{"id":13473,"date":"2023-10-01T18:16:01","date_gmt":"2023-10-01T17:16:01","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13473"},"modified":"2024-04-09T01:26:28","modified_gmt":"2024-04-09T00:26:28","slug":"muzeu-i-versajes-muzeum-epigonik-per-gjithe-lavdite-e-frances","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13473","title":{"rendered":"Muzeu i Versaj\u00ebs, muzeum epigonik p\u00ebr gjith\u00eb lavdit\u00eb e Franc\u00ebs"},"content":{"rendered":"

(s. guraziu – ars poetica, sht 23 – me rastin e 400-vjetorit, p\u00ebr nder t\u00eb 4 shekujve t\u00eb Pallatit t\u00eb Versaj\u00ebs 1623-2023<\/strong>, koment me ndonj\u00eb kok\u00ebrr gazmore aty-k\u00ebtu : )<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

[ ngjitur: “Salla e Pasqyrave”, Pallati i Versaj\u00ebs, 2010 ]<\/span><\/p>\n

Le t’ia fillojm\u00eb, jo si p\u00ebrrall\u00eb historian\u00ebsh por duke th\u00ebn\u00eb se dikur n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb Franca “gjysm\u00ebn e Amerik\u00ebs” ia dhuroi Amerik\u00ebs! Le t’jet\u00eb dhe vet\u00eb titulli ky, pse jo. Pasi e v\u00ebrtet\u00eb kjo, aso e madhe, e v\u00ebrtet\u00eb madh\u00ebshtore. P\u00ebr Amerik\u00ebn e v\u00ebrtet\u00eb m\u00eb e madhe sesa blerja e Alask\u00ebs nga Perandori i Rusis\u00eb, m\u00eb e madhe se blerja e Panama-Kanalit nga Panamaja, m\u00eb e madhe se blerja e “tokave t\u00eb Meksikos” nga Meksikoja, m\u00eb e madhe se blerja e Floridave nga Spanja etj. etj. Fjala ishte p\u00ebr gjysm\u00ebn e Amerik\u00ebs – varet vet\u00ebm si historian\u00ebve u p\u00eblqen ta “interpretojn\u00eb” historin\u00eb. Mir\u00ebpo s’\u00ebsht\u00eb p\u00ebrrall\u00eb, dhurata pati ndodhur realisht, n\u00eb v. 1803, ishte di\u00e7 si bujari e paimagjinueshme e Napoleonit.<\/p>\n

Ishte donacioni m\u00eb i madh q\u00eb ka ndodhur ndonj\u00ebher\u00eb n\u00eb historin\u00eb e njer\u00ebzimit, dhurata m\u00eb e madhe. Askush s’e di me siguri pse kjo dhurat\u00eb e historis\u00eb… Mjaft e \u00e7uditshme, sikur dhe po ashtu askush s’e di me siguri pse francez\u00ebt i duan amerikan\u00ebt aq shum\u00eb. Jan\u00eb aq larg, nj\u00eb Atlantik larg, dhe aq t\u00eb dashur… Franca i do. Nd\u00ebrsa v\u00ebllez\u00ebrit e tyre anglez\u00ebt (n\u00eb Britani) fare n\u00eb prag francez\u00ebt s’i don\u00eb, p\u00ebr t’mos th\u00ebn\u00eb i “urrejn\u00eb” (anise dhe kjo e v\u00ebrtet\u00eb). V\u00ebrtet e \u00e7uditshme, kuptohet se vlen dhe anasjell\u00ebza, dashuria \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si p\u00ebrqafimet, si bumerangu, as anglez\u00ebt s’ngelin mbrapa me dashurin\u00eb ndaj francez\u00ebve!<\/p>\n

Askush s’e di sakt\u00eb pse nj\u00eb “urrejtje-dashuri” e till\u00eb midis franko-inglez\u00ebve, e megjithat\u00eb t\u00eb gjith\u00eb mund ta “ndiejn\u00eb”. Psh. ju mbushet mendja dhe shkoni ta shihni Luvrin n\u00eb Paris, ose vendosni ta vizitoni pallatin mbret\u00ebror-presidencial n\u00eb Versaj\u00eb. Pik\u00ebrisht k\u00ebtu duhet kujdes, s’\u00ebsht\u00eb vet\u00ebm \u00e7\u00ebshtje nderi, n\u00ebse s’di t\u00eb thuash “merci”, “au revoir”, “bonjour” (ndonj\u00eb k\u00ebso fjale t\u00eb vock\u00ebl) at\u00ebher\u00eb m\u00eb mir\u00eb mos thuaj gj\u00eb. M\u00eb mir\u00eb hesht totalisht. M\u00eb mir\u00eb pretendo se ke ngelur pa fjal\u00eb, shtiru se ta kan\u00eb prer\u00eb gjuh\u00ebn pirat\u00ebt e Tasmanis\u00eb, o di\u00e7 t\u00eb till\u00eb. Assesi mos guxo t\u00eb thuash “thank you”, n\u00eb asnj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb… t\u00eb flas\u00ebsh anglisht.<\/p>\n

Dhe imagjino, ia dhuron Amerik\u00ebs “gjysm\u00ebn e Amerik\u00ebs”, e prap\u00eb sikur t\u00eb gjith\u00eb e mbajn\u00eb mend dhurat\u00ebn e “Liris\u00eb”, statuj\u00ebn Liberty, askush s’e kujton donacionin “Luiziana”. S’e mohon kush, q\u00ebndron dhe fakti historik se p\u00ebr ta festuar fundin e Revolucionit Amerikan, p\u00ebr ta festuar Lirin\u00eb, p\u00ebr ta festuar Pavar\u00ebsin\u00eb nga zgjedha britanike, populli francez ia dhuroi Amerik\u00ebs dikur at\u00eb Statuj\u00ebn e Liris\u00eb. Dhe pati kushtuar, s’ishte aq e lir\u00eb as statuja, si Franca nj\u00ebsoj dhe Amerika pat\u00ebn hequr duke mbledhur para, me mjaft v\u00ebshtir\u00ebsi i mblodh\u00ebn donacionet publike p\u00ebr mbarimin e statuj\u00ebs.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, krahasuar me dhurat\u00ebn “Luiziana”, statuja ishte vet\u00ebm nj\u00eb dhurat\u00eb simbolike, e vog\u00ebl fare, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb dashuris\u00eb, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb impenjimit t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt luftarak kund\u00ebr Britanis\u00eb. Duhet mbajtur n\u00eb mendje ose parasysh q\u00eb Luigjat (n\u00eb fr. Louis), s\u00ebpaku 4 mbret\u00ebrit e Dinastis\u00eb Bourbon t\u00eb Franc\u00ebs, kan\u00eb “t\u00eb b\u00ebjn\u00eb” di\u00e7 me Luizian\u00ebn, me emrin : )<\/p>\n

Mendoj se historian\u00ebt mund ta thon\u00eb fare leht\u00ebsisht, pik\u00ebrisht ajo dhurat\u00eb (gjoja shitja e Luizian\u00ebs, n\u00eb v. 1803) ishte nj\u00ebra nga shum\u00eb lavdit\u00eb franceze gjat\u00eb historis\u00eb. Sepse v\u00ebrtet dhurata ndihmoi p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb, ose e b\u00ebri Amerik\u00ebn t\u00eb madhe…
\nDhurat\u00ebs franceze do i rikthehemi pak\u00ebz m\u00eb posht\u00eb. Fillimisht ca fjal\u00eb rreth p\u00ebrvjetorit, rreth 400-vjetorit t\u00eb Versaj\u00ebs.<\/p>\n

Sivjet, n\u00eb v. 2023, Pallati i Versaj\u00ebs e feston 400-vjetorin e vet. P\u00ebr nder t\u00eb k\u00ebtij p\u00ebrvjetori t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm, muzeu i Versaj\u00ebs e nd\u00ebrmori nj\u00eb rinovim t\u00eb plot\u00eb t\u00eb Galeris\u00eb s\u00eb Historis\u00eb (n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb vetin), dhe rihapja e dyerve p\u00ebr publikun qe planifikuar t\u00eb b\u00ebhej n\u00eb Shtator 2023.
\nMegjith\u00eb turbulencat historike, pavar\u00ebsisht trazirave politike Pallati i Versaj\u00ebs “mbeti nj\u00eb simbol i fuqish\u00ebm politik” \u2013 qenkan shprehur zyrtar\u00ebt n\u00eb faqen zyrtare t\u00eb pallatit. Dhe v\u00ebrtet, p\u00ebr rezidenc\u00ebn madh\u00ebshtore t\u00eb mbret\u00ebrve, kryek\u00ebput si simbol i monarkis\u00eb, Revolucioni Francez ishte nj\u00eb lloj “pik\u00eb-kthese” e pakthyeshme. Q\u00eb nga Revolucioni pallati do zbrazej nga mobiljet dhe sikur do “zhvishej” nga shk\u00eblqimi e madh\u00ebshtia. N\u00eb v. 1837 Luigj-Filipi vendosi dhe e shnd\u00ebrroi n\u00eb muze, dedikim muzeal p\u00ebr historin\u00eb, “dedikuar t\u00eb gjitha lavdive t\u00eb Franc\u00ebs”. Q\u00eb nga impenjimet e Luigj-Filipit dhe deri sot e k\u00ebsaj dite, shuma t\u00eb m\u00ebdha parash jan\u00eb shpenzuar p\u00ebr riblerjen, p\u00ebr rikthimin e mobiljeve, gj\u00ebsendeve, artefakteve shitur gjat\u00eb viteve, q\u00eb nga Revolucioni.<\/p>\n

***
\nGjith\u00e7ka pati nisur 400 vjet m\u00eb par\u00eb, n\u00eb v. 1623 nd\u00ebrtesa ishte nj\u00eb sht\u00ebpi e thjesht\u00eb gjuetie. N\u00eb v. 1661 Luigji XIV filloi me nd\u00ebrtimin e pallatit p\u00ebr t’u b\u00ebr\u00eb p\u00ebrfundimisht si\u00e7 e njohim sot. Thuhet se n\u00eb kulmin e nd\u00ebrmarrjes, rreth 36000 njer\u00ebz ishin t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb nd\u00ebrtimin. Do kishte mjaft sfida, e sidomos sfida rreth ujit q\u00eb nevojitej p\u00ebr fontanat e kopshteve, problem ky i cili s’qe “zgjidhur” kurr\u00eb mir\u00ebfilli. Projektet ambicioze pat\u00ebn kushtuar shum\u00eb, e edhe jet\u00eb njer\u00ebzish. Nga 1623 deri n\u00eb fund t\u00eb Monarkis\u00eb Franceze do jetonin aty 4 mbret\u00ebr-Luigja, Luigji XIII, Luigji XIV, Luigji XV dhe Luigji XVI. Thuhet se n\u00eb kulmin e madh\u00ebshtis\u00eb rreth 4000 oborrtar\u00eb jetonin n\u00eb pallat, dhe 2700 oborrtar\u00eb t\u00eb tjer\u00eb jetonin n\u00eb nd\u00ebrtesat ndihm\u00ebse rrotull krye-pallatit. Nga 4 mbret-Luigjat, Luigji XIV e mban rekordin p\u00ebr mbret\u00ebrimin m\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, do rrinte jo m\u00eb pak por 72 vjet n\u00eb fron.<\/p>\n

Sot, pas Kull\u00ebs s\u00eb Eifel (si mrekulli kjo e llojit t\u00eb vet) Pallati i Versaj\u00ebs \u00ebsht\u00eb atraksioni m\u00eb popullarizuar i Franc\u00ebs. Me afro 10-15 milion\u00eb vizitor\u00eb \u00e7do vit, \u00ebsht\u00eb nj\u00ebra nga “pikat” historike m\u00eb t\u00eb vizituara n\u00eb bot\u00eb. N\u00eb rregull, por pse mrekullirat franceze sikur patjet\u00ebr i \u00e7mendin vizitor\u00ebt e bot\u00ebs, jo vet\u00ebm Eifelat josh\u00ebs por dhe Luvrat, edhe Mona-Lizat, edhe Versajat… gjith\u00e7ka. Pse aq t\u00ebrheq\u00ebs, aq atraktiv ky pallat, pse me miliona vizita, secilin vit, vit pas viti?<\/p>\n

Epo, ndoshta sepse ish-rezidenca mbret\u00ebrore v\u00ebrtet \u00ebsht\u00eb madh\u00ebshtore, super-madh\u00ebshtore. Para shekujsh, Luigji XIV ia doli ta impresiononte bot\u00ebn, desh i la pa mend delegacionet e historis\u00eb, me secil\u00ebn vizit\u00eb \u00e7mendurim origjinal, m\u00eb origjinalisht se askush tjet\u00ebr. Asnj\u00eb mbret tjet\u00ebr i historis\u00eb, asnj\u00eb mbret\u00ebri s’mund t\u00eb krenohej p\u00ebr “pallat madh\u00ebshtor” si\u00e7 ishte ky i tij. Asnj\u00eb mbret s’kishte par\u00eb kopshte, fontana, pallate dhe aq shum\u00eb vepra arti “ngjeshur” n\u00eb nj\u00eb vend.<\/p>\n

Joshja e vizitor\u00ebve, t\u00ebrheqja, ndoshta sepse pallati rrethohet nga 787 hektar\u00eb dhe i mir\u00ebpret vizitor\u00ebt p\u00ebr t’i admiruar dhomat luksoze, koleksionin e artit dhe kopshtet e mrekullueshme. Ndoshta sepse, psh. vet\u00ebm Grand Trianon (gjoja si “shtojc\u00eb” madh\u00ebshtore) i ka 535 dhoma. Duke mos i p\u00ebrmendur 2300 dhomat e Krye-Pallatit, as 158 dhomat e Petit Trianon. Ndoshta sepse, q\u00eb nga v. 1979 Pallati i Versaj\u00ebs \u00ebsht\u00eb renditur si Trash\u00ebgimi Bot\u00ebrore dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga arritjet m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb artit francez gjat\u00eb shek. XVII. Ndoshta sepse vet\u00eb pallati, si nj\u00eb vep\u00ebr arti mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebse n\u00eb “vete”, ka nj\u00eb sip\u00ebrfaqe prej 64.110 m2 mbuluar me m\u00eb shum\u00eb se 2 hektar\u00eb \u00e7ati. Ndoshta sepse n\u00ebn k\u00ebt\u00eb \u00e7ati 2-hektar\u00ebshe koleksionet e pallatit p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb 84.069 vepra arti gjithsej.<\/p>\n

Pallati i t\u00ebrheq\u00eb vizitor\u00ebt… ndoshta sepse p\u00ebr arsye t\u00eb 400 viteve t\u00eb historis\u00eb s\u00eb pasur dhe marramend\u00ebse. Jo vet\u00ebm historia e Evrop\u00ebs por dhe ajo e Amerik\u00ebs kan\u00eb qen\u00eb ose ishin gjithmon\u00eb pjes\u00eb e pandar\u00eb e “historis\u00eb” s\u00eb Versaj\u00ebs. Ishte nga Pallati i Versaj\u00ebs q\u00eb Luigji XVI d\u00ebrgoi fonde dhe ushtar\u00eb (udh\u00ebhequr nga gjenerali Lafayete) p\u00ebr ta ndihmuar Amerik\u00ebn rreth fitor\u00ebs s\u00eb Pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb vet. Ishte pik\u00ebrisht Pallati i Versaj\u00ebs q\u00eb m\u00eb pas e priti Ambasadorin e par\u00eb t\u00eb Amerik\u00ebs, Franklinin. Ishte n\u00eb Versaj\u00eb ku “Urdhri i Cincinnati” qe themeluar p\u00ebr oficer\u00ebt e luft\u00ebs revolucionare, p\u00ebr oficer\u00ebt q\u00eb luftuan krah p\u00ebr krah me gjeneralin Uashington.
\nN\u00eb shek. XIX, kur mbreti Luigj-Filipi e ktheu Pallatin n\u00eb muze, dy nga galerit\u00eb muzeale ai i quajti “Les Salles de L’Ind\u00e9pendance Am\u00e9ricaine” (Sallat e Pavar\u00ebsis\u00eb Amerikane).<\/p>\n

Si\u00e7 e dim\u00eb nga historia, Revolucioni Amerikan 1775-83 ishte nj\u00eb kryengritje me t\u00eb cil\u00ebn 13 nga kolonit\u00eb britanike t\u00eb Verio-Amerik\u00ebs e fituan pavar\u00ebsin\u00eb politike dhe vazhduan me themelimin e Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs. Bukur kjo, pavar\u00ebsia amerikane e qart\u00eb kristal, mir\u00ebpo si ia dol\u00ebn, pse fituan amerikan\u00ebt, vall\u00eb na qen\u00eb dob\u00ebsuar aq shum\u00eb britanik\u00ebt, apo gjeneral\u00ebt e tyre na ishin kthyer tashm\u00eb n\u00eb ca strateg\u00eb t\u00eb dob\u00ebt?
\nRreth shpjegimit t\u00eb suksesit t\u00eb revolucionar\u00ebve amerikan\u00eb shkollar\u00ebt e kan\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje se britanik\u00ebt kurr\u00eb s’e pat\u00ebn ndonj\u00eb strategji komplete, as t\u00eb p\u00ebrgjithshme, p\u00ebr t’i mundur ata. Po ashtu, insistojn\u00eb – s’u takon faji vet\u00ebm gabimeve britanike, s’ishin vet\u00ebm ata fajtor\u00eb p\u00ebr suksesin e revolucionar\u00ebve t\u00eb p\u00ebrtej-oqeanit. Shkollar\u00ebt s’e mohojn\u00eb q\u00eb Uashingtoni, si prijatari i madh me 1 dh\u00ebmb (Gjeneral Nj\u00eb-dh\u00ebmbaxhiu) e m\u00ebsoi ngadal\u00eb por mjaft mir\u00eb artin e “gjeneralitetit ushtarak”. Askush s’i v\u00eb n\u00eb dyshim meritat e tij si lider ushtarak e si gjeneral – thon\u00eb ata.
\nMir\u00ebpo dhe vet\u00eb shkollar\u00ebt britanik\u00eb (rreth humbjes britanike) sikur “justifikohen” se ishin furnizimet dhe fondet nga Franca, nga v. 1776 deri 1778 ishin faktori ky\u00e7, ndihma e madhe dhe e pa\u00e7mueshme, ndihma franceze ishte fati i revolucionar\u00ebve. E sidomos p\u00ebr ta shkaktuar d\u00ebshtimin britanik, mb\u00ebshtetja ushtarake dhe detare franceze pas v. 1778 ishte thelb\u00ebsore. Andaj dhe fitorja amerikane, “rezultati” i luft\u00ebs s\u00eb tyre rezultoi n\u00eb sukses fal\u00eb kombinimit t\u00eb gabimeve britanike, fal\u00eb p\u00ebrpjekjeve amerikane dhe fal\u00eb ndihm\u00ebs franceze.<\/p>\n

Dmth. hyrja e Franc\u00ebs n\u00eb luft\u00eb at\u00ebbot\u00eb, e ndjekur nga hyrja e Spanj\u00ebs n\u00eb v. 1779, dhe e Holand\u00ebs n\u00eb v. 1780, do shkaktonte ndryshime t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb aspektin detar t\u00eb luft\u00ebs britanike-amerikane. S’\u00ebsht\u00eb se spanjoll\u00ebt dhe holandez\u00ebt na ishin aq aktiv\u00eb, por roli i tyre n\u00eb mbajtjen e forcave detare britanike “lidhur” n\u00eb portet e Evrop\u00ebs ishte aq i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm – thon\u00eb shkollar\u00ebt.<\/p>\n

N\u00eb fakt, Britania sakaq ishte ballafaquar me nj\u00eb rrezik real. Jo vet\u00ebm q\u00eb duhej p\u00ebrballur me “kryengritjen” amerikane atje p\u00ebrtej oqeanit, jo vet\u00ebm q\u00eb duhej t’i mbante Franc\u00ebn dhe Spanj\u00ebn larg brigjeve t\u00eb veta, por t\u00eb ngrat\u00ebs Britani tashm\u00eb i qe imponuar dhe frika e sulmimit, frika e pushtimit franko-spanjoll. Flotat e kombinuara t\u00eb Franc\u00ebs dhe t\u00eb Spanj\u00ebs tashm\u00eb ve\u00e7 e “komandonin” La Manshin e ngusht\u00eb. Situata qe p\u00ebrkeq\u00ebsuar fort, pothuaj sikur ushtria franceze e priste momentin e favorsh\u00ebm p\u00ebr t’ia filluar me ngarkim-zbarkimet. Sidoqoft\u00eb, paranoja britanike p\u00ebr flotillat franko-spanjolle do ngelej e pabaz\u00eb. Do ishin stuhit\u00eb, moti i lig, s\u00ebmundjet e ekuipazheve t\u00eb Spanj\u00ebs dhe t\u00eb Franc\u00ebs, por dhe ndryshimet e planeve q\u00eb i dhan\u00eb fund k\u00ebrc\u00ebnim-paranoj\u00ebs rreth “pushtimit”.<\/p>\n

Dhe rishtas, si\u00e7 e dim\u00eb nga historia, zyrtarisht Paqja e Parisit n\u00eb v. 1783 do i jepte fund Luft\u00ebs Amerikane p\u00ebr Pavar\u00ebsi. Britania e Madhe njohu pavar\u00ebsin\u00eb e ShBA. Po ashtu ia dor\u00ebzoi Spanj\u00ebs territorin e Floridas\u00eb. N\u00eb at\u00eb koh\u00eb rritja territoriale amerikane do ishte aq e madhe, si di\u00e7 “e paimagjinueshme”, p\u00ebr m\u00eb pak se 50 vjet, kufiri per\u00ebndimor i ShBA do zhvendosej nga lumi Misisipi tutje andej larg n\u00eb per\u00ebndim, deri n\u00eb Oqeanin Paq\u00ebsor. Duke filluar me blerjen e territorit Luiziana nga Napoleoni (lexo: dhurat\u00ebn), dhe duke p\u00ebrfunduar me territoret e fituara nga Meksikoja (n\u00eb Luft\u00ebn Meksiko-Amerikane).<\/p>\n

Mir\u00ebpo fati amerikan ka akoma m\u00eb shum\u00eb \u00ebmb\u00eblsi (n\u00ebse lexuesi yn\u00eb eventual t\u00eb ket\u00eb vullnet dhe koh\u00eb : ) Patjet\u00ebr q\u00eb ka dhe tjera “pika historike” t\u00eb \u00ebmb\u00eblsis\u00eb franko-amerikane. Normale q\u00eb formimi i perandorive, fitimi i revolucioneve, fitimi i betejave, fitimi ose humbja e luftrave… gj\u00ebra t\u00eb tilla t\u00eb m\u00ebdha nuk jan\u00eb kurr\u00eb t\u00eb lehta dhe as \u00e7\u00ebshtje “tek ashtu” t\u00eb historis\u00eb.<\/p>\n

Nga ana tjet\u00ebr, aq e leht\u00eb t\u00eb konkludohet se Luft\u00ebrat Napoleonike ta ken\u00eb shtyr\u00eb Napoleonin n\u00eb v. 1803 p\u00ebr shitjen e territorit “Luiziana”. Si\u00e7 e tham\u00eb tashm\u00eb, n\u00eb fakt ishte di\u00e7 si “dhurat\u00eb” dedikuar Amerik\u00ebs, kurr\u00eb n\u00eb historin\u00eb e njer\u00ebzimit s’i ka shitur kush aq lir\u00eb 2 milion\u00eb km2 territor. As shitur as bler\u00eb – vet\u00ebm Amerika do e kishte k\u00ebt\u00eb fat, do e g\u00ebzonte k\u00ebt\u00eb dhurat\u00eb napoleonike. T\u00eb thuhet se Napoleoni ia “fali gjysm\u00ebn e Amerik\u00ebs” Amerik\u00ebs thjesht p\u00ebr inat t\u00eb britanik\u00ebve… no way, ky spekulim do ishte nonsens, spekulim i madh : )<\/p>\n

Andaj mir\u00ebnjohja ndaj Napoleonit (dmth. ndaj Franc\u00ebs) nga amerikan\u00ebt ndihet jokushtimisht, e sinqert\u00eb, e pakusht\u00ebzuar dhe pa motive t\u00eb fshehura – mir\u00ebnjohje koherente dhe p\u00ebrgjithmon\u00eb. Jo vet\u00ebm sepse Franca e ndihmoi Amerik\u00ebn dikur t\u00eb b\u00ebhej “Amerik\u00eb”, por dhe sepse Franca e b\u00ebri Amerik\u00ebn aq t\u00eb madhe! Ra Napoleoni dhe Amerika do b\u00ebhej “Great”. Klishet\u00eb moderne t\u00eb Trumpit (gjoja me politikat e veta) thjesht s’jan\u00eb origjinale, zor t’i “blej\u00eb” kush. Klishet\u00eb e tij mund t’i besojn\u00eb vet\u00ebm ata q\u00eb s’e njohin Amerik\u00ebn, vet\u00ebm viktimat e pagandave politike, vet\u00ebm ata q\u00eb s’jan\u00eb interesuar aq p\u00ebr historin\u00eb.<\/p>\n

Blerja e 2 milion\u00eb km2 sip\u00ebrfaqe e pati dyfishuar madh\u00ebshtin\u00eb e Shteteve t\u00eb Bashkuara, do e forconte vendin materialisht dhe strategjikisht, do i jepte nj\u00eb shtys\u00eb t\u00eb fuqishme zgjerim-ekspansionit per\u00ebndimor. Ishte nj\u00ebsoj si t’ia dhuronin Amerik\u00ebs “gjysm\u00ebn e Amerik\u00ebs”, amerikan\u00ebt ia paguan Napoleonit jo m\u00eb shum\u00eb se “disa cent\u00eb” p\u00ebr \u00e7do km-katror. Njami-njami, i blen\u00eb \u00e7yl nga Napoleoni 10 shtete, 2.144.520 km2 territor. Nga ky territor do i “skiconin” pastaj shtetet q\u00eb sot i njohim si Louisiana, Missouri, Arkansas, Iowa, North Dakota, South Dakota, Nebraska, Oklahoma. Plus, zona si dhurat\u00eb e Napoleonit p\u00ebrfshinte pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb tok\u00ebs n\u00eb shtetet Kansas, Kolorado, Wyoming, Montana dhe Minesota.<\/p>\n

Dhe si\u00e7 dihet nga historia, Luftrat Napoleonike dhe 6 “aleancat e rezistenc\u00ebs” evropiane do i kushtonin Evrop\u00ebs me miliona jet\u00eb. Sa p\u00ebr d\u00ebmet materiale zor se mund t’i llogariste kush, ndoshta as vet\u00eb Zoti (dmth. engj\u00ebjt, audit-ekspert\u00ebt e tij). Dhe vet\u00ebm 1 kampanj\u00eb e kryene\u00e7\u00ebsis\u00eb napoleonike n\u00eb Rusi do u merrte jet\u00ebn mbi 1 milion\u00eb ushtar\u00ebve, vet\u00ebm brenda ca muajve. Pas luft\u00ebrave t\u00eb Napoleonit, Kongresi i Vjen\u00ebs ishte “lapsi politik” q\u00eb do ta rib\u00ebnte, do ta rivizatonte hart\u00ebn e Evrop\u00ebs. Pik\u00ebrisht “lapsi i Vjen\u00ebs” do ta vizatonte sken\u00ebn p\u00ebr Gjermanin\u00eb t\u00eb bashkohej si “Gjermani”, t\u00eb Italis\u00eb si shtet i unifikuar, por dhe t\u00eb “kursim-faljes” s\u00eb Franc\u00ebs, me kusht q\u00eb ndokush nga Dinastia e Burbon\u00ebve t\u00eb “instalohej” n\u00eb pushtet.<\/p>\n

Sepse balansi, “ekuilibrat” politik\u00eb t\u00eb koh\u00ebs ashtu e k\u00ebrkonin, historia insiston se nganj\u00ebher\u00eb duhet par\u00eb “mes gishtash” t\u00eb historis\u00eb.
\nE tham\u00eb m\u00eb lart se Paqja e Parisit n\u00eb v. 1783 i pati dh\u00ebn\u00eb fund Luft\u00ebs Amerikane p\u00ebr Pavar\u00ebsi – rishtas, m\u00eb von\u00eb n\u00eb histori, “disa” km larg Parisit, n\u00eb Versaj\u00eb n\u00eb v. 1919 u n\u00ebnshkrua Traktati i Paqes (i Luft\u00ebs I Bot\u00ebrore). Paqja qe n\u00ebnshkruar pik\u00ebrisht n\u00eb Sall\u00ebn e Pasqyrave (n\u00eb Grand-Galerin\u00eb e Luigjit XV). Edhe Presidenti W. Wilson i Amerik\u00ebs ishte prezent. Tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb fakti se paqja s’do zgjaste dhe aq, s\u00ebshpejti do vinte Lufta II Bot\u00ebrore (tem\u00eb tjet\u00ebr kjo, s’na duhet k\u00ebtu)<\/p>\n

Lidhur me Pallatin e Versaj\u00ebs, p\u00ebr fat t\u00eb keq jo vet\u00ebm “rreth, dhe gjat\u00eb” Luft\u00ebs I Bot\u00ebrore, por Pallati pati vuajtur tep\u00ebr gjat\u00eb nga mungesa e mir\u00ebmbajtjes. Luftrat gjithmon\u00eb kushtojn\u00eb, s’jan\u00eb kurr\u00eb t\u00eb lira, e zbrasin kas\u00ebn mozomokeq. Dhe askush s’i shet tek ashtu 2 milion\u00eb km2 territore, vet\u00ebm Napoleoni e pati b\u00ebr\u00eb.
\nM\u00eb pastaj, p\u00ebr fat t\u00eb mir\u00eb, neglizhenca rreth Pallatit t\u00eb Versaj\u00ebs do i b\u00ebnte p\u00ebrshtypje nj\u00eb amerikani t\u00eb pasur, pasanikut John D. Rockefeller. S’ka r\u00ebnd\u00ebsi q\u00eb dhe ai do i ket\u00eb shtuar pasurit\u00eb e veta gjat\u00eb Luft\u00ebs. Af\u00ebrmendsh, pse jo, luftrat dhe b\u00ebhen p\u00ebr 2 q\u00ebllime kryesore – p\u00ebr t’u pasuruar t\u00eb pasurit dhe p\u00ebr t’u pak\u00ebsuar t\u00eb varf\u00ebrit (tekefundit k\u00ebshtu thon\u00eb “teoricien\u00ebt kosnpirativ\u00eb”, apo jo : )<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, pasaniku amerikan Rockefeller vendosi ta nd\u00ebrmerrte nj\u00eb program t\u00eb gjer\u00eb p\u00ebr shp\u00ebtimin e pallatit. Mes viteve 1924-27 do ia akordonte Franc\u00ebs dy donacione t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr ta shp\u00ebtuar kryevepr\u00ebn e quajtur Versaj\u00eb. Natyrisht, pas Luft\u00ebs II Bot\u00ebrore (pas D-Day n\u00eb Normandi, pas \u00e7lirimit t\u00eb Franc\u00ebs nga “aleat\u00ebt e Amerik\u00ebs”) dhe vet\u00eb Gjenerali de Gaulle do thoshte “faleminderit z. Rockefeller, merci beaucoup”. Madje i pati ftuar Presidentin John F. Kennedy me gjith\u00eb Zonj\u00ebn e Par\u00eb, Zhaklin\u00ebn, i pati pritur dhe pat\u00ebn ardhur, historia nuk e fsheh se desh qen\u00eb k\u00ebnaqur n\u00eb Versaj\u00eb me \u00ebmb\u00eblsira e me shampanj.<\/p>\n

Luigji XIV e pati mahnitur bot\u00ebn me Galerin\u00eb e tij t\u00eb Madhe, me Grand-Galerin\u00eb t\u00eb njohur si “Salla e Pasqyrave”. Thuhet se \u00ebsht\u00eb 75 m e gjat\u00eb dhe 11 m e gjer\u00eb, se i ka 357 pasqyra t\u00eb instaluara n\u00ebp\u00ebr muret. Megjithat\u00eb, n\u00eb v. 1837 Luigj-Filipi vendosi t\u00eb shkonte dhe m\u00eb tej sa i p\u00ebrket madh\u00ebsis\u00eb. Sipas tij Galeria e Betejave t\u00eb M\u00ebdha duhej t’ishte 119 m e gjat\u00eb dhe 14 m e gjer\u00eb. Pra ia pati kaluar “Sall\u00ebs s\u00eb Pasqyrave”.
\nLuigj-Filipi pati vendosur ta konvertonte pallatin n\u00eb muze, ashtu dhe pati b\u00ebr\u00eb. Jo vet\u00ebm Galerin\u00eb e Betejave t\u00eb M\u00ebdha, por i ujdisi dhe shum\u00eb galeri tjera t\u00eb m\u00ebdha. Psh. disa Galeri t\u00eb Kryq\u00ebzatave, pak “e \u00e7uditshme” pse Franca aq krenare p\u00ebr Kryq\u00ebzatat, mir\u00ebpo askund tjet\u00ebr n\u00eb bot\u00eb historia e Kryq\u00ebzatave nuk ruhet artistikisht m\u00eb bukur e m\u00eb denj\u00ebsisht sesa n\u00eb Versaj\u00eb. Me mbi 6000 piktura dhe 3000 skulptura, koleksionet e muzeut jan\u00eb burimi kryesor, burim ikonografik rreth historis\u00eb franceze.<\/p>\n

Mir\u00ebpo, n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi kur flitet p\u00ebr Koleksionet e Versaj\u00ebs fjala \u00ebsht\u00eb p\u00ebr gjithsej 84.069 vepra artistike, p\u00ebrfshir\u00eb 6924 piktura, 7452 mobilje (psh. 426 llambadar\u00eb, 156 or\u00eb muresh, aso mbret\u00ebrore), 29434 vepra t\u00eb artit grafik (skica, gravura e k\u00ebso), 8745 objekte arti (vazo e t\u00eb ngjashme), dhe 3741 skulptura.
\nPastaj kopshtet e paskajshme… vet\u00eb s’e kam llogaritur sip\u00ebrfaqen e Versaj\u00ebs mir\u00ebfilli, andaj s’e kam iden\u00eb si duhet ardhur tek 800 hektar\u00eb, ja pse dhe marramendja. Por aq jan\u00eb – thon\u00eb burimet. Madje e v\u00ebshtir\u00ebsojn\u00eb dhe m\u00eb shum\u00eb. Kur themi Versaj\u00eb, sot flasim p\u00ebr ~800 hektar\u00eb, por n\u00ebn sundimin e Luigjit XIV “Parku i Vog\u00ebl i Versaj\u00ebs” i mbulonte afro 2000 hektar\u00eb, dhe “Parku i Madh” rreth 8600 hektar\u00eb. Imagjino, sapo shkrova q\u00eb s’di as 800… pa le 8000 hektar\u00eb : )<\/p>\n

Pallati \u00ebsht\u00eb i rrethuar me 77 hektar\u00eb Kopsht, mir\u00ebpo Kopshti s\u00eb bashku me Parkun dhe me Krye-Pallatin i mbulojn\u00eb 432 hektar\u00eb. E prap\u00eb, as kjo s’\u00ebsht\u00eb e gjitha, s\u00eb bashku me sip\u00ebrfaqen e kompleksit Trianon b\u00ebhen 660 hektar\u00eb – thon\u00eb shifrat. Kompleksi Trianon i mbuluaka 96 hektar\u00eb, \u00ebsht\u00eb i ndar\u00eb n\u00eb 3 zona (Grand Trianon, Petit Trianon dhe Hamleti i Mbret\u00ebresh\u00ebs). Objekti Grand Trianon ka sip\u00ebrfaqe prej 8527 m2 dhe i ka 535 dhoma, nd\u00ebrsa pallati Petit Trianon \u00ebsht\u00eb 2013 m2 dhe i ka 158 dhoma. \u00c7far\u00ebdo q\u00eb i “shtojm\u00eb” 660 hektar\u00ebve, psh. n\u00eb pjes\u00ebn e Parkut, Kanali i Madh me gjat\u00ebsi 1675 m dhe gjer\u00ebsi 1073 m i mbuluaka 23 hektar\u00eb – prap\u00eb trullosje. S’duhet ngat\u00ebrruar (kjo vlen p\u00ebr ata q\u00eb s’e din\u00eb) “Parku” dhe “Kopshti” jan\u00eb 2 n\u00ebn-pjes\u00eb t\u00eb m\u00ebdha, secila pjes\u00eb i ka hektar\u00ebt e vet t\u00eb marramendjes.<\/p>\n

Shkurt, dhe vet\u00ebm llogaritja e madh\u00ebshtis\u00eb s\u00eb kopshteve e v\u00ebshtir\u00eb, ose s’dim\u00eb ose na trullos\u00eb. Ja pse sikur kam p\u00ebrshtypjen dhe p\u00ebr vet\u00eb Franc\u00ebn \u00ebsht\u00eb “e madhe” p\u00ebr t’u mbrojtur, rinovuar dhe mir\u00ebmbajtur gjith\u00eb ajo madh\u00ebshti. Ja pse ata vazhdimisht k\u00ebrkojn\u00eb donacione – anise u ankuakan, 60% i merrka shteti p\u00ebr vete. Pa pa pa… padrejt\u00ebsi e madhe kjo. Mozomokeq, i dhuron dikush 1 milion, 600 mij\u00eb i merrkan byrokrat\u00ebt e shtetit p\u00ebr vete. Ruana zot, politik\u00eb aq e keqe monetare ndaj Versaj\u00ebs. Vet\u00ebm p\u00ebr ta siguruar pallatin dhe koleksionet e artit n\u00eb vete mjaft sfid\u00eb e madhe (n\u00eb Louvre dikur e pat\u00ebn “vjedhur” Mona Liz\u00ebn”, apo jo), nevojiten qindra punonj\u00ebs sigurie dhe fjal\u00ebt e fundit t\u00eb tekno-shkencave.
\nLexova n\u00eb nj\u00eb vend se n\u00eb v. 2018 kishte t\u00eb pun\u00ebsuar 1068 persona, prej tyre 814 staf i p\u00ebrhersh\u00ebm (500 an\u00ebtar\u00eb t\u00eb stafit t\u00eb siguris\u00eb, 60 kopshtar\u00eb dhe 15 kurator\u00eb t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb artistike).<\/p>\n

Sa p\u00ebr sot kaq… \u00e7’t\u00eb them tutje, u mundova t\u00eb them “mjaft”, sa m\u00eb shum\u00eb… sipas mund\u00ebsis\u00eb, si thuktim i gjith\u00eb historis\u00eb. Ndoshta vet\u00ebm dhe “Urime 400-vjetorin Versaj\u00eb, uroj dhe 400 shekuj t\u00eb tjer\u00eb lavdi e madh\u00ebshti, p\u00ebrgjithmon\u00eb… maja e krenaris\u00eb, krahas Louvre tek e ruan krenarin\u00eb bot\u00ebrore, edhe muzeu i Versaj\u00ebs di\u00e7 si muzeum epigonik p\u00ebr gjith\u00eb lavdit\u00eb e Franc\u00ebs”!<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(s. guraziu – ars poetica, sht 23 – me rastin e 400-vjetorit, p\u00ebr nder t\u00eb 4 shekujve t\u00eb Pallatit t\u00eb Versaj\u00ebs 1623-2023, koment me ndonj\u00eb kok\u00ebrr gazmore aty-k\u00ebtu : ) [ ngjitur: “Salla e Pasqyrave”, Pallati i Versaj\u00ebs, 2010 ]… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-13473","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13473","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13473"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13473\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13473"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13473"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13473"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}