{"id":13618,"date":"2023-11-06T14:02:56","date_gmt":"2023-11-06T13:02:56","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13618"},"modified":"2024-04-09T00:14:53","modified_gmt":"2024-04-08T23:14:53","slug":"enea-si-romus-primus-si-romaku-i-pare-e-madje-dhe-si-butrotas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=13618","title":{"rendered":"Enea si &#8220;Romus Primus&#8221; (si romaku i par\u00eb), e madje dhe si Butrotas!"},"content":{"rendered":"<p><em>(s. guraziu &#8211; ars poetica, k 2019 &#8211; art klasik &#8211; aktualizuar: n 2023)<\/em><\/p>\n<p>[ piktura ngjitur: Merry-Joseph Blondel (1781-1853) &#8211; <strong>Venera duke e sh\u00ebruar Enean e plagosur<\/strong>, 1805-10 (detaj) ]<\/p>\n<p>(&#8230;<strong>kishte nevoj\u00eb p\u00ebr ndryshim rr\u00ebnj\u00ebsor t\u00eb &#8220;Kushtetut\u00ebs Olimpike&#8221;. Tjet\u00ebr q\u00eb Zeusi vet\u00eb zot vet\u00eb kryezot, kur i p\u00eblqente s&#8217;i p\u00ebrfillte as kushtet as kushtetutat<\/strong> : )<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/arspo_enea_si_romus_primus_e_madje_dhe_si_butrotas.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-13619\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/arspo_enea_si_romus_primus_e_madje_dhe_si_butrotas.jpg\" alt=\"\" width=\"1280\" height=\"1466\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/arspo_enea_si_romus_primus_e_madje_dhe_si_butrotas.jpg 1280w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/arspo_enea_si_romus_primus_e_madje_dhe_si_butrotas-262x300.jpg 262w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/arspo_enea_si_romus_primus_e_madje_dhe_si_butrotas-894x1024.jpg 894w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/arspo_enea_si_romus_primus_e_madje_dhe_si_butrotas-768x880.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1280px) 100vw, 1280px\" \/><\/a><\/p>\n<p>***<br \/>\nSipas Virgjilit, Enea qe plagosur r\u00ebnd\u00eb gjat\u00eb luftimeve me Turnusin, k\u00ebshtu q\u00eb i duhej ndihm\u00eb mjek\u00ebsore serioze, p\u00ebrndryshe do vdiste. Natyrisht, qe vizituar fshehurazi nga n\u00ebna, nga per\u00ebndesha Venera (kuptohet\u2026 n\u00eb piktur\u00eb ne e shohim tani, figuracionet pikturale duhet t\u00eb shpalosen, p\u00ebrndryshe do ngeleshim pa &#8220;iden\u00eb&#8221;, nj\u00ebsoj si\u00e7 e &#8220;shihte&#8221; piktori Blondel e shohim dhe ne &#8211; mir\u00ebpo Venera dhe per\u00ebndeshat zakonisht ishin t\u00eb &#8220;padukshme&#8221;, Venera gjithmon\u00eb rrinte fshehur diku prapa reve. Sh\u00ebrimi ndodhte (si\u00e7 dhe sot e k\u00ebsaj dite ndodh\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb\u2026) si mrekulli.<\/p>\n<p>T&#8217;jesh bir per\u00ebndeshe dhe t&#8217;mos ket\u00eb asnj\u00eb magji shp\u00ebtimtare, s\u2019do pinte uj\u00eb. Pa nj\u00eb grim\u00eb magji s\u2019do i kishte hije as mitit\u2026 as legjendave. Pas k\u00ebsaj nd\u00ebrhyrjeje ose ndihme am\u00ebsore-hyjnore, Enea e pati vazhduar luft\u00ebn si luan, dhe duke i dh\u00ebn\u00eb fund epik\u00ebs virgjiliane mes Akejve e Trojan\u00ebve.<\/p>\n<p>***<br \/>\nParaardh\u00ebsi legjendar i romak\u00ebve, Enea pati ardhur n\u00eb jet\u00eb tin\u00ebz si afer\u00eb dashurie mes &#8220;hyjnores dhe tok\u00ebsores&#8221;. Amoriadat e tilla tin\u00ebzake p\u00ebr mitologjin\u00eb ishin fare normale, zotat kishin sa t\u00eb duash &#8220;zot\u00ebsi&#8221; p\u00ebr takime tin\u00ebz syve t\u00eb bot\u00ebs. N\u00eb rastin ton\u00eb t\u00eb shembullit hyjnorja dhe tok\u00ebsorja takoheshin gjat\u00eb nat\u00ebs n\u00eb malin Ida. Nga takimet mes kryebukuroshes Af\u00ebrdita (ose Afrodita &#8211; ose Venera, sipas vers. mit. romak) dhe dashnorit t\u00eb saj tok\u00ebsor, bariut trojan Ankhise, pati ardhur n\u00eb jet\u00eb Enea.<\/p>\n<p>T\u00eb takoheshe me per\u00ebndit\u00eb e me per\u00ebndeshat ashtu-k\u00ebshtu ishte nj\u00eb privilegj &#8220;ultimativ&#8221;\u2026<br \/>\nZakonisht, d\u00ebnimi p\u00ebr vdekatar\u00ebt, p\u00ebr johyjnor\u00ebt, p\u00ebr shpirtrat e &#8220;r\u00ebndomt\u00eb&#8221;, qoft\u00eb dhe n\u00ebse padashtas ta shihnin nj\u00eb per\u00ebndi a per\u00ebndesh\u00eb, ishte t\u00eb gur\u00ebzoheshin, t\u00eb ktheheshin n\u00eb gur.<\/p>\n<p>Mir\u00ebpo kjo &#8220;rregull&#8221; kaq strikte e zotave nuk vlente dhe p\u00ebr t\u00eb dashurin e vet\u00eb Per\u00ebndesh\u00ebs s\u00eb Dashuris\u00eb. T&#8217;jesh Per\u00ebndesh\u00eb e Dashuris\u00eb dhe t&#8217;mos mund ta takohesh t\u00eb dashurin e zgjedhur, s&#8217;do kishte fare kuptim. E qart\u00eb, bazuar n\u00eb vullnetin hyjnor, ndonj\u00ebher\u00eb do kishte dhe p\u00ebrjashtime.<\/p>\n<p>N\u00eb fakt, n\u00eb rastin e Zeus-valentinianit (le ta marrim si krye-shembull, meq\u00eb ishte tep\u00ebrues i jasht\u00ebzakonsh\u00ebm i &#8220;thyerjes&#8221; s\u00eb rregull\u00ebs), nevoja ishte fort serioze, kishte nevoj\u00eb p\u00ebr ndryshim rr\u00ebnj\u00ebsor t\u00eb &#8220;Kushtetut\u00ebs Olimpike&#8221;. Tjet\u00ebr q\u00eb Zeusi vet\u00eb zot vet\u00eb kryezot, kur i p\u00eblqente s&#8217;i p\u00ebrfillte as kushtet as kushtetutat : )<\/p>\n<p>Se p\u00ebrse Af\u00ebrdita e pati zgjedhur pik\u00ebrisht nj\u00eb bari t\u00eb Troj\u00ebs si &#8220;dashnor&#8221;, s\u2019kemi si ta dim\u00eb. Mir\u00ebpo lumturushi Ankhise, babai i Eneas, s&#8217;ishte dhe bash &#8220;kushdo&#8221; si i zgjedhur. Tekefundit ishte nj\u00eb lumturush t\u00eb cilit vet\u00eb Per\u00ebndesha ia kishte &#8220;v\u00ebn\u00eb syrin&#8221;, kjo absolutisht s&#8217;do ishte pak.<\/p>\n<p>Pastaj ishte nj\u00eb bari &#8220;ekstraordiner&#8221;\u2026 jo i till\u00eb sepse sorollatej duke i r\u00ebn\u00eb fyellit kodrinave t\u00eb Troj\u00ebs, por e jasht\u00ebzakonshmja kishte t&#8217;b\u00ebnte me faktin se Ankhise ishte kush\u00ebriri i par\u00eb i atij mbretit t\u00eb famsh\u00ebm Priam (t\u00eb dy, edhe Ankhise edhe Priami, ishin nip\u00ebrit e Ilusit, t\u00eb vet\u00eb themeluesit t\u00eb Troj\u00ebs).<\/p>\n<p>K\u00ebshtu q\u00eb Enea (djali i Ankhise) do ishte di\u00e7 si kush\u00ebri i dyt\u00eb p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt e Priamit. Anise n\u00eb &#8220;domenin&#8221; mitologjik subjektet at\u00ebbot\u00eb shpesh i kishin nga m\u00eb &#8220;shum\u00eb f\u00ebmij\u00eb sesa p\u00ebrmenden zyrtarisht&#8221;. Mitologjia greko-romake sikur gjithmon\u00eb do kishte figurash &#8220;rezerv\u00eb&#8221;, her\u00eb figurash legjitime, her\u00eb aso jasht\u00ebmartesore. Natyrisht nuk &#8220;nderoheshin&#8221; t\u00eb gjith\u00eb si figura mitologjike, nderimet vinin vet\u00ebm n\u00ebse p\u00ebrrallat t\u2019kishin nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb figur\u00eb a karakter specifik, q\u00eb h\u00ebp\u00ebrh\u00eb s&#8217;e &#8220;mbulonin&#8221; figurat aktuale.<\/p>\n<p>Nuk b\u00ebnte p\u00ebrjashtim as Priami, edhe ky si mbret kishte sa t\u00eb duash dashnore e f\u00ebmij\u00eb (t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr t&#8217;u p\u00ebrdorur kudo n\u00eb storiet). Shkollar\u00ebt thon\u00eb se mund t\u00eb p\u00ebrpilohet nj\u00eb list\u00eb e &#8220;p\u00ebrgjithshme&#8221; prej 18 vajzash dhe 68 djemsh. Nga k\u00ebto 18-20 vajzash t\u00eb Priamit, kat\u00ebr prej tyre p\u00ebrmenden si vajza legjitime (me gruan Hekuba) &#8211; Iliona, Kasandra, Laodika, dhe Poliksena. Mitologjia na i rr\u00ebfen disa detaje p\u00ebr vajzat legjitime t\u00eb mbretit Priam, gjithsesi deri tani s&#8217;ka referenca mitologjike t\u00eb k\u00ebnaqshme p\u00ebr 12-14-16 vajzat tjera (jolegjitime).<\/p>\n<p>E nj\u00ebjta mund t&#8217;thuhet dhe p\u00ebr djemt\u00eb &#8211; dim\u00eb p\u00ebr heronjt\u00eb kryesor (p\u00ebr princat legjitim\u00eb, p\u00ebr mbrojt\u00ebsit e famsh\u00ebm t\u00eb Troj\u00ebs). Si djem legjitim\u00eb t\u00eb Priamit e t\u00eb Hekubas\u00eb, shkollar\u00ebt thon\u00eb se na jan\u00eb t\u00eb njohur 10 prej tyre, Hektori, Parisi, Difobusi, Helenusi, Polidorusi, Troilusi, Politi, Antifusi, Pamoni dhe Hiponusi.<\/p>\n<p>P\u00ebr afro 60 t\u00eb tjer\u00ebt mitologjia s&#8217;di &#8220;aq&#8221;, ose dhe asgj\u00eb. Ngase, dhe sepse duke qen\u00eb &#8220;f\u00ebmij\u00eb jasht\u00ebmartesor&#8221;, jolegjitim\u00eb &#8211; s&#8217;duhet \u00e7uditur. Af\u00ebrmendsh, n\u00eb cil\u00ebsin\u00eb e Kryeheroit, mitologjia na e mund\u00ebson t\u00eb &#8220;dim\u00eb&#8221; m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr Hektorin, p\u00ebr luft\u00ebtarin m\u00eb t\u00eb madh trojan, djalin e par\u00eb t\u00eb Priamit dhe t\u00eb Hekubas\u00eb. Po ashtu, v\u00ebllai i Hektorit, Parisi shfaqet n\u00eb nj\u00eb num\u00ebr legjendash.<\/p>\n<p>Mir\u00ebpo mitolog\u00ebt pothuaj sikur ndiejn\u00eb keqardhje q\u00eb rreth 60 prej v\u00ebllez\u00ebrve tjer\u00eb t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb ngelin n\u00eb &#8220;err\u00ebsir\u00ebn e mitologjis\u00eb&#8221;. Shkurt, Priami mund t&#8217;i ket\u00eb patur mbi 100 f\u00ebmij\u00eb, si leht\u00ebsim vetes le t&#8217;themi q\u00eb Enea ishte kush\u00ebri i heronj\u00ebve t\u00eb mir\u00ebnjohur (i kryetrimave iliadesk) si Hektori e Parisi.<\/p>\n<p>Mitologjia kujdeset na e rr\u00ebfen sadopak dhe &#8220;historin\u00eb&#8221; e tij. Edhe ky p\u00ebrmendet n\u00eb Iliad\u00ebn, xha Homeri s&#8217;e pati &#8220;harruar&#8221;. M\u00eb von\u00eb, frym\u00ebzuar nga storiet homerike, figura e Eneas nga romak\u00ebt do kishte nj\u00eb trajtim m\u00eb t\u00eb plot\u00eb (dmth. n\u00eb mitologjin\u00eb e tyre). M\u00eb gjer\u00ebsisht kap\u00ebrthehet n\u00eb epin Eneida t\u00eb Virgjilit (shkruar mes v. 30-20 pes., e cila vep\u00ebr nga shumkush konsiderohet si &#8220;magnum opus&#8221;, si kryeveper e tij). Andaj, &#8220;Venera duke e sh\u00ebruar Enean e plagosur&#8221; si piktur\u00eb e Blondel do ket\u00eb qen\u00eb frym\u00ebzim kryek\u00ebput virgjilian.<\/p>\n<p>Nga ajo Troja e shkat\u00ebrruar (si\u00e7 e dim\u00eb Troja qe shfarosur pa m\u00ebshir\u00eb nga grek\u00ebt) Enea do udh\u00ebtonte drejt viseve t\u00eb Italis\u00eb dhe ku do t&#8217;b\u00ebhej paraardh\u00ebsi, do b\u00ebhej babai i romak\u00ebve. Enea do ishte paraardh\u00ebs i Remit dhe i Romulit, i themeluesve t\u00eb Rom\u00ebs. N\u00eb mitologjin\u00eb romake Enea \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si Romus Primus, si romaku i par\u00eb, si heroi i par\u00eb i Rom\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00ebse Enea n\u00ebp\u00ebrmjet pasardh\u00ebsve t\u00eb vet i &#8220;vuri themelet gjenetike&#8221; t\u00eb Rom\u00ebs : ) epo\u2026 kjo n\u00eb rregull, pse jo, k\u00ebshtu insiston mitologjia. Mir\u00ebpo sipas Virgjilit, Enea ishte madje dhe butrotasi i par\u00eb, dmth. edhe Butrinti qe themeluar nga Enea. N\u00ebse &#8220;indirekt&#8221; (si Roma) apo direkt\u2026 duke e nd\u00ebrtuar vet\u00eb me duart e veta kasoll\u00ebn e par\u00eb, Virgjili mund ta ket\u00eb ditur, p\u00ebr fat t\u00eb keq ne tani s&#8217;dim\u00eb &#8220;detajesh&#8221; kaq t\u00eb thella\u2026<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(s. guraziu &#8211; ars poetica, k 2019 &#8211; art klasik &#8211; aktualizuar: n 2023) [ piktura ngjitur: Merry-Joseph Blondel (1781-1853) &#8211; Venera duke e sh\u00ebruar Enean e plagosur, 1805-10 (detaj) ] (&#8230;kishte nevoj\u00eb p\u00ebr ndryshim rr\u00ebnj\u00ebsor t\u00eb &#8220;Kushtetut\u00ebs Olimpike&#8221;. Tjet\u00ebr&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=13618\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-13618","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-classic"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13618","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13618"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13618\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13618"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13618"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13618"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}