miliona video-games, me lloj-lloj joshje-\u00ebmb\u00eblsirash. Nj\u00ebsoj na serviret materia p\u00ebrmbajt\u00ebsore e gjith\u00eb revistave t\u00eb bot\u00ebs, materia e secil\u00ebs gazet\u00eb q\u00eb e fsheh Interneti, lloj-lloj “breaking news” na vin\u00eb taze. Me miliona lajme rreth politikave thuase freskohen automatikisht, rreth eventeve sportive globalisht, rreth biznesit e berzave, rreth kripto-bizneseve e shk\u00ebmbimeve, rreth modave e stileve, reklamat e gjith\u00eb dyqaneve t\u00eb bot\u00ebs, gjitha teorit\u00eb e bot\u00ebs “konspirative”, t\u00eb gjitha historit\u00eb, t\u00eb gjitha legjendat… e madje dhe memoria shekullore e “trungut ton\u00eb familjar”, tek ruhet n\u00ebp\u00ebr dosjet diku n\u00eb “clusters, iCloud”.<\/p>\n

Thjesht desh\u00ebm ta v\u00ebrtetojm\u00eb se entuziasmi i dikursh\u00ebm i zyrtarit t\u00eb NASA pati qen\u00eb “ok”, e dinte fort mir\u00eb se \u00e7’po thoshte. iPhone sot na e leht\u00ebson jet\u00ebn dhe pun\u00ebn aq shum\u00eb, mund t’marrim pjes\u00eb n\u00eb video-konferencat e korporat\u00ebs kudo q\u00eb q\u00ebllojm\u00eb, qoft\u00eb dhe n\u00ebn dush, na edukon madje (q\u00ebkur mund t’i ndjekim dhe kurset universitare p\u00ebrmes tij), na informon etj etj. Ka aq shum\u00eb t\u00eb mira e leht\u00ebsira…<\/p>\n

Vet\u00eb definicioni i s\u00eb “mir\u00ebs” \u00ebsht\u00eb relativistik, s’duhet ta harrojm\u00eb “parakushtin”, ne vet\u00eb duhet ta gjejm\u00eb balansin mes t\u00eb mirave dhe t\u00eb k\u00ebqijave q\u00eb teknologjia na i ofron (+ imponon). Disa gj\u00ebra mbase “ecin” si rrezet e diellit, n\u00eb t\u00eb gjitha drejtimet, si kah e mira si kah err\u00ebsira. Ne jemi ata q\u00eb zgjedhim, vet\u00eb mendja jon\u00eb duhet t\u00eb p\u00ebrkujdeset, sa m\u00eb larg lajthitjeve…<\/p>\n

Disa shpikjesh s’na duhen dhe aq, disa t\u00eb tjera as hi\u00e7. Me qindra patente e shpikjesh e mbanin emrin e Alfred Nobelit – lista e gjat\u00eb “patent-ike” e tij kishte t’b\u00ebnte me shpikje eksplozivesh, me rishpikje t\u00eb barotit, me p\u00ebrmir\u00ebsime t\u00eb eksplozivitetit, me p\u00ebrmir\u00ebsime minash e bombash etj. etj. lloj-lloj k\u00ebso shpikjesh. Keq n\u00ebse dinamitin e p\u00ebrdorim p\u00ebr luftrat e p\u00ebr arm\u00ebt, s’ka si t’jet\u00eb “mir\u00eb”. Dhe vet\u00ebm “kujtimi” i Luft\u00ebs I Bot\u00ebrore na tmerron, deri at\u00ebher\u00eb bota sikur ende s’e dinin mir\u00ebfilli potencialin djall\u00ebzor t\u00eb shpikjeve. Pothuaj sikur ra “lufta” dhe bota e kuptuan 100%.<\/p>\n

Kishte ca dekada q\u00eb pati vdekur, por vet\u00eb Nobeli si industrialist i kishte mbi 90 fabrikash q\u00eb operonin anemban\u00eb bot\u00ebs, prodhonin lloj-lloj gj\u00ebrash t\u00eb “frikshme”. Madje sa ishte gjall\u00eb, gazetat franceze e quanin “tregtari i vdekjes”.
\nNga ana tjet\u00ebr, kur dinamiti na duhet p\u00ebr hapjen e tuneleve, inxhinier\u00ebt dhe ata ekspert\u00ebt e shk\u00ebmbinj\u00ebve s’mund ta marrin me mend si shpohet bjeshka pa eksploziv\u00ebt.<\/p>\n

Ve\u00e7 e tham\u00eb, disa shpikjesh s’na duhen aq, disa t\u00eb tjera mbase fare, ka dhe t\u00eb tilla. Psh. as “shpikja” e bomb\u00ebs atomike s’na duhej, m\u00eb mir\u00eb t’kishte ngelur e “pashpikur”. Sidoqoft\u00eb, nj\u00eb her\u00eb a dy i provuam, dy prova dhe e “kuptuam” – s’na duhen. Q\u00eb nga at\u00ebher\u00eb s’i kemi p\u00ebrdorur m\u00eb. Padyshim jemi mbushur mend, e ushqejm\u00eb shpres\u00ebn se i gjith\u00eb njer\u00ebzimi \u00ebsht\u00eb “akorduar”. \u00cbsht\u00eb ky ndoshta shembulli m\u00eb ilustrativ i “zgjedhjes” ta ruajm\u00eb tekno-balansin, t\u00eb rrim\u00eb sa m\u00eb larg t\u00eb keqes teknologjike.<\/p>\n

Veglat dhe tekno-shpikjet jan\u00eb p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e njeriut, n\u00eb “sh\u00ebrbim” t\u00eb njeriut. T\u00eb krijohet nj\u00eb “bot\u00eb m\u00eb e mir\u00eb”. Dhe kjo nuk \u00ebsht\u00eb pak, p\u00ebrkundrazi, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb. Ashtu-k\u00ebshtu bota gjithmon\u00eb ka “vend” p\u00ebr m\u00eb mir\u00eb. Dhe gj\u00ebrat jan\u00eb t\u00eb lidhura, zinxhir. T\u00eb gjitha avancimet sociale e kulturore gjat\u00eb historis\u00eb kan\u00eb shkuar “paralelisht” me avancimet teknologjike. Dhe kjo vlen p\u00ebr t\u00eb gjitha kahjet, n\u00eb \u00e7do drejtim sikur na “rreshtohen” paralelizmat. Vall\u00eb \u00e7’do b\u00ebnte mjek\u00ebsia e sotme pa mij\u00ebra shpikjet dhe avancimet gjat\u00eb historis\u00eb. Sa e sa aparate t\u00eb avancuara i sh\u00ebrbejn\u00eb njer\u00ebzimit n\u00ebp\u00ebr spitalet e bot\u00ebs, pothuaj t\u00eb panum\u00ebrta jan\u00eb dhe vet\u00ebm ato t\u00eb Philips, si kompani e vetme.<\/p>\n

Apo, n\u00ebse e marrim shembull “paralelizmin” ushtarak, bie fjala s’do mund t\u00eb flisnim p\u00ebr “fallangat” (si di\u00e7 m\u00eb e avancuar luftarake), n\u00ebse t’mos na ishin shpikur fillimisht shtizat. Pa ato shtizat e gjata as fallangat s’do i kishte Aleksandri, p\u00ebr t’u krenuar pastaj me sukseset e me fitoret. S’po i p\u00ebrmendim “paralelizmat” ushtarak t\u00eb s\u00eb sotmes, s’\u00ebsht\u00eb nevoja, gj\u00ebrat kan\u00eb vajtur p\u00ebrtej marramendjes. Kemi “shpikur” lloj-lloj monstruozitetesh, lloj-lloj “cluster-bombs”, e hedh 1 t\u00eb vetme dhe shum\u00ebzohet si vet\u00eb djalli i largqoft\u00ebsis\u00eb, e shfaros\u00eb nj\u00eb armad\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb…<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, nga ajo ana e “mir\u00eb” e balansimit na mrekullon shum\u00e7ka, jo vet\u00ebm iPhone por dhe nj\u00eb “miush” i vog\u00ebl. Kujtohu ai miu q\u00eb na b\u00ebn\u00eb “ekspert\u00eb” rreth p\u00ebrdorimit t\u00eb kompjuterit, qe shpikur nga NASA. Sikur dhe vet\u00eb kompjuteri q\u00eb e p\u00ebrdorim n\u00eb zyr\u00ebn ton\u00eb, p\u00ebr nevojat moderne t\u00eb p\u00ebrditshm\u00ebris\u00eb, edhe ky shpikje e NASA. GPS (Sistemi i Pozicionimit Global), pa t\u00eb cilin as iPhone n\u00eb xhepin ton\u00eb s’funksionon si\u00e7 duhet, qe shpikur nga NASA. Qelulat solare q\u00eb e konvertojn\u00eb energjin\u00eb e rrezeve n\u00eb elektrikat, po ashtu. E edhe LED-llambat etj.<\/p>\n

Nga NASA erdh\u00ebn sa t\u00eb duash shpikje tjera q\u00eb jan\u00eb t\u00eb dobishme n\u00eb jet\u00ebn ton\u00eb. Shum\u00eb shpikje t\u00eb NASA patjet\u00ebr se e kan\u00eb b\u00ebr\u00eb bot\u00ebn ton\u00eb “m\u00eb t\u00eb mir\u00eb”. T\u00eb cilat shpikje i p\u00ebrdorim \u00e7do dit\u00eb, pakashum\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb rutineske, pa menduar p\u00ebr to, pa qen\u00eb t\u00eb “vet\u00ebdijsh\u00ebm”, sepse aparatet komplekse jan\u00eb nd\u00ebrthurur tashm\u00eb me jet\u00ebn ton\u00eb. Shpikje p\u00ebr t\u00eb cilat komercialisht s’e kishim as “iden\u00eb”, por q\u00eb NASA ve\u00e7 i p\u00ebrdorte gjat\u00eb proceseve dhe nevojave t\u00eb veta. Shum\u00eb gj\u00ebra q\u00eb jan\u00eb shpikur dikur, g\u00ebrshetuar me shum\u00eb risi e shpikjesh shkencore, i p\u00ebrdor iPhone… t\u00eb cilin e p\u00ebrdorim ne.<\/p>\n

***
\nGjith\u00eb librat e k\u00ebsaj bote, vet\u00eb germat, vet\u00eb shpikja e Gutenbergut, gjith\u00e7ka e shkruar para dhe pas shpikjes s\u00eb tij, n\u00eb thelb kishin t\u00eb “b\u00ebnin” me komunikimin njer\u00ebzor. Sepse njeriu \u00ebsht\u00eb socio-qenie, sepse komunikimi \u00ebsht\u00eb gjith\u00e7ka. Q\u00eb nga zanafilla e njer\u00ebzimit, s’do mend se komunikimi ishte nj\u00ebra nga “hallkat” ky\u00e7 sa i p\u00ebrket zhvillimit shoq\u00ebror e kulturor.<\/p>\n

P\u00ebr t\u00eb komunikuar n\u00eb distanc\u00eb, \u00e7erok\u00ebt, apa\u00e7\u00ebt, siuks\u00ebt, navajot… dhe fiset tjera indigjene t\u00eb Amerik\u00ebs merreshin vesh me an\u00eb t\u00eb “tymit”. Sidomos n\u00ebse duhej nisur “mesazhe” lidhur me \u00e7\u00ebshtjet strategjike. Nj\u00ebsoj si apa\u00e7\u00ebt, edhe ushtar\u00ebt e Murit Kinez, n\u00eb gjith\u00eb gjat\u00ebsin\u00eb prej mij\u00ebra kilometrash, e koordinonin funksionimin dhe vigjilenc\u00ebn me an\u00eb t\u00eb tymit.<\/p>\n

Padyshim se Interneti \u00ebsht\u00eb nj\u00ebra nga shpikjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb njeriut, e cila shpikje thuase e ka “ndryshuar” konceptin e funksionalitetit t\u00eb bot\u00ebs son\u00eb. \u00cbsht\u00eb di\u00e7 si super-veg\u00ebl nd\u00ebrkomunikuese. Thuhet se Interneti u shpik n\u00eb v. 1983, mir\u00ebpo dihet se ishte n\u00eb p\u00ebrdorim q\u00eb nga vitet 1960. At\u00ebbot\u00eb, di\u00e7 si Rrjet i Agjencis\u00eb (Amerikane) p\u00ebr Projektet e Avancuara K\u00ebrkimore (ARPANET). Po ashtu dihet se sot DARPA, pasardh\u00ebse e ARPA, \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si avangard\u00eb tekno-shkencore, studimet, k\u00ebrkimet, tekno-hulumtimet e tyre gjithmon\u00eb jan\u00eb pararend\u00ebse t\u00eb shum\u00e7kaje (nj\u00ebsoj sikur dhe ato t\u00eb NASA, anise dhe bashk\u00ebpunimi mes tyre vetiu n\u00ebnkuptohet).<\/p>\n

N\u00eb koh\u00ebn kur ndoshta ende s’e kishim as iden\u00eb nd\u00ebr-rrjet\u00ebsore (internetike), rrjeti i tyre qe krijuar p\u00ebr t’ua mund\u00ebsuar k\u00ebrkuesve qeveritar\u00eb shk\u00ebmbimin e informacionit. Shkurt, p\u00ebr q\u00ebllimin nd\u00ebrkomunikues. Duhet theksuar se rrjeti ARPANET synonte gjithashtu q\u00eb Departamentit t\u00eb Mbrojtjes t’ia mund\u00ebsonte komunikimin efektiv n\u00eb rast t\u00eb ndonj\u00eb sulmi b\u00ebrthamor, eventualisht. Meq\u00eb asgj\u00eb s’duhej p\u00ebrjashtuar, ca dekada m\u00eb par\u00eb vet\u00eb amerikan\u00ebt i pat\u00ebn sulmuar japonez\u00ebt me bomba b\u00ebrthamike. K\u00ebshtu q\u00eb, who knows… kurr\u00eb s’duhet th\u00ebn\u00eb kurr\u00eb. At\u00ebbot\u00eb gjith\u00e7ka “v\u00ebrtitej” rreth brengave t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, gjith\u00e7ka ishte e mundur, asnj\u00eb “skenar” imagjinar nuk p\u00ebrjashtohej.<\/p>\n

Imagjino, t\u00eb sulmojn\u00eb me bomba atomike, prishen telat e shtyllat, k\u00ebputen linjat telefonike, shkat\u00ebrrohet gjith\u00e7ka, ekzekutiv\u00ebt e qeveris\u00eb federale dhe ushtarak\u00ebt, strateg\u00ebt e Pentagonit jan\u00eb strukur n\u00ebp\u00ebr strehimoret n\u00ebntok\u00ebsore, t\u00eb blinduar, dikush n\u00eb Arizona e dikush n\u00eb Virginia (kudo t’ket\u00eb q\u00eblluar bunkeri m\u00eb i af\u00ebrm), sh\u00ebndosh e rehat po… por ja q\u00eb t\u00eb “shurdh\u00ebr, e memec\u00eb”, s’do merreshin vesh p\u00ebr koordinimin e rezistenc\u00ebs tutje as p\u00ebr kund\u00ebrsulmet. K\u00ebshtu q\u00eb “rrjeti” ishte di\u00e7 si projekt super-sekret, nj\u00ebsoj si\u00e7 m\u00eb par\u00eb ishte projekti “Manhatan” (projekt gjigant rretherrotull krijimit t\u00eb bomb\u00ebs b\u00ebrthamore, sekret madhor, top-secret, fsheht\u00ebsi n\u00eb shkall\u00eb federale).<\/p>\n

Meq\u00eb dihet tashm\u00eb, k\u00ebshtu shkojn\u00eb pun\u00ebt e teknologji-kave sekrete, e sidomos n\u00ebse aso “ushtarake”. Secili shtet duhet t’ia ket\u00eb “frik\u00ebn” nj\u00eb shteti tjet\u00ebr. Se pse na ka ngelur ky “ves”, s’e kemi iden\u00eb – ama frika s’\u00ebsht\u00eb sekret, q\u00eb nga lasht\u00ebsia e nj\u00ebjta “frik\u00eb”, s’ka ndryshuar gj\u00eb. Shpikja e “rrjetit” ARPANET qe b\u00ebr\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht urgjente pasi Bashkimi Sovjetik do ta lan\u00e7onte satelitin Sputnik, i cili si\u00e7 dihet pati qen\u00eb “suksesi i par\u00eb” me ato hesapet satelitore. Krenaria sovjetike aspak s’u “p\u00eblqente” amerikan\u00ebve. S’po themi se kishin “faj”, kur njeriut i imponohen “garat”, n\u00ebse her\u00eb q\u00ebllimisht e her\u00eb spontanisht futesh n\u00eb garime t\u00eb tekno-shkenc\u00ebs, kuptohet ashtu gjithkujt do i vinte inat : )<\/p>\n

N\u00eb v. 1965, Lawrence Roberts do i lidhte 2 kompjuter\u00eb q\u00eb t’komunikojn\u00eb me nj\u00ebri-tjetrin. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb 2 aparate qen\u00eb marr\u00eb vesh si\u00e7 u kishte hije. Roberts e p\u00ebrdori nj\u00eb linj\u00eb telefonike dhe nj\u00eb modem akustik p\u00ebr transmetimin e info-pakove, transmetuar si t\u00eb dh\u00ebna digjitale. Ky sukses do ishte fillim i mbar\u00eb, n\u00ebse 2 aparate ia dalin t\u00eb “merren vesh” mes vete, at\u00ebher\u00eb patjet\u00ebr dhe “marr\u00ebveshja” kolektive e m\u00eb shum\u00eb aparateve do ishte e mundur. Krijimi i rrjetit ARPANET do p\u00ebrfshinte pun\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb shum\u00eb inxhinier\u00ebve, shkenc\u00ebtar\u00ebve, programuesve. Thuhet se Vinton Cerf dhe Robert E. Kahn ishin nd\u00ebr kontributor\u00ebt kryesor\u00eb. Si t\u00eb till\u00eb, q\u00eb t\u00eb dy e kan\u00eb merituar nofk\u00ebn “baballar\u00eb t\u00eb Internetit”. Pa ARPANET ndoshta s’do kishte as Internet, s’do vinte Interneti i m\u00ebvonsh\u00ebm.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, ARPANET nuk ishte “rrjet global”, jo se teknologjia ende s’kishte “ambicje” bot\u00ebrore por thjesht ishte projekt amerikan. Q\u00eb moti, n\u00eb fillimvitet 1900, vet\u00eb Tesla e pati teorizuar krijimin e “world wireless system”. Ideja e tij p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb pati ngelur ashtu, vet\u00ebm si teori, si shkrepje gjeniale, si shkrepje e mrekullueshme ideatike. Do duhej t\u00eb kalonte pothuaj nj\u00eb shekull, gjenialiteti do i shkrepte dikuj tjet\u00ebr, n\u00eb v. 1989 britaniku Tim Berners-Lee do ta shpikte rrjetin “World Wide Web”.<\/p>\n

Rrjeti “WWW” i Berners-Lee fillimisht qe konceptuar rreth ides\u00eb p\u00ebr shk\u00ebmbim t\u00eb automatizuar t\u00eb informacionit mes universiteteve dhe instituteve shkencore t\u00eb bot\u00ebs. Dmth. ngjash\u00ebm si\u00e7 dhe Internet-koncepti i dikursh\u00ebm ARPANET, qe ideuar p\u00ebr shk\u00ebmbimin informativ panamerikan. Tani koncepti i Berners-Lee do ishte “bot\u00ebror” (world wide).<\/p>\n

Berners-Lee punonte pran\u00eb CERN*, Gjenev\u00eb. Faqja e par\u00eb e internetike e CERN (dhe dmth. faqja e par\u00eb e gjith\u00eb bot\u00ebs) iu kushtua vet\u00eb projektit “World Wide Web” dhe qe strehuar n\u00eb kompjuterin “NeXT” t\u00eb Berners-Lee. Po ashtu thuhet se Berners-Lee e pati “ngarkuar” foton e par\u00eb n\u00eb Internet p\u00ebrmes World Wide Web, rrjet q\u00eb e krijoi ai vet\u00eb. Fotoja e par\u00eb internetike ishte nj\u00eb foto e 4 grave q\u00eb punonin s\u00eb bashku me shpik\u00ebsin Bernes-Lee n\u00eb CERN.<\/p>\n

Pra Berners-Lee e pati krijuar faqen e par\u00eb, nd\u00ebrsa thuhet sot n\u00eb Internet ka mbi 1.7 miliard faqe. Kuptohet se ky num\u00ebr vazhdon me “luhatjen”, her\u00eb do ket\u00eb m\u00eb shum\u00eb e her\u00eb m\u00eb pak. N\u00ebse sot ka mbi 1.7 miliard faqe (ose numri mund t’jet\u00eb dhe m\u00eb i lart\u00eb), megjithat\u00eb vet\u00ebm rreth 200 milion\u00eb prej tyre jan\u00eb aktive. Mendohet se t\u00eb pakt\u00ebn 1.5 miliard faqe internetike jan\u00eb joaktive.<\/p>\n

P\u00ebr fat t\u00eb mir\u00eb, para nj\u00eb dekade (n\u00eb v. 2013) CERN vendosi ta “ripunonte” faqen e par\u00eb internetike, dhe e cila t\u00eb p\u00ebrshfaqej pik\u00ebrisht si\u00e7 ishte projekti fillestar n\u00eb nj\u00eb adres\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Kjo i bie t\u00eb jet\u00eb di\u00e7 si p\u00ebrkujdesje “muzeale”, q\u00eb t\u00eb ruhet tekno-projekti i Berners-Lee dhe trash\u00ebgimia origjinale. Natyrisht, u lumt\u00eb atyre t\u00eb CERN p\u00ebr kujdesin, i lumt\u00eb dhe shpik\u00ebsit t\u00eb Internetit, pastaj shpik\u00ebsit t\u00eb Web-it, dhe gjith\u00eb shpik\u00ebsve t\u00eb bot\u00ebs varg e varg, \u00e7far\u00ebdo q\u00eb t’ken\u00eb shpikur.<\/p>\n

Na takon t’jemi mir\u00ebnjoh\u00ebs, dhe t’mos harrojm\u00eb, e si t’mos i jemi mir\u00ebnjoh\u00ebs Gutenbergut! Na takon, sepse gjenialiteti i tyre e solli bot\u00ebn dhe shoq\u00ebrin\u00eb njer\u00ebzore k\u00ebtu ku \u00ebsht\u00eb sot. Ylli i Hollivudit, ajo bukuroshja Monroe ia pati shprehur mir\u00ebnjohjen dhe vet\u00eb shpik\u00ebsit t\u00eb “takave” – sipas saj, vall\u00eb \u00e7do b\u00ebnin femrat e bot\u00ebs pa takat! Se pse kjo mir\u00ebnjohja p\u00ebr takat, s’e kemi iden\u00eb. Mund t’jet\u00eb se Monroe pati menduar pik\u00ebrisht t\u00eb “kund\u00ebrt\u00ebn”, apo ndoshta nganj\u00ebher\u00eb k\u00ebpuc\u00ebt pa taka thjesht s’jan\u00eb “cool” : )<\/p>\n

* CERN \u00ebsht\u00eb Organizata Evropiane p\u00ebr K\u00ebrkime B\u00ebrthamore, \u00ebsht\u00eb laboratori kryesor i bot\u00ebs shkencore p\u00ebr fizik\u00ebn th\u00ebrmijore. Selia \u00ebsht\u00eb n\u00eb Gjenev\u00eb. Aktualisht shtetet an\u00ebtare t\u00eb CERN jan\u00eb: Austria, Belgjika, Holanda, Danimarka, Finlanda, Franca, Gjermania, Greqia, Hungaria, Bullgaria, Izraeli, Italia, Norvegjia, Polonia, Portugalia, Sllovakia, Spanja, Suedia, Zvicra, Republika \u00c7eke dhe Mbret\u00ebria e Bashkuar. Rumania \u00ebsht\u00eb kandidate p\u00ebr an\u00ebtar\u00ebsim, Serbia \u00ebsht\u00eb an\u00ebtare e asociuar n\u00eb faz\u00ebn paraprake t\u00eb an\u00ebtar\u00ebsimit. Nd\u00ebrsa India, Japonia, Federata Ruse, ShBA, Turqia, Komisioni Evropian dhe UNESCO e kan\u00eb statusin e v\u00ebzhguesit.<\/p>\n

[ grafikat ngjitur – foto e Tim Berners-Lee, faqja e par\u00eb internetike, dhe dokumente origjinale t\u00eb WWW-s – burimi CERN<\/span> ]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, Mars 2023 (v\u00ebshtrim eseistik) (…s’duhet ta harrojm\u00eb “parakushtin”, ne vet\u00eb duhet ta gjejm\u00eb balansin mes t\u00eb mirave dhe t\u00eb k\u00ebqijave q\u00eb teknologjia na i ofron (+ imponon)… *** N\u00ebse ta shtjellonim nj\u00eb th\u00ebnie t\u00eb gjeniut… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-12454","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ese"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12454","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12454"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12454\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12454"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12454"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12454"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}