{"id":13441,"date":"2023-09-14T12:45:04","date_gmt":"2023-09-14T11:45:04","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13441"},"modified":"2024-04-09T01:30:53","modified_gmt":"2024-04-09T00:30:53","slug":"haremi-i-portes-se-larte-odajat-sekrete-te-shekujve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13441","title":{"rendered":"Haremi i Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb – Odajat Sekrete t\u00eb Shekujve"},"content":{"rendered":"

(sguraziu \u2013 ars poetica, sht 23)<\/em><\/p>\n

Haremi – Hap\u00ebsira e shenjt\u00eb dhe e paprekshme<\/strong><\/p>\n

N\u00eb kuptimin “zyrtar” t\u00eb Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb, termi “harem” (i cili rrjedh nga arabishtja, “haram”) pretendonte t\u00eb n\u00ebnkuptonte di\u00e7 si “hap\u00ebsir\u00eb e shenjt\u00eb dhe e paprekshme”. Sa ishte hap\u00ebsir\u00eb e shenjt\u00eb… s’e kemi iden\u00eb. Por se ishte hap\u00ebsir\u00eb e paprekshme, hap\u00ebsir\u00eb e izoluar me shekuj, hap\u00ebsir\u00eb skajshm\u00ebrisht misterioze, kjo q\u00ebndron jasht\u00ebzakonisht.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, akoma pa ia filluar, di\u00e7 di “parashtes\u00eb” sqarimtare:
\nP\u00ebr mua, si ndihm\u00eb ky\u00e7 rreth artikullit t\u00eb sot\u00ebm (sa i p\u00ebrket pallatit Topkapi), mbase do ishin fjal\u00ebt e Dr. H. C. Cimilli. Anise dhe ekspertiza e historian\u00ebve t\u00eb Bilkent University, si referenc\u00eb autoritare, do ishte e mjaftueshme, kuptohet dhe kjo.
\nMir\u00ebpo gjithashtu kuptohet se kjo pun\u00eb do k\u00ebrkonte shum\u00eb koh\u00eb. Referencat universitare ashtu-k\u00ebshtu vuajn\u00eb nga ai “zinxhiri” i gjat\u00eb i biblio-sakt\u00ebsis\u00eb, vuajn\u00eb nga ai bukinizmi marramend\u00ebs.<\/p>\n

Dihet, as v\u00ebrtet\u00ebsit\u00eb as njohurit\u00eb s’jan\u00eb absolute, p\u00ebrndryshe asnj\u00eb lib\u00ebr i ri s’do e shihte drit\u00ebn, universitetet do i gozhdonin njohurit\u00eb n\u00ebp\u00ebr mure, do i v\u00ebnin n\u00ebp\u00ebr aso kornizash t\u00eb florinjta (ndoshta nj\u00ebsoj si pikturat famoze t\u00eb muzeumeve), do i kornizonin, do i stilizonin me lloj-lloj xinglamingash, do i siguronin pas xhamave, do i ruanin si Mona Lizat, pastaj profesor\u00ebt s’do kishin dhe aq shum\u00eb pun\u00eb, do vdisnin nga m\u00ebrzia, do ia krisnin gjumit.
\nN\u00eb realitet, historia s’ka lidhje fare me profesorll\u00ebkun, as me universitetet, e v\u00ebrteta rreth “hesapeve” t\u00eb historis\u00eb di t’jet\u00eb mjaft jostabile si v\u00ebrtet\u00ebsi. Madje shpesh pasiguria rreth v\u00ebrtet\u00ebsis\u00eb i shkakton t\u00eb gjitha gjat\u00ebsit\u00eb bibliografike t\u00eb universiteteve, sikur dhe gjat\u00ebsit\u00eb historiko-bukiniste : )<\/p>\n

Natyrisht, disa gj\u00ebra varen nga “p\u00ebrspektivat”, gjat\u00ebsia s’ka gj\u00eb t\u00eb keqe n\u00eb vete, por ja q\u00eb dashtas-padashtas kusht\u00ebzohet me vite e vite studimore. S’shoshiten leht\u00eb 400-500 vite histori, ashtu-k\u00ebshtu historia e pluhurosur. Jo shkenc\u00eb ekzakte por di\u00e7 si mug\u00ebtir\u00eb merimangash (historit\u00eb gjithmon\u00eb t\u00eb pluhurosura, apo jo). Desha t\u00eb them, meq\u00eb s’jam mir\u00ebfilli as historian as profesor, s’\u00ebsht\u00eb se kam nd\u00ebrmarr\u00eb ndonj\u00eb “studim esktensiv” rreth haremit. Gjithmon\u00eb provoj t\u00eb m\u00ebsoj aq sa m\u00eb intereson t\u00eb di p\u00ebr vete – garant nuk di aq sa do duhej t\u00eb dija.
\nAnyway… jo se “haram” por s’\u00ebsht\u00eb nevoja t\u00eb di di\u00e7 m\u00eb shum\u00eb rreth haremit : ) Andaj le t’jen\u00eb fjal\u00ebt e Dr. Cimilli di\u00e7 si “bosht” i siguris\u00eb p\u00ebr sakt\u00ebsin\u00eb – rreth t\u00eb cilave fjal\u00eb v\u00ebrtiten fjal\u00ebt dhe referencat e mia sot.<\/p>\n

(ngjitur)<\/em>
\nLudwig Deutsch (1855-1935) – Roja e Pallatit<\/strong>, 1892, dhe – Roja Nubiane<\/strong>, 1895 (2 piktura, n\u00eb dy rastet fjala \u00ebsht\u00eb p\u00ebr rojat e haremit, p\u00ebr eunuk\u00ebt e specializuar enkas p\u00ebr k\u00ebt\u00eb pun\u00eb, p\u00ebr eunuk\u00ebt profesional\u00eb e q\u00eb t\u00eb cil\u00ebt zakonisht do ishin me prejardhje “nubiane” (afrikane), Nubia ishte nj\u00eb rajon n\u00eb Afrik\u00eb, besohet t\u00eb ket\u00eb ekzistuar rreth v. 3800-4000 pes., rajoni hipotetik i Nubis\u00eb sot do i binte n\u00eb Egjiptin e ep\u00ebrm dhe n\u00eb veriun e Sudanit.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

– – –<\/p>\n

John Frederick Lewis (1805-1876) – “Jeta n\u00eb Harem, Konstantinopoj\u00eb<\/strong>“, 1857 (dmth. n\u00eb Stamboll, ndoshta pik\u00ebrisht n\u00eb pallatin Topkapi, p\u00ebr t\u00eb cilin e kemi fjal\u00ebn n\u00eb artikullin ton\u00eb, Konstantinopoja qe pushtuar n\u00eb v. 1453 nga Sulltan Mehmet “Pushtuesi” – ashtu i qe v\u00ebn\u00eb nofka, Pushtues) dhe piktura tjet\u00ebr e Lewis “Jeta n\u00eb Harem, Kajro<\/strong>” (dmth. n\u00eb Egjipt, shih… ndoshta s’p\u00ebrjashtohet mund\u00ebsia q\u00eb fjala t’jet\u00eb pik\u00ebrisht p\u00ebr haremin e Muhamed Ali Pashait, atij shqiptaro-kapedanit, t\u00eb p\u00ebrk\u00ebdhelurit t\u00eb Sulltanit, fare leht\u00eb mund t’ket\u00eb qen\u00eb dhe ai haremist fort i zoti, tekefundit Ali Pashai i Janin\u00ebs e kishte haremin aq t\u00eb famsh\u00ebm, vet\u00eb Hygoi e pati lavd\u00ebruar, vet\u00eb ai Bajron-poeti i hijsh\u00ebm v\u00ebrtitej andejpari, thuase s’kishte bukuroshe n\u00eb Angli, n\u00eb Evrop\u00eb e n\u00eb Itali, ia m\u00ebsynte pik\u00ebrisht tek Ali Pashai, her\u00eb flinte n\u00eb sarajet e tij e her\u00eb diku n\u00eb Greqi, rrall\u00eb e hi\u00e7 ndokund n\u00eb Shqip\u00ebri, p\u00ebrse nuk dihet por mbase jasht\u00eb pallatit t\u00eb pashait shqiptaret s’ia varnin dhe aq, o shtireshin gjoja ende s’kishin d\u00ebgjuar p\u00ebr t\u00eb, o v\u00ebrtet s’e njihnin : )<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

(sguraziu – ars poetica, sht 23)<\/em><\/p>\n

…k\u00ebsaj radhe vet\u00ebm ca foto p\u00ebrcjell\u00ebse (p\u00ebr artikullin n\u00eb gatitje e sip\u00ebr) – s\u00ebshpejti dhe nj\u00eb artikull modest si p\u00ebrmbledhje lidhur me pallatin shekullor ose kompleksin “Topkapi”, lidhur me kompleksin perandorak t\u00eb Stambollit, duke qen\u00eb famoz e mbret\u00ebror, royalistik e madh\u00ebshtor, dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht duke e patur haremin “sekret”, p\u00ebr pothuaj 400 vite dhe me afro 400 dhoma, sipas meje padyshim i takon t\u00eb quhet pallati m\u00eb famoz i historis\u00eb : )<\/p>\n

…ishte Harem i Ndaluar rrept\u00ebsisht, ashtu-k\u00ebshtu dhe vet\u00eb termi “harem” (nga arabishtja “haram”) na i p\u00ebrkujton “ndalesat, restriksionet, sekretet, frik\u00ebrat, dyshimet, paragjykimet” etj. mir\u00ebpo i nj\u00ebjti pallat ku sorollateshin t\u00eb burgosura me qindra konkubina t\u00eb Avrup\u00ebs dhe t\u00eb Azis\u00eb, i nj\u00ebjti Topkapi-pallat i ruante dhe shpatat e Pejgamberit Muhamed, \u00e7elsin e Qabes, nj\u00ebrin nga dh\u00ebmb\u00ebt e tij (n\u00eb nj\u00eb betej\u00eb Muhamedi i pati humbur 2 dh\u00ebmb\u00eb), e ruante dhe ende e ruan dheun nga varri i tij, dheun e Mek\u00ebs etj. k\u00ebso gj\u00ebsendesh t\u00eb shenj\u00ebta…<\/p>\n

…sidoqoft\u00eb, mbret\u00ebrit e Kin\u00ebs e kishin Qytetin e Ndaluar, Franca e kishte Pallatin e Versaj\u00ebs, n\u00eb Vjen\u00eb e kishin Pallatin Hofburg, Londra e kishte dhe ende e ka Pallatin Buckingham, madje dhe president\u00ebt e ShBA e kan\u00eb Sht\u00ebpin\u00eb e Bardh\u00eb… etj etj… dhe k\u00ebshtu osmanlinjt\u00eb e kishin Pallatin Topkapi, ishte sht\u00ebpia e sundimtar\u00ebve, ishe edhe=edhe, em presidenca em rezidenca e sulltan\u00ebve t\u00eb Perandoris\u00eb, rezidenca e rrethit t\u00eb tyre familjar-haremistik p\u00ebr gati 400 vjet, shkurt pakashum\u00eb nj\u00ebsoj si\u00e7 dhe Sht\u00ebpia Moderne dhe e Bardh\u00eb e g\u00ebzon statusin e dyfisht\u00eb rezidento-presidencial : )<\/p>\n

***
\n[ fotot: Rose Palmer, Dick Osseman, Bilkent University, Topkapi Museum<\/span> ]<\/p>\n