{"id":13487,"date":"2023-10-12T00:55:00","date_gmt":"2023-10-11T23:55:00","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13487"},"modified":"2024-04-09T01:20:55","modified_gmt":"2024-04-09T00:20:55","slug":"rrjedhja-e-sekreteve-te-historise-fenomen-aq-i-shtrenjte","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13487","title":{"rendered":"Rrjedhja e sekreteve te historis\u00eb, fenomen aq i shtrenjt\u00eb!"},"content":{"rendered":"<p><em>(s. guraziu &#8211; ars poetica, t 23)<\/em><\/p>\n<p>[ <span style=\"color: #999999;\">ngjitur: Paul Friedrich Meyerheim &#8211; &#8220;<strong>Circus Performance<\/strong>&#8220;, 1861<\/span> ]<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/artk-paul_friedrich_meyerheim_-_circus_performance_1861_detail.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-13488\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/artk-paul_friedrich_meyerheim_-_circus_performance_1861_detail.jpg\" alt=\"\" width=\"1400\" height=\"1108\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/artk-paul_friedrich_meyerheim_-_circus_performance_1861_detail.jpg 1400w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/artk-paul_friedrich_meyerheim_-_circus_performance_1861_detail-300x237.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/artk-paul_friedrich_meyerheim_-_circus_performance_1861_detail-1024x810.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/artk-paul_friedrich_meyerheim_-_circus_performance_1861_detail-768x608.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1400px) 100vw, 1400px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Nganj\u00ebher\u00eb, si &#8220;ngush\u00ebllim&#8221; sadopak, gj\u00ebrat e panjohura dhe mosdijet konkrete ndoshta mund t&#8217;i fusim n\u00eb nj\u00eb thes t\u00eb madh abstrakt. Psh. mund t&#8217;themi, ndoshta historia s&#8217;\u00ebsht\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr por di\u00e7 si qiell nd\u00ebrdimensional. Her\u00eb i bruzt\u00eb, her\u00eb di\u00e7 si plaf magjistar\u00ebsh me xix\u00ebllima e me viz\u00ebllima. Nat\u00ebn jo err\u00ebsir\u00eb absolute, ajo kupola jo bash zezon\u00eb, s&#8217;e kemi iden\u00eb si ushqehen yll\u00ebsit\u00eb por dhe drita m\u00eb e larg\u00ebt e universit ia del disi dhe vjen tek ne.<\/p>\n<p>As dit\u00ebn gj\u00ebrat s&#8217;jan\u00eb si\u00e7 duket se jan\u00eb, e harrojm\u00eb &#8220;relativizmin&#8221; nga secila an\u00eb, nga posht\u00eb qielli na duket si sa\u00e7, por dhe ky vet\u00ebm iluzion. E dim\u00eb se \u00ebsht\u00eb kupol\u00eb e thell\u00ebsis\u00eb, e paskaj\u00ebsis\u00eb, s&#8217;ka linearitet, s&#8217;\u00ebsht\u00eb se &#8220;k\u00ebputet&#8221;, as nuk fragmentizohet. E shohim mbi kok\u00ebn ton\u00eb, e quajm\u00eb &#8220;qiell&#8221; por fjala \u00ebsht\u00eb p\u00ebr nj\u00eb univers. Jemi ne ajo pika imcake q\u00eb s&#8217;dim\u00eb si kap\u00ebrthehet thell\u00ebsia e paskaj\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n<p>Nganj\u00ebher\u00eb gj\u00ebrat e historis\u00eb i mbajm\u00eb vet\u00eb sekret, ashtu na konvenon, ashtu na e dikton interesi. I djegim letrat, dokumentet, i zhdukim provat, faktet, gjurm\u00ebt, gjith\u00e7ka. Sulltan\u00ebt p\u00ebr 400 vjet gj\u00ebrat e haremit i mbajt\u00ebn sekret, sipas tyre i kishin arsyet e veta, 100% t\u00eb justifikueshme. Vall\u00eb si u justifikuaka t&#8217;i &#8220;mjegullosh&#8221; 4 shekuj t\u00eb historis\u00eb, jo vet\u00ebm p\u00ebr qytetar\u00ebt e kryeqytetit por p\u00ebr gjith\u00eb popujt e perandoris\u00eb!<\/p>\n<p>Se mos vet\u00ebm ata. Kur F\u00fchrer-i e kuptoi se ishte &#8220;fundi&#8221;, para se t\u00eb ikte, nj\u00ebra nga porosit\u00eb apo di\u00e7 si urdh\u00ebr final i tij ishte q\u00eb t\u00eb shkat\u00ebrroheshin, t\u00eb digjeshin arkivat. Shih, do ikte n\u00eb bot\u00ebn tjet\u00ebr, e tani thuase dhe F\u00fchrer-i ndjente &#8220;turp&#8221; t\u00eb zbuloheshin marr\u00ebzit\u00eb, t\u00eb dilnin n\u00eb diell manipulimet, monstruozitetet e nazi-aparatur\u00ebs.<br \/>\nNganj\u00ebher\u00eb tjet\u00ebr (mjaft shpesh) p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb caktuar t\u00eb historis\u00eb mungojn\u00eb kronikat, p\u00ebr ndonj\u00eb segment kohor s&#8217;kemi d\u00ebshmi. Shpesh na humbin d\u00ebshmit\u00eb, librat, rrotullamat, na digjen bibliotekat, arkivat e Aleksandris\u00eb, cop\u00ebza dhe segmente t\u00eb historis\u00eb na ngelin n\u00eb err\u00ebsir\u00eb. Sa e sa gj\u00ebra rreth Rom\u00ebs &#8220;romake&#8221; thjesht s&#8217;i dim\u00eb. P\u00ebr shum\u00eb \u00e7\u00ebshtje madhore ato pak burime sa jan\u00eb, ato pak libra q\u00eb kan\u00eb shp\u00ebtuar, thjesht nuk mjaftojn\u00eb. Madje duhet th\u00ebn\u00eb &#8220;u lumt\u00eb historian\u00ebve, pirolla u qoft\u00eb&#8221;, bukur mir\u00eb ia dalin me &#8220;arnimet&#8221;, me mbushje-vrimat, me konkluzat e me logjikat.<\/p>\n<p>Historian\u00ebt flasin p\u00ebr evente, p\u00ebr ngjarje, p\u00ebr hallkash kauzale t\u00eb lidhura me dimensionin kohor. Mir\u00ebpo n\u00ebse i pyet &#8220;\u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha&#8221;, \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb dimensioni kohor, thesht i rrudhin supet, o s&#8217;e din\u00eb o shtiren sikur s&#8217;e din\u00eb. \u00c7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha s&#8217;e din\u00eb as shkenc\u00ebtar\u00ebt e l\u00ebmive tjera, as fizikan\u00ebt as astronom\u00ebt, as kozmolog\u00ebt, asnj\u00eb shkenc\u00ebtar i k\u00ebsaj bote, asnj\u00eb nobelist, asnj\u00eb kok\u00eb gjeniale e shkencave, p\u00ebr kat\u00ebr shekuj me radh\u00eb.<\/p>\n<p>Imagjino, natyrisht se historian\u00ebt do duhej ta dinin, e megjithat\u00eb jan\u00eb t\u00eb falur, s&#8217;ua sheh kush p\u00ebr t\u00eb madhe. N\u00ebse s&#8217;e dinte as vet\u00eb Ajnshtajni, m\u00eb &#8220;mendjemadhi&#8221; i shkenc\u00ebs, at\u00ebher\u00eb si ta din\u00eb historian\u00ebt. Por as vet\u00eb kozmolog\u00ebt, kjo \u00ebsht\u00eb ajo \u00e7udia e madhe, k\u00ebta do duhej ta dinin patjet\u00ebr. K\u00ebtyre koha u nevojitet m\u00eb shum\u00eb se dhe vet\u00eb historian\u00ebve. Q\u00ebkur i jan\u00eb rrekur vet\u00eb pafund\u00ebsis\u00eb, vet\u00eb pamund\u00ebsis\u00eb, thuase se dhe vet\u00eb askund\u00ebsis\u00eb, misioni i tyre pothuaj di\u00e7 si &#8220;mission impossible&#8221;, kan\u00eb vendosur ta kthejn\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb gjith\u00eb universin.<\/p>\n<p>Sa e sa verdhushkat i shpenzojn\u00eb p\u00ebr teleskopat, as nuk u dhimbsen as si mundon nd\u00ebrgjegjia. Historian\u00ebt desh plasin nga inati, ua kan\u00eb sa lakmi sa zili, krahasuar me shkenc\u00ebtar\u00ebt e qiellit k\u00ebtyre s&#8217;u takojn\u00eb as ca th\u00ebrmija. Kozmolog\u00ebt aq t\u00eb zot\u00ebt, se ku i gjejn\u00eb miliardat e taksapaguesve, i kan\u00eb ujdisur panum\u00ebr kupolash rrotulluese, si k\u00ebpurdha gjigante prej betoni, ndoshta jan\u00eb me butona, nj\u00eb pull\u00eb klik dhe v\u00ebzzzz, rrotullohen gjithandej (vet\u00ebm bunker\u00ebt e xhaxhi-hoxh\u00ebs dikur ishin statik\u00eb, s&#8217;l\u00ebviznin). E prap\u00eb ankohen, s&#8217;kan\u00eb kapacitet &#8211; thon\u00eb, nevojiten fonde tjera t\u00eb pashtershme, u duhen madje dhe miliardat p\u00ebr raketat. Justifikohen se thjerr\u00ebzat e tok\u00ebs i penguaka &#8220;orbita&#8221;, teleskopat duhet montuar patjet\u00ebr diku n\u00eb eter. Mund\u00ebsisht sa m\u00eb larg Diellit, diku n\u00eb akullsin\u00eb e zez\u00eb.<\/p>\n<p>Ka pothuaj gjysm\u00eb shekulli, me nj\u00eb Hubble t\u00eb vet\u00ebm s&#8217;lan\u00eb gj\u00eb pa &#8220;shkapuritur&#8221;, me pluhnaja, me supernova e me vrim\u00ebzeza, i shpikin materiet e errta, i v\u00ebrtisin galaktikat nd\u00ebr gishtat si t&#8217;na ishin t\u00eb leshta. Nga ana tjet\u00ebr ende s&#8217;ditkan \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha! Apo ndoshta dhe e din\u00eb por e mbajn\u00eb sekret, don\u00eb t&#8217;i &#8220;eksploatojn\u00eb&#8221; dijet fillimisht p\u00ebr vete, t&#8217;i shfryt\u00ebzojn\u00eb mir\u00eb e mir\u00eb. Dijet e rralla gjithkush i mban p\u00ebr vete. E njeh bota dhe k\u00ebt\u00eb fenomen, di\u00e7 si &#8220;monopolizim&#8221; dijesh (ngjash\u00ebm si\u00e7 universitetet q\u00eb shtyhen mes vete, gjoja &#8220;konkurrenc\u00eb&#8221; p\u00ebr mbijetes\u00ebn, gjoja biznes i sh\u00ebndetsh\u00ebm, shtys\u00eb p\u00ebr ecje p\u00ebrpara, ose si\u00e7 mbahen sekret fsheht\u00ebsit\u00eb ushtarake, rreth arm\u00ebve ende t\u00eb pad\u00ebgjuara t\u00eb n\u00ebndetseve etj. etj).<br \/>\nCa gj\u00ebra t\u00eb avancuara na i ditkan n\u00eb Harvard, ua servirin student\u00ebve milioner\u00eb, atyre q\u00eb i paguajn\u00eb shtrenjt\u00eb. Por ja q\u00eb universitetet n\u00eb Tokio, n\u00eb Varshav\u00eb a n\u00eb Tiran\u00eb p\u00ebr fat t\u00eb keq me shkencat jan\u00eb ende larg, me t\u00eb nj\u00ebjtat shkenca. Pa pa pa&#8230; dhe vet\u00eb e v\u00ebrteta tani ting\u00ebllon si shaka. Shkencat dhe universitetet \u00ebsht\u00eb supozuar t&#8217;na ishin t\u00eb sinkronizuara, e jo ashtu.<\/p>\n<p>N\u00ebse e ditkan dhe e mbajn\u00eb sekret, kuptohet kjo do ishte di\u00e7 tjet\u00ebr. Mir\u00ebpo n\u00ebse v\u00ebrtet s&#8217;e din\u00eb, at\u00ebher\u00eb sa ironike po aq e dhimbshme. Vall\u00eb si mund t\u00eb sqarosh \u00e7&#8217;na qenka universi pa e ditur fillimisht \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha! Vall\u00eb si mund t&#8217;i shpenzosh 99 miliard\u00eb p\u00ebr ta sqaruar historin\u00eb e universit, kur historian\u00ebve s&#8217;u ngelet as 1 miliard p\u00ebr t&#8217;i qart\u00ebsuar s\u00ebpaku nja 3000 vjet t\u00eb historis\u00eb njer\u00ebzore (ok, le t&#8217;jet\u00eb deri tek fillim-historia e egjiptasve t\u00eb lasht\u00eb, se mos na shemben helbete piramidat, ngelim me gishta n&#8217;goj\u00eb akoma pa i qart\u00ebsuar 3000 vjet dhe 300.000 luftrat q\u00eb ky 3-mij\u00ebvje\u00e7ar i ng\u00ebrthen).<\/p>\n<p>Anise dhe historian\u00ebt t\u00eb pap\u00ebrmbajtsh\u00ebm, shpesh p\u00ebrhumben nga entuziasmi, nj\u00ebsoj si kozmolog\u00ebt, nj\u00ebsoj si astrolog\u00ebt. Her\u00eb k\u00ebrcejn\u00eb tek dhjetra milion\u00eb-vitet e dinosaur\u00ebve, e her\u00eb thuase me vite ngelin &#8220;kapur&#8221; p\u00ebr lulushin e faraonit Min. Vall\u00eb si mund t\u00eb flas\u00ebsh p\u00ebr miliarda vjet t\u00eb &#8220;big-bangave&#8221;, si guxon t&#8217;i qasesh krijimit t\u00eb universit&#8230; pa e ditur ende \u00e7\u00ebsht\u00eb koha! Her\u00eb thon\u00eb koha \u00ebsht\u00eb dimension, her\u00eb thon\u00eb s&#8217;e dim\u00eb, her\u00eb thon\u00eb universi i ka 10 dimensione, her\u00eb s&#8217;jan\u00eb t\u00eb sigurt\u00eb sakaq i shtojn\u00eb, jan\u00eb 26 &#8211; thon\u00eb.<br \/>\nApo dhe okidoki, s&#8217;shembet bota, le ta din\u00eb o mos ta din\u00eb. Por e dhimbshme, del si padrejt\u00ebsi q\u00eb kozmolog\u00ebt ua b\u00ebjn\u00eb mjaft me hile historian\u00ebve. Vet\u00eb p\u00ebr vete i shpenzojn\u00eb 99 miliard\u00eb, nd\u00ebrsa gjith\u00eb historian\u00ebt s\u00eb bashku, arkeolog\u00ebt, antropolog\u00ebt duhet t\u00eb k\u00ebnaqen me ca th\u00ebrmija, s&#8217;u takon as 1 miliard. Padrejt\u00ebsi e kulluar, hile aq e pahijshme. Dhe asnj\u00ebra pal\u00eb ende s&#8217;e din\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha, ose shtiren se nuk din\u00eb. Natyrisht, as historian\u00ebve, as kozmolog\u00ebve n\u00eb Harvard s&#8217;ua prish kush qejfin : )<\/p>\n<p>S&#8217;e dinte as Ajnshtajni i ngrat\u00eb, edhe ai thjesht e tymoste llull\u00ebn dhe spekulonte. I pati shkrepur ideja t&#8217;i lidhte dy dimensionet bashk\u00eb, t&#8217;i &#8220;bashkonte&#8221; gjoja koh\u00ebn dhe hap\u00ebsir\u00ebn dhe t&#8217;i quante &#8220;koh\u00ebhap\u00ebsir\u00eb&#8221;, thuase i duhej di\u00e7 si p\u00eblhur\u00eb kozmike p\u00ebr t&#8217;u v\u00ebrtitur topthat. Nj\u00ebher\u00eb tjet\u00ebr, &#8220;e gjitha \u00e7&#8217;nevojitet koha &#8211; pati th\u00ebn\u00eb, \u00ebsht\u00eb q\u00eb t&#8217;mos ndodh\u00eb gjith\u00e7ka nj\u00ebkoh\u00ebsisht, n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb koh\u00eb&#8221;. Shihet qart\u00eb se i qe shmangur thelbit, s&#8217;\u00ebsht\u00eb nevoja p\u00ebr mikroskop as p\u00ebr teleskop.<\/p>\n<p>N\u00eb vend q\u00eb t&#8217;na e sqaronte &#8220;\u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha&#8221;, thuase pati provuar ta kuptonte ai vet\u00eb p\u00ebr vete &#8220;\u00e7&#8217;nevojitet koha&#8221;. Dy gj\u00ebra k\u00ebto fare t\u00eb ndryshme. Sqarimi i tij s&#8217;ishte ndihm\u00eb as p\u00ebr historian\u00ebt as p\u00ebr kozmolog\u00ebt, por di\u00e7 si klithm\u00eb e mosdijes, klithm\u00eb d\u00ebshp\u00ebrimtare! Edhe historian\u00ebt vet\u00eb e din\u00eb, n\u00ebse eventet t&#8217;na ndodhnin grumbull n\u00eb nj\u00eb &#8220;pik\u00eb&#8221; kohore af\u00ebrmendsh se do b\u00ebheshin l\u00ebmsh, do nyjezoheshin e do ngat\u00ebrroheshin mos pyet.<\/p>\n<p>Jo pra, p\u00ebr fat t\u00eb keq s&#8217;e kemi iden\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha, Mir\u00ebpo s&#8217;\u00ebsht\u00eb se &#8220;k\u00ebputet&#8221; historia, sepse s&#8217;ka si k\u00ebputet koha, s&#8217;ka si &#8220;k\u00ebputet&#8221; di\u00e7 q\u00eb ende s&#8217;e dim\u00eb as \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb. E as nuk fragmentizohet &#8211; e fragmentizojm\u00eb ne vet\u00eb sepse na duhet p\u00ebr t&#8217;ia leht\u00ebsuar vetes sadopak kuptimin, p\u00ebr ta fashitur sadopak dhimbjen. P\u00ebrndryshe historian\u00ebt s&#8217;do kishin as shans, vall\u00eb si kap\u00ebrthehet qielli komplet, i cili n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si univers!<\/p>\n<p>Gjat\u00eb historis\u00eb t\u00eb gjith\u00eb ngulnin k\u00ebmb\u00eb, t\u00eb gjith\u00eb kishin t\u00eb drejt\u00eb, librat e secilit mbret, secila perandori duke na shitur v\u00ebrtet\u00ebsi. Edhe Napoleoni kishte t\u00eb drejt\u00eb, edhe Cesari, edhe F\u00fchrer-i, Xhingis Khani edhe gjithkush, t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. Vall\u00eb si p\u00ebrputhen me v\u00ebrtet\u00ebsin\u00eb miliona librat e historis\u00eb s\u00eb njer\u00ebzimit!<br \/>\nEvropian\u00ebt i shfarosen 2-3 kontinente, pothuaj i zhduk\u00ebn indigjen\u00ebt e 2 Amerikave, madje me arm\u00eb biologjike, i shfarosen me s\u00ebmundje 3\/4 e popullsis\u00eb indigjene, as Amazona e madhe s&#8217;i &#8220;lan\u00eb&#8221; m\u00ebkatet e portugez\u00ebve, t\u00eb spanjoll\u00ebve, t\u00eb anglezve, t\u00eb francez\u00ebve, e gjith\u00eb Evropa tregtonin me skllev\u00ebr t\u00eb nj\u00eb kontinenti tjet\u00ebr dhe shkruanin libra. Secila fjal\u00eb e librave e v\u00ebrtet\u00eb, sipas p\u00ebrspektiv\u00ebs s\u00eb tyre, sipas historis\u00eb s\u00eb tyre, \u00e7do edicion bibliografik, natyrisht d\u00ebshmi e v\u00ebrtet\u00ebsis\u00eb. Apo dhe hi\u00e7 m\u00eb larg se &#8220;dje&#8221;, Putini n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e vet ia m\u00ebsyu pushtimit t\u00eb Ukrain\u00ebs, sepse kishte t\u00eb drejt\u00eb, gjith\u00e7ka e v\u00ebrtet\u00eb nga p\u00ebrspektiva e vet.<\/p>\n<p>Le ta ket\u00eb Ukraina t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e vet, aq i b\u00ebnte Putinit, t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e tij e p\u00ebrkrahu populli i madh i Rusis\u00eb, mbi 100 milion\u00eb njer\u00ebz ordiner\u00eb e intelektual\u00eb, t\u00eb gjith\u00eb din\u00eb t&#8217;i shoshisin t\u00eb v\u00ebrtetat. Nes\u00ebr na serviren ndoshta v\u00ebllimet e ngjeshur me v\u00ebrtet\u00ebsi, tezat, doktoraturat publikuar nga universitetet e Mosk\u00ebs etj. Vall\u00eb a nuk jemi ne ajo pika imcake q\u00eb s&#8217;dim\u00eb si kap\u00ebrthehen as lart, as posht\u00eb, as anash dimensionet e thell\u00ebsis\u00eb. Vall\u00eb si racionalizohet pra gjith\u00eb materia marramend\u00ebse e historis\u00eb&#8230;<\/p>\n<p>Nganj\u00ebher\u00eb kemi v\u00ebrshim t\u00eb dh\u00ebnash p\u00ebr di\u00e7 t\u00eb historis\u00eb, i kemi plot alternativash t\u00eb v\u00ebrteta, kemi prova e info, kemi njohuri solide. Mund t&#8217;jet\u00eb interval kohor i ndri\u00e7uar p\u00ebr lakmi, a periudh\u00eb, mund t&#8217;jet\u00eb subjekt tematik. E prap\u00eb s&#8217;\u00ebsht\u00eb se i dim\u00eb t\u00eb gjitha. Madje as p\u00ebr t\u00eb djeshmen e af\u00ebrt, as p\u00ebr jav\u00ebn q\u00eb kaloi si &#8220;af\u00ebrsi&#8221; relative. N\u00eb kuptimin linear si koh\u00eblinj\u00eb e kemi iluzionin e &#8220;regjistrimit&#8221; t\u00eb gjith\u00e7kaje, e djeshmja ishte dje &#8211; sikur ia themi, jemi vet\u00eb ne &#8220;d\u00ebshmia&#8221; e s\u00eb djeshmes. I gjith\u00eb planeti i lidhur n\u00eb rrjet, rruzulli komplet, t\u00eb gjith\u00eb jemi d\u00ebshmitar\u00eb t\u00eb Putinit dhe t\u00eb gjakdershjes n\u00eb Ukrain\u00eb. E njohim historin\u00eb e s\u00eb djeshmes, jemi ne vet\u00eb historia, dhe \u00e7far\u00eb pastaj? Asgj\u00eb.<\/p>\n<p>Sepse e dim\u00eb fort mir\u00eb, lineariteti i historis\u00eb s&#8217;\u00ebsht\u00eb e gjitha, lineraitetin e quajm\u00eb kronologji dhe na ndihmon p\u00ebr datat, na ndihmon q\u00eb eventet t&#8217;mos na b\u00ebhen &#8220;l\u00ebmsh&#8221; (si\u00e7 pati aluduar Ajnshtajni). Mund t&#8217;i varg\u00ebzojm\u00eb deri dhe eventet e sekondave. E megjithat\u00eb po ashtu e dim\u00eb se hallkat e kauzalitetit &#8220;rrjedhin&#8221; a shtrihen shum\u00ebdimensionalisht. Realiteti nuk &#8220;influencohet&#8221; vet\u00ebm nga lineariteti kohor, por nd\u00ebrdimensionalisht.<\/p>\n<p>***<br \/>\nRastisi, po merreshim me nje artikull rreth haremit, andaj sikur p\u00ebrputhet gjith\u00e7ka. Haremi ishte aso shembulli i &#8220;maskimit&#8221; t\u00eb historis\u00eb nga ne vet\u00eb. N\u00ebse sot flasim p\u00ebr haremin e sulltan\u00ebve, thjesht jemi duke komentuar rreth nj\u00eb &#8220;fragmenti&#8221; retrospektiv. Haremi ishte q\u00ebllimisht i izoluar, skajshm\u00ebrisht i mbyllur, larg syve t\u00eb publikut, as vet\u00eb &#8220;rrezet e diellit s&#8217;kishin qasje mir\u00ebfilli&#8221;. Asgj\u00eb e perandoris\u00eb p\u00ebr shekuj t\u00eb t\u00ebr\u00eb s&#8217;ishte m\u00eb e &#8220;mistershme&#8221;, ishte top-sekreti i perandoris\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00ebse Amerika moderne (si perandori e fuqishme bashk\u00ebkohore) na i paska arkivat e NSA, bodrumet e CIA, fsheht\u00ebsit\u00eb e H\u00ebn\u00ebs, sekretet alienike, zonat misterioze si &#8220;Area 51&#8221; etj. (teoricien\u00ebt kosnpirativ\u00eb ngulin k\u00ebmb\u00eb ka plot k\u00ebso emrash e shkurtesash si lokacione top-sekrete), ja q\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e perandoris\u00eb osmane s&#8217;kishte fare sekrete, as top-sekrete, asnj\u00eb sekret, p\u00ebrve\u00e7 haremit.<\/p>\n<p>Sulltani thjesht s&#8217;kishte tjera sekrete q\u00eb t&#8217;kujdesej p\u00ebr to, gjoja t&#8217;mos &#8220;rridhnin&#8221;. Asnj\u00eb fsheht\u00ebsi, asnj\u00eb sekret perandorak s&#8217;mund t\u00eb krahasaohej me haremin e shenjt\u00eb. Porta e Lart\u00eb, sado sublime n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb e vet, s&#8217;kishte p\u00ebr \u00e7far\u00eb t\u00eb kujdesej m\u00eb tep\u00ebr se p\u00ebr haremin, universi s&#8217;kishte ndonj\u00eb sekret m\u00eb t\u00eb madh.<\/p>\n<p>N\u00ebse t&#8217;mendonim sipas mostrave bashk\u00ebkohore t\u00eb siguris\u00eb komb\u00ebtare, apo t\u00eb &#8220;k\u00ebrc\u00ebnimit terrorist, kibernetik, alienik&#8221; etj. (panum\u00ebr k\u00ebso termash, si\u00e7 jemi m\u00ebsuar me zhargonin e s\u00eb tashmes), pandehma jon\u00eb se rrjedhja e sekreteve perandorake do ta cenonte &#8220;sigurin\u00eb e perandoris\u00eb&#8221;, normale se na duket pandehm\u00eb e drejt\u00eb. Mir\u00ebpo s&#8217;mund t\u00eb aplikohet nj\u00eb p\u00ebrsiatje e till\u00eb, aq i b\u00ebnte sulltanit, fare s&#8217;m\u00ebrzitej sepse s&#8217;kishte sekrete. Sekreti i vet\u00ebm dhe e vetmja breng\u00eb e sulltanit, sekreti m\u00eb madhor dhe m\u00eb i shenjti i Port\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb, m\u00eb i madhi sekret i perandoris\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb gjith\u00eb shekujve t\u00eb ekzistenc\u00ebs s\u00eb vet, ishte haremi. Sulltan\u00ebve thjesht m\u00eb shum\u00eb u p\u00eblqente t\u00eb merreshin me virgj\u00ebreshat, s&#8217;kishin as CIA, as NSA, as Virginia,<\/p>\n<p>Thjesht s&#8217;kishin gj\u00eb tjet\u00ebr m\u00eb t\u00eb fsheht\u00eb. Ja pse dhe s&#8217;na shqitej ajo pik\u00ebpyetja me gjith\u00eb pik\u00eb\u00e7udit\u00ebsen: vall\u00eb pse duhej nj\u00eb armad\u00eb eunuk\u00ebsh, nj\u00eb ushtri e kastruar?! Pse duhen 800-1000 eunuk\u00eb p\u00ebr 300-400 vajza dhe gra, thuase fjala na qenkesh p\u00ebr ato Amazonat vrastare t\u00eb mitologjis\u00eb, p\u00ebr ato luftaraket e pandreqshme! Sipas tez\u00ebs son\u00eb, vet\u00eb pyetja sikur i p\u00ebrgjigjej vetvetes. Meq\u00eb haremi ishte &#8220;familje odaliskash&#8221;, aferat familjare duhe mbajtur sekret, ashtu-k\u00ebshtu familja e shenjt\u00eb, n\u00ebnkupton paprekshm\u00ebri, madh\u00ebshti, fsheht\u00ebsi, privat\u00ebsi etj. Plot 400 vjet sekret i shenjt\u00eb. Natyrisht se mbajtja e sekreteve kushton, mjaft e kushtueshme p\u00ebr 4 shekuj me radh\u00eb &#8220;ushtria e kastruar&#8221;, apo jo.<\/p>\n<p>Tani n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb, State Departmenti e besa dhe Pentagoni duhet t\u00eb kujdesen q\u00eb t&#8217;mos ket\u00eb &#8220;leaks n\u00eb Wikileaks&#8221;, asnj\u00eb rrjedh-im, asgj\u00eb t\u00eb rrjedhshme si sekret. P\u00ebrndryshe mos pyet, pastaj katastrofa vet\u00eb, mozomokeq. Mir\u00ebmbajtja e t\u00eb v\u00ebrtetave t\u00eb historis\u00eb tutje do kushtonte tep\u00ebr shum\u00eb, shpenzimet p\u00ebr t&#8217;i &#8220;karantinuar&#8221; pasojat do rriteshin sipas koeficientit astronomik.<\/p>\n<p>Ja pse amerikan\u00ebt duhet t&#8217;i shpenzojn\u00eb me triliona q\u00eb t&#8217;mos u rrjedhin sekretet. Sidomos koh\u00ebt e fundit kur me vrapin teknologjik t\u00eb marramendjes secilikush di t&#8217;i programoj\u00eb virusat e butonat. Hakerat gjithandej n\u00eb tregun e zi t\u00eb &#8220;dark web&#8221; i shesin sekretet e marifetet. Ose dhe falas, &#8220;gratis&#8221; sekrete n\u00eb dispozicion, p\u00ebr inat ua falin tipave si Julian Assange me at\u00eb Wiki-liksin fam\u00ebkeq. Dhe vet\u00ebm nj\u00eb Wiki-liks aq shum\u00eb kok\u00ebdhimbje i solli Amerik\u00ebs, nj\u00eb milion telashe, panum\u00ebr telashe.<\/p>\n<p>Gjithsesi, i cek\u00ebm k\u00ebto Wiki-liksat sepse &#8220;segmentet e historis\u00eb&#8221; t\u00eb lidhura. Historia thjesht di\u00e7 si qiell i thell\u00eb mbi kok\u00ebn ton\u00eb, s&#8217;\u00ebsht\u00eb lineritet q\u00eb &#8220;k\u00ebputet&#8221;. E qart\u00eb se Wiki-liksat jan\u00eb telashe t\u00eb Amerik\u00ebs moderne, jan\u00eb probleme t\u00eb bot\u00ebs moderne, t\u00eb Evrop\u00ebs moderne, t\u00eb historis\u00eb moderne. Desh\u00ebm shkurtazi q\u00eb ta sjellim n\u00eb pah se jo gjith\u00eb koh\u00ebrat e historis\u00eb kishin sekrete.<\/p>\n<p>Ishin mij\u00ebvje\u00e7ar\u00eb t\u00eb fatlum\u00ebsis\u00eb, as akadian\u00ebt, babilonasit, as grek\u00ebt, ilir\u00ebt, viking\u00ebt, as romak\u00ebt, as osman\u00ebt&#8230; s&#8217;kishin Wiki-liksa as sekrete. Varg\u00ebzoji perandorit\u00eb e njer\u00ebzimit varg e varg, s&#8217;do gjejm\u00eb sekrete, vet\u00ebm err\u00ebsir\u00eb. Amerika moderne i shpenzon tani me triliona, babilonasit dikur asnj\u00eb shpenzim n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim. I vetmi p\u00ebrjashtim do na dilte sulltani, por dhe ai e gjitha p\u00ebr \u00e7far\u00eb pati shpenzuar ishte haremi, financimi i &#8220;ushtris\u00eb s\u00eb kastruar&#8221;.<\/p>\n<p>P\u00ebr fat t\u00eb mir\u00eb tani historit\u00eb 100% origjinale, nuk kopjojm\u00eb gj\u00eb nga historirat &#8220;klasike&#8221;. Kjo mir\u00eb por ka dhe mang\u00ebsi, psh. na grumbullohen sekretet, na imponohen shpenzimet astronomike p\u00ebr ruajtjen e tyre. Jemi avancuar n\u00eb shum\u00eb drejtime, e sakt\u00eb dhe kjo, i kemi shkencat, lloj-lloj shkencash, i kemi kozmolog\u00ebt, astrolog\u00ebt e madje dhe pseudo-shkencat jan\u00eb p\u00ebrparuar \u00e7mendurisht. Tani s&#8217;e &#8220;shtremb\u00ebrojm\u00eb&#8221; historin\u00eb, Putini thot\u00eb &#8220;Ukraina e sulmoi Rusin\u00eb e para, tankset tona jan\u00eb kontra-ofenziv\u00eb&#8221;, Ukraina thot\u00eb &#8220;Rusia mozomokeq, Hitleri modern na sulmoi, Putini agresor&#8230;&#8221;. T\u00eb dyja historit\u00eb 100% origjinale, secila pal\u00eb me sekretet e veta.<\/p>\n<p>Ja q\u00eb tani e dim\u00eb dhe vet\u00eb, s&#8217;na i shesin dot falsitetet, i gjith\u00eb rruzulli di\u00e7 si &#8220;internet&#8221;, e dim\u00eb sakt\u00eb, i njohim secil\u00ebn pal\u00eb. E vetmja gj\u00eb q\u00eb e cenon historin\u00eb (p\u00ebr brezat q\u00eb vijn\u00eb) mund t&#8217;jen\u00eb fenomenet e tilla si &#8220;wiki-liksat&#8221;! E qart\u00eb se t\u00eb tilla &#8220;rrjedhjesh&#8221; p\u00ebrve\u00e7 q\u00eb i kullufisin miliardat e trilionat, mund t\u00eb prishin shum\u00e7ka sa i p\u00ebrket sakt\u00ebsive historike t\u00eb ardhm\u00ebris\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(s. guraziu &#8211; ars poetica, t 23) [ ngjitur: Paul Friedrich Meyerheim &#8211; &#8220;Circus Performance&#8220;, 1861 ] Nganj\u00ebher\u00eb, si &#8220;ngush\u00ebllim&#8221; sadopak, gj\u00ebrat e panjohura dhe mosdijet konkrete ndoshta mund t&#8217;i fusim n\u00eb nj\u00eb thes t\u00eb madh abstrakt. Psh. mund t&#8217;themi,&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=13487\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-13487","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13487","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13487"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13487\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13487"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13487"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13487"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}