{"id":13559,"date":"2023-10-21T14:17:25","date_gmt":"2023-10-21T13:17:25","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13559"},"modified":"2024-04-09T01:03:43","modified_gmt":"2024-04-09T00:03:43","slug":"jean-leon-huens-galileo-1974","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13559","title":{"rendered":"Jean-Leon Huens &#8211; Galileo, 1974"},"content":{"rendered":"<p>Jean-Leon Huens (1981-1984) &#8211; <strong>Galileo<\/strong>, 1974<br \/>\n[ <em>porositur dhe p\u00ebrdorur nga National Geographic Magazine, Maj 1974<\/em> ]<\/p>\n<p>&#8230;<strong>par\u00eb nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi teologjik, dhe vet\u00ebm v\u00ebzhgimet e H\u00ebn\u00ebs nga Galilei ishin &#8220;problematike&#8221;. Pasi H\u00ebna, nj\u00eb planet i past\u00ebr, pllak\u00eb e p\u00ebrkryer, a disk i l\u00ebmuar e pa t\u00eb meta (si\u00e7 shihej at\u00ebher\u00eb), simbolizonte ose ishte p\u00ebrfaq\u00ebsim i past\u00ebrtis\u00eb, i virgj\u00ebris\u00eb s\u00eb Maris\u00eb. Duke v\u00ebzhguar e duke skicuar, duke i p\u00ebrshkruar topografikat e terrenit h\u00ebnor, Galileo thjesht e pati p\u00ebrmbysur tez\u00ebn se sip\u00ebrfaqja e H\u00ebn\u00ebs ishte e l\u00ebmuar, si\u00e7 besohej<\/strong>&#8230;<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/arspo_jean-leon_huens_-_galileo_1974_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-13560\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/arspo_jean-leon_huens_-_galileo_1974_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"1146\" height=\"1280\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/arspo_jean-leon_huens_-_galileo_1974_opt.jpg 1146w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/arspo_jean-leon_huens_-_galileo_1974_opt-269x300.jpg 269w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/arspo_jean-leon_huens_-_galileo_1974_opt-917x1024.jpg 917w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/arspo_jean-leon_huens_-_galileo_1974_opt-768x858.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1146px) 100vw, 1146px\" \/><\/a><\/p>\n<p>***<br \/>\n<strong>Lindja e Shkenc\u00ebs &#8211; Galileo duhej t\u2019i &#8220;hante fjal\u00ebt&#8221; e veta<\/strong>!<br \/>\n<em>S. Guraziu &#8211; ArsP, T 2021<\/em><\/p>\n<p><span style=\"color: #999999;\">| &#8211; &#8211; &#8211; (fragment) &#8211; &#8211; &#8211;<\/span><br \/>\nTeleskopi i par\u00eb si shpikje u takon holandezve, k\u00ebshtu thot\u00eb historia. Para Galileos, syzolog\u00ebt holandez\u00eb mund t\u2019i ket\u00eb frym\u00ebzuar ndonj\u00eb muz\u00eb e largpam\u00ebsis\u00eb.<br \/>\nGalileo ende s&#8217;e kishte iden\u00eb, do mjaftonte vet\u00ebm t\u00eb d\u00ebgjonte s\u00ebpaku, thjesht nj\u00eb p\u00ebshp\u00ebrim\u00eb e shurdh\u00ebr si lajm, do ishte i k\u00ebnaqur me aq. Dhe ja, nj\u00eb dit\u00eb do ndodhte, m\u00eb n\u00eb fund lajmi do i kumbonte n\u00eb vesh\u00ebt.<br \/>\nMe t\u00eb d\u00ebgjuar p\u00ebr &#8220;syzet&#8221; holandeze, pa nj\u00eb pa dy do i p\u00ebrvilte m\u00ebng\u00ebt dhe do ta ujdiste vet\u00eb nj\u00eb teleskop. Pothuaj si mrekulli, thuase lajmin v\u00ebrtet ia pati sjellur Muza, askush tjet\u00ebr. Mrekulli, sepse s\u2019kishte par\u00eb kurr\u00eb n\u00eb jet\u00ebn e vet teleskop, thjesht ashtu i pati shkrepur e gjith\u00eb &#8220;imagjinata&#8221;. Emri &#8220;teleskop&#8221; p\u00ebr instrumentin nuk qe &#8220;shpikur&#8221; nga Galileo, termi qe farkuar nga matematikani grek Demisiani n\u00eb v. 1611.<\/p>\n<p>Me teleskopin e par\u00eb s\u2019do ishte dhe aq i k\u00ebnaqur, mund t\u2019i &#8220;afronte&#8221; gj\u00ebrat vet\u00ebm nja 8 her\u00eb. Duke qen\u00eb i pak\u00ebnaqur me gjenialitetin e vet, do i b\u00ebnte ca p\u00ebrmir\u00ebsime t\u00eb &#8220;magjis\u00eb&#8221; larg\u00ebpam\u00ebse dhe gj\u00ebrat pastaj do b\u00ebheshin jo m\u00eb pak por 20 her\u00eb &#8220;zoom&#8221;. Pastaj, ashtu krenar e gjenial, do ia paraqiste Senatit t\u00eb Venedikut mrekullin\u00eb teleskopike. Galileo ua pati sqaruar, kishte demonstruar si nj\u00eb maestro i v\u00ebrtet\u00eb. Burrat qen\u00eb mahnitur varg e varg. P\u00ebr mrekullin\u00eb largpam\u00ebse dhe p\u00ebr gjenialitetin, Senati do ta shp\u00ebrblente duke e em\u00ebruar lektor (Universiteti n\u00eb Padova), madje do ia dyfishonin dhe pag\u00ebn.<\/p>\n<p>Tani duke e patur &#8220;largpam\u00ebsin\u00eb&#8221;, e gjitha \u00e7far\u00eb kishte ngelur ishte q\u00eb t\u2019ia drejtonte qiellit. Teleskopi i tij ishte fort largpam\u00ebs, m\u00eb i avancuari &#8211; le t\u2019merren holandez\u00ebt me studimin e horizontit t\u00eb oqeanit, ata le t\u2019i zbulojn\u00eb anijet e pirat\u00ebve, q\u00ebkur teleskopi i tyre aq kapacitet ka. Un\u00eb do e studioj qiellin, do ia drejtoj qiellit, e madje dhe Diellit. Anise, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit i ngrati do ta &#8220;paguante&#8221;. N\u00eb koh\u00ebn e tij ende s\u2019dinin se me v\u00ebshtrimin e diellit ashtu mund t\u00eb d\u00ebmtoheshin syt\u00eb.<\/p>\n<p>Dhe k\u00ebshtu, do b\u00ebhej i pari i njer\u00ebzimit q\u00eb do ta studionte qiellin i p\u00ebrgatitur me nj\u00eb intrument t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb, me nj\u00eb teleskop. Pik\u00ebrisht si nj\u00eb shkenc\u00ebtar i v\u00ebrtet\u00eb. Mendohet t\u00eb jet\u00eb shkenc\u00ebtari i par\u00eb &#8220;i v\u00ebrtet\u00eb&#8221; eksperimental. Pa instrumentet as shkenca e sotme s\u2019ia del dot, edhe tani na duhen Hubble-teleskopat, dhe panum\u00ebr instrumente tjera. Galileo do ta studionte H\u00ebn\u00ebn, do t\u2019i zbulonte h\u00ebnat e Jupiterit, do t&#8217;i zbulonte fazat e Vener\u00ebs, unazat e Saturnit, do t\u2019i zbulonte dhe &#8220;njollat \u200b\u200be Diellit&#8221;. P\u00ebr fat t\u00eb keq, si\u00e7 tham\u00eb &#8220;njollat diellore&#8221; dhe do ia d\u00ebmtonin syt\u00eb.<\/p>\n<p>Duke i studiuar k\u00ebto Galileo do ta kishte sigurin\u00eb e mir\u00ebfillt\u00eb, fal\u00eb teleskopit e pati kuptuar mjaftuesh\u00ebm shkenc\u00ebrisht se nuk ishte Toka &#8220;qendra e universit&#8221;. T\u00eb dh\u00ebnat sugjeronin Dielli ishte qendra e universit. Men\u00e7urit\u00eb gjeocentrike q\u00eb dominuan p\u00ebr 14-15 shekuj pra ishin gabim. Nd\u00ebrsa kushdo q\u00eb mendon si Aristarku i lasht\u00ebsis\u00eb, apo si Koperniku modern, inkluzivisht dhe si un\u00eb vet\u00eb, do kemi t\u00eb drejt\u00eb.<\/p>\n<p>Par\u00eb nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi teologjik, dhe vet\u00ebm v\u00ebzhgimet e tij t\u00eb H\u00ebn\u00ebs ishin &#8220;problematike&#8221;. Pasi H\u00ebna, nj\u00eb planet i past\u00ebr, pllak\u00eb e p\u00ebrkryer, a disk i l\u00ebmuar e pa t\u00eb meta (si\u00e7 shihej at\u00ebher\u00eb), simbolizonte ose ishte p\u00ebrfaq\u00ebsim i past\u00ebrtis\u00eb, i virgj\u00ebris\u00eb s\u00eb Maris\u00eb. Duke v\u00ebzhguar e duke skicuar, duke i p\u00ebrshkruar topografikat e terrenit h\u00ebnor, Galileo thjesht e pati p\u00ebrmbysur tez\u00ebn se sip\u00ebrfaqja e H\u00ebn\u00ebs ishte e l\u00ebmuar, si\u00e7 besohej. Skicat e tij publikuar n\u00eb &#8220;Sidereus Nuncius&#8221; (Lajm\u00ebtari Yjor) do u vinin pastaj n\u00eb ndihm\u00eb astronom\u00ebve dhe sa e sa brezave t\u00eb artist\u00ebve.<\/p>\n<p>N\u00eb fakt, p\u00ebr sip\u00ebrfaqen e H\u00ebn\u00ebs kishte lloj-lloj imagjinatash. Psh. n\u00eb &#8220;Codex Leicester&#8221; jo ndokush tjet\u00ebr por vet\u00eb da Vin\u00e7i nd\u00ebr t\u00eb tjera pati spekuluar se &#8220;\u2026sip\u00ebrfaqja e H\u00ebn\u00ebs \u00ebsht\u00eb e mbuluar me uj\u00eb, prandaj shk\u00eblqimi, prandaj reflektimi i rrezeve t\u00eb Diellit\u2026&#8221;. Padyshim da Vin\u00e7i pandehte se ia kishte q\u00eblluar pik\u00ebs, ja pse reflektoheshin rrezet, ja pse ishte aq e ndritshme, ja pse shkenc\u00eb e p\u00ebrtej shkence.<\/p>\n<p>Sorry Leonardo, i pate shpikur panum\u00ebr gj\u00ebra t\u00eb men\u00e7ura, madje dhe glida e kopter\u00eb, ose dhe vet\u00ebm p\u00ebr &#8220;\u2026Liz\u00ebn&#8221; pirolla t\u00eb qoft\u00eb (s\u2019prish pun\u00eb q\u00eb ua fale francez\u00ebve, le ta mbajn\u00eb, le t\u2019krenohen dhe ata me gjenialitetin t\u00ebnd). Por ja q\u00eb un\u00eb kam shpikur teleskopin largpam\u00ebs, disa her\u00eb m\u00eb t\u2019mir\u00eb se t\u2019lulandez\u00ebve, dhe mund ta shoh, mund ta skicoj terrenin e H\u00ebn\u00ebs, s\u2019\u00ebsht\u00eb nevoja t\u00eb spekuloj.<\/p>\n<p>Dhe k\u00ebshtu, do ulej Galileo e do ta q\u00ebndiste vepr\u00ebn dialogjike &#8220;Dialogo&#8221;&#8230;<br \/>\n<span style=\"color: #999999;\">| &#8211; &#8211; &#8211; (fragment) &#8211; &#8211; &#8211;<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jean-Leon Huens (1981-1984) &#8211; Galileo, 1974 [ porositur dhe p\u00ebrdorur nga National Geographic Magazine, Maj 1974 ] &#8230;par\u00eb nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi teologjik, dhe vet\u00ebm v\u00ebzhgimet e H\u00ebn\u00ebs nga Galilei ishin &#8220;problematike&#8221;. Pasi H\u00ebna, nj\u00eb planet i past\u00ebr, pllak\u00eb e p\u00ebrkryer, a&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=13559\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-13559","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-classic"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13559","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13559"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13559\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13559"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13559"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13559"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}