{"id":15409,"date":"2024-07-15T10:06:52","date_gmt":"2024-07-15T09:06:52","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=15409"},"modified":"2024-08-18T20:08:22","modified_gmt":"2024-08-18T19:08:22","slug":"vetedija-fenomenale-animalistike-shkenca-njeriu-dhe-etikat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=15409","title":{"rendered":"Vet\u00ebdija Fenomenale Animalistike – Shkenca, Njeriu dhe Etikat"},"content":{"rendered":"

(S. Guraziu – Ars Poetica, Korrik 2024 – V\u00ebshtrim, p\u00ebrsiatje – Deklarata e re mbi “vet\u00ebdijen” e kafsh\u00ebve, New York 2024)<\/em><\/p>\n

Shkenca m\u00eb e re, m\u00eb e aktualizuar, thot\u00eb se njer\u00ebzit nuk jan\u00eb unik\u00eb n\u00eb zot\u00ebrimin e substrateve neurologjike q\u00eb gjenerojn\u00eb vet\u00ebdijen. Ndoshta arritja m\u00eb e madhe shkencore e njeriut deri sot \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht “vet\u00ebdij\u00ebsimi” yn\u00eb se dhe insektet, peshqit, zvarranik\u00ebt dhe kafsh\u00ebt tjera jan\u00eb t\u00eb “vet\u00ebdijshme”, apo e posedojn\u00eb nj\u00eb form\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijes fenomenale, si shkall\u00eb bazike. Tani p\u00ebr tani njeriu ka shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr gj\u00ebra t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta me insektet e “vet\u00ebdijshme”, madje dhe me mushkonjat gjakpir\u00ebse, sesa me sistemet e super-avacuar t\u00eb Big Data dhe t\u00eb AI (Inteligjenc\u00ebs Artificiale). Meq\u00eb, p\u00ebr fat t\u00eb mir\u00eb, tani p\u00ebr tani AI s’\u00ebsht\u00eb as af\u00ebr “vet\u00ebdij\u00ebsimit” t\u00eb rreziksh\u00ebm<\/strong>…<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

***
\nDeklarata mbi Vet\u00ebdijen e Kafsh\u00ebve u n\u00ebnshkrua m\u00eb 19 Prill 2024, n\u00eb New York. Nj\u00eb grup biolog\u00ebsh dhe filozof\u00ebsh t\u00eb shquar u takuan, biseduan, kuvenduan, u mor\u00ebn vesh dhe deklaruan se, sipas tyre ekziston “mund\u00ebsia realiste” q\u00eb insektet, oktapod\u00ebt, peshqit dhe kafsh\u00eb t\u00eb tjera ta p\u00ebrjetojn\u00eb vet\u00ebdijen. Deklarata fokusohet n\u00eb llojin m\u00eb themelor t\u00eb vet\u00ebdijes, t\u00eb njohur si “vet\u00ebdije fenomenale”.<\/p>\n

Mbase s’\u00ebsht\u00eb dhe aq “shkencore” (n\u00eb thelb), por m\u00eb shum\u00eb si arritje grandioze filozofike dhe etike. Duhet cekur dhe kjo, akoma pa ia filluar, q\u00ebkur siguria absolute p\u00ebr “vet\u00ebdijen” e kafsh\u00ebve aktualisht nuk \u00ebsht\u00eb e mundur me gjith\u00eb plot\u00ebsin\u00eb, e v\u00ebshtir\u00eb t’jesh 100% i sigurt.
\nMadje shkenca e sotme (sado e avancuar, me koh\u00eblinj\u00ebn mbi 400-vje\u00e7are t\u00eb zhvillimit) s’e ka “iden\u00eb” si funksionon as vet\u00ebdija e njeriut. Ka shum\u00eb probleme n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim dhe bota shkencore-filozofike sikur ec\u00ebn binarisht, n\u00eb binar\u00eb – nj\u00ebra k\u00ebmb\u00eb andej, tjetra k\u00ebndej : )<\/p>\n

Gjithsesi (p\u00ebrkund\u00ebr mang\u00ebsive evidente) nj\u00eb mund\u00ebsi realiste e ndjeshm\u00ebris\u00eb s\u00eb kafsh\u00ebve \u00ebsht\u00eb e mjaftueshme p\u00ebr t’u “garantuar” konsiderata serioze morale (dmth. nga ne, nga shkenc\u00ebtar\u00ebt, nga filozof\u00ebt e moralist\u00ebt, nga ana e njeriut) – thon\u00eb eskpert\u00ebt.
\nDeklarata i pranon provat shkencore n\u00eb rritje e sip\u00ebr se nj\u00eb gam\u00eb e gjer\u00eb kafsh\u00ebsh, duke i p\u00ebrfshir\u00eb gjith\u00eb vertebror\u00ebt dhe shum\u00eb jovertebror\u00eb, ka t\u00eb ngjar\u00eb t’jen\u00eb specie t\u00eb vet\u00ebdijshme, t\u00eb afta q\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb subjektive ta “p\u00ebrjetojn\u00eb” bot\u00ebn (dmth. pothuaj nj\u00ebsoj si\u00e7 e p\u00ebrjeton dhe njeriu – subjektivisht).<\/p>\n

Mir\u00ebpo s’ishte kjo hera e par\u00eb q\u00eb nga shkenc\u00ebtar\u00ebt t\u00eb deklarohej “vet\u00ebdija e kafsh\u00ebve”, k\u00ebsaj i printe deklarata pararend\u00ebse e Kembrixhit. Nj\u00eb dekad\u00eb m\u00eb her\u00ebt, n\u00eb v. 2012 “Deklarata e Kembrixhit mbi Vet\u00ebdijen Animalistike” thoshte se nj\u00eb s\u00ebr\u00eb kafsh\u00ebsh, duke i p\u00ebrfshir\u00eb por pa u kufizuar n\u00eb gjitar\u00ebt dhe zogjt\u00eb, e kan\u00eb “aft\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t’shfaqur sjellje t\u00eb q\u00ebllimshme, dhe se njer\u00ebzit nuk jan\u00eb unik\u00eb n\u00eb zot\u00ebrimin e substrateve neurologjike q\u00eb gjenerojn\u00eb vet\u00ebdijen”.<\/p>\n

Tani, deklarata e re e p\u00ebrqafon zyrtarisht k\u00ebt\u00eb pik\u00ebpamje t\u00eb deklarat\u00ebs pararend\u00ebse. Dhe dmth. i bie se \u00ebsht\u00eb “aktualizim” i p\u00ebrpjekjeve m\u00eb t\u00eb fundit p\u00ebr nj\u00eb “pajtim” t\u00eb gjer\u00eb shkencor mbi vet\u00ebdijen e kafsh\u00ebve. Deklarata e re sikur e “zgjeron” sadopak q\u00ebllimin e deklarat\u00ebs s\u00eb dikurshme, madje thuhet se \u00ebsht\u00eb formuluar me kujdes e me takt – “jo shkenc\u00eb me diktat, p\u00ebrkundrazi, mir\u00ebpo k\u00ebrkohet seriozitet i mir\u00ebfillt\u00eb, duhet marr\u00eb seriozisht vet\u00ebdija e kafsh\u00ebve, dhe duhet p\u00ebrparuar etikat adekuate t\u00eb njeriut”.<\/p>\n

Nd\u00ebr t\u00eb tjera, deklarata e re thot\u00eb: “d\u00ebshmit\u00eb empirike tregojn\u00eb se ka t\u00eb pakt\u00ebn nj\u00eb mund\u00ebsi realiste t\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb vet\u00ebdijshme tek gjith\u00eb v\u00ebrtebror\u00ebt-kurrizor\u00ebt (duke i p\u00ebrfshir\u00eb dhe speciet e zvarranik\u00ebve, amfib\u00ebve dhe peshqve) dhe shum\u00eb jovertebror\u00eb (duke i p\u00ebrfshir\u00eb, minimalisht speciet e ndryshme, por madje dhe insektet).<\/p>\n

***
\nShenja t\u00eb “\u00e7uditshme” sa i p\u00ebrket “gjendjes s\u00eb vet\u00ebdijshme” tek kafsh\u00ebt ka koh\u00eb q\u00eb jan\u00eb hetuar, dhe natyrisht jan\u00eb sfiduese p\u00ebr biolog\u00ebt, p\u00ebr shkenc\u00ebtar\u00ebt, p\u00ebr ekspert\u00ebt e fushave p\u00ebrkat\u00ebse, p\u00ebr filozof\u00ebt e p\u00ebr moralist\u00ebt. Ka me dekada ekziston nj\u00eb pajtueshm\u00ebri e gjer\u00eb mes shkenc\u00ebtar\u00ebve q\u00eb kafsh\u00ebt e “ngjashme” me njeriun – psh. majmun\u00ebt – kan\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijes (anise “vet\u00ebdija” e tyre ndryshon nga e jona, s’do jet\u00eb aq komplekse).<\/p>\n

Mir\u00ebpo koh\u00ebt e fundit studiuesit e ndrysh\u00ebm kan\u00eb filluar ta pranojn\u00eb se vet\u00ebdija fenomenale mund t’jet\u00eb reale dhe n\u00eb mesin e specieve q\u00eb jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb ndryshme nga njeriu, duke i p\u00ebrfshir\u00eb dhe jov\u00ebrtebror\u00ebt (me sistem nervor krejt\u00ebsisht t\u00eb ndrysh\u00ebm, dhe shum\u00eb m\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb).
\nN\u00ebse nj\u00eb krijes\u00eb \u00ebsht\u00eb “fenomenalisht” e vet\u00ebdijshme, at\u00ebher\u00eb mendohet se kjo krijes\u00eb e ka aft\u00ebsin\u00eb t\u00eb p\u00ebrjetoj\u00eb dhe ndjenja t\u00eb tilla si dhimbja e k\u00ebnaq\u00ebsia – por jo domosdoshm\u00ebrisht do jet\u00eb zhvilluar ndonj\u00eb “gjendje mendore m\u00eb komplekse” (si\u00e7 \u00ebsht\u00eb psh. vet\u00ebdija e njeriut).<\/p>\n

Studimet thon\u00eb se oktapod\u00ebt ndjejn\u00eb dhimbje. Jan\u00eb hetuar sjellje mjaft komplekse q\u00eb i shfaqin ato krijesa, si psh. zgjidhja e problemeve, p\u00ebrdorimi i mjeteve, ndjenja-prirja p\u00ebr “loj\u00eb” – sjellje k\u00ebto q\u00eb mund t\u00eb interpretohen si shenja t\u00eb vet\u00ebdijes. Oktapod\u00ebt angazhohen v\u00ebmendsh\u00ebm me gj\u00ebrat, me ne njer\u00ebzit, dhe me objektet, gj\u00eb q\u00eb p\u00ebr studiusit e b\u00ebn t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t’mos mendojn\u00eb se n\u00eb kokat e oktapod\u00ebve “bluhet” di\u00e7.<\/p>\n

Studimet thon\u00eb se sepjet kujtojn\u00eb detaje t\u00eb ngjarjeve specifike t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs, dmth. memorizojn\u00eb, dhe n\u00ebse kan\u00eb kujtes\u00ebn i bie sikur jan\u00eb t\u00eb “vet\u00ebdijshme” p\u00ebr historin\u00eb. Studimet e kryera me disa peshq sugjerojn\u00eb se e kalojn\u00eb nj\u00eb lloj “testi t\u00eb pasqyr\u00ebs”, i cili test flet p\u00ebr nj\u00eb shkall\u00eb t\u00eb vet\u00eb-njohjes (dmth. i bie se e njohin surratin e vet : ) Nj\u00eb tjet\u00ebr lloj peshqish p\u00ebrshfaqin shenjash kurioziteti – rishtas, se mos na qenka “ndryshe”, ja tani dhe un\u00eb u b\u00ebra kureshtar p\u00ebr “kuriozitetin” e peshqve : )<\/p>\n

Vet\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt e cekin se kishte nj\u00eb debat t\u00eb madh n\u00ebse peshqit jan\u00eb t\u00eb “vet\u00ebdijsh\u00ebm”, shum\u00eb prej pik\u00ebpyetjeve kishin t’b\u00ebnin me munges\u00ebn e strukturave t\u00eb trurit (si\u00e7 psh. ekzistojn\u00eb tek gjitar\u00ebt). Por n\u00ebse dihet se zogjt\u00eb, zvarranik\u00ebt, amfibet kan\u00eb struktura tejet t\u00eb ndryshme t\u00eb trurit, e megjithat\u00eb disa nga k\u00ebto struktura neurale e b\u00ebjn\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn pun\u00eb nj\u00ebsoj si dhe korteksi cerebral i njeriut.<\/p>\n

Pra, at\u00ebher\u00eb del se shenja t\u00eb vet\u00ebdijes “mund t\u00eb ekzistojn\u00eb n\u00eb nj\u00eb arkitektur\u00eb neurologjike q\u00eb duket krejt\u00ebsisht e jozhvilluar (krahasuar me arkitektur\u00ebn trunore t\u00eb vertebror\u00ebve, e edhe me at\u00eb t\u00eb njeriut). Hulumtimet e fundit (duke i p\u00ebrfshir\u00eb speciet si oktapod\u00ebt, gjarp\u00ebrinjt\u00eb, peshqit) sugjerojn\u00eb se vet\u00ebdija mund t\u00eb ekzistoj\u00eb n\u00eb nj\u00eb arkitektur\u00eb neurale q\u00eb duket fare bazike, e jozhvilluar, krahasuar me trurin ton\u00eb. Jokompleksiteti i trurit nuk duket se \u00ebsht\u00eb penges\u00eb p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e vet\u00ebdijes – thon\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt.<\/p>\n

Por jo vet\u00ebm kafsh\u00ebt, dhe as jo vet\u00ebm peshqit, edhe n\u00eb mbret\u00ebrin\u00eb e insekteve, bie fjala blet\u00ebt tregojn\u00eb sjellje t\u00eb interesit p\u00ebr loj\u00eb, nd\u00ebrsa mizat e frutave (Drosophila) kan\u00eb modele t\u00eb dallueshme gjumi t\u00eb ndikuar nga mjedisi i tyre “shoq\u00ebror”. Dy vite m\u00eb par\u00eb (v. 2022) studiuesit i v\u00ebzhguan blet\u00ebt duke b\u00ebr\u00eb di\u00e7 t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, mjaft t\u00eb “\u00e7uditshme”. Me sa duket blet\u00ebt po merreshin me di\u00e7 si aktivitet q\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrshkruhej vet\u00ebm si “loj\u00eb”. Duke ua ofruar ca mini-toptha, si kokrra apo di\u00e7 si rruaza, blet\u00ebt i shtynin p\u00ebrreth dhe i rrotullonin gjithandej.<\/p>\n

N\u00eb rregull, mbase jo “ekzakt\u00ebsisht” nj\u00ebsoj si futbollist\u00ebt e UEFA-kampionatit, por sjellja e tyre fort intriguese, s’kishte asnj\u00eb lidhje t\u00eb dukshme me “programimin” (gjenetik) sa i p\u00ebrket shum\u00ebzimit dhe as mbijetes\u00ebs – thon\u00eb studiusit. E po ashtu nuk “motivohej” me asgj\u00eb si “shp\u00ebrblim” nga studiusit (pasi \u00ebsht\u00eb fakt, nganj\u00ebher\u00eb dhe ua b\u00ebjn\u00eb me “hile”, ngjash\u00ebm si\u00e7 p\u00ebrdoren bananet p\u00ebr motivimin e shimpanzeve). Aktiviteti i blet\u00ebve me topthat ishte, me sa duket, thjesht p\u00ebr arg\u00ebtim – thuase dhe blet\u00ebt po loznin “futboll”.<\/p>\n

Pra \u00e7’po ndodhte n\u00eb “mendjen” e blet\u00ebve? – qen\u00eb b\u00ebr\u00eb kureshtar\u00eb studiusit. Mos vall\u00eb ekzistonte “mund\u00ebsia realiste” e vet\u00ebdijes, sepse t\u00eb merresh enkas me loj\u00eb si arg\u00ebtim \u00ebsht\u00eb konfirmim i di\u00e7kaje si sjellje e “vet\u00ebdijshme”.<\/p>\n

***
\nE qart\u00eb se “Deklarata mbi Vet\u00ebdijen Animalistike” ka implikime etike dhe na b\u00ebn obligativ\u00eb sa i p\u00ebrket trajtimit t\u00eb kafsh\u00ebve, ve\u00e7an\u00ebrisht sa i p\u00ebrket parandalimit t\u00eb vuajtjes s\u00eb tyre. Mir\u00ebpo theksohet se duhet shum\u00eb m\u00eb shum\u00eb se kaq – kufiri shkon shum\u00eb m\u00eb larg. Nga ana tjet\u00ebr (sikur brengosen shkenc\u00ebtar\u00ebt dhe moralist\u00ebt) etiketa e “vet\u00ebdijes” p\u00ebr insektet (e d\u00ebmshme) do e b\u00ebnte respektin ton\u00eb p\u00ebr insektet mjaft kontadiktor dhe apo “antagonistik”.<\/p>\n

Bie fjala, ideja q\u00eb t’b\u00ebhet paqe me mushkonjat (si bart\u00ebse t\u00eb s\u00ebmundjeve q\u00eb jan\u00eb, si gjakpir\u00ebse t\u00eb pam\u00ebshirshme, si shkaktare t\u00eb miliona vdekjeve) duket pothuaj “ide” e pamundur dhe kontradiktore. N\u00ebse t’mos i luftonim pa kompromis, ato ndoshta do ta cenonin dhe vet\u00eb ekzistenc\u00ebn ton\u00eb.
\nKryesisht mendojm\u00eb p\u00ebr mir\u00ebqenien e bag\u00ebtis\u00eb, p\u00ebr t\u00eb drejtat dhe p\u00ebr respektin ndaj kafsh\u00ebve sht\u00ebpiake, p\u00ebr respektin ndaj kafsh\u00ebve t\u00eb egra q\u00eb jan\u00eb pjes\u00eb e ekosistemeve dhe e mir\u00ebqenies s\u00eb planetit, e madje duhet trajtuar denj\u00ebsisht dhe minjt\u00eb e laboratoreve.
\nPor ting\u00ebllon e tep\u00ebrt, ekzagjerim i kulluar t\u00eb mendosh p\u00ebr mir\u00ebqenien e insekteve, duket madje dhe qesharake.<\/p>\n

E sidomos e pamundur t’kesh respekt p\u00ebr mushkonjat, ruana zot, le t’jen\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijshme ato gjakpir\u00ebse, e \u00e7far\u00eb pastaj, sepse dmth. akoma m\u00eb keq, gjakpir\u00ebse t\u00eb vet\u00ebdijshme – thuase k\u00ebshtu duket ajo “barriera morale” e shkenc\u00ebtar\u00ebve lidhur me mushkonjat : )<\/p>\n

Shkurt, dhe me fjal\u00eb “ndryshe”, tani p\u00ebr tani njeriu ka shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr gj\u00ebra t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta me insektet e “vet\u00ebdijshme” sesa me sistemet e super-avacuar t\u00eb Big Data dhe t\u00eb AI (Inteligjenc\u00ebs Artificiale). Meq\u00eb, p\u00ebr fat t\u00eb mir\u00eb, tani p\u00ebr tani AI s’\u00ebsht\u00eb as af\u00ebr “vet\u00ebdij\u00ebsimit” t\u00eb rreziksh\u00ebm. Sidoqoft\u00eb, n\u00ebse mushkonjat qenkan t\u00eb vet\u00ebdijshme at\u00ebher\u00eb del se ato “q\u00ebllimisht” qenkan t\u00eb rrezikshme, i bie se ato vet\u00ebdijsh\u00ebm e kan\u00eb zgjedhur jo miq\u00ebsin\u00eb… por armiq\u00ebsin\u00eb ndaj nesh.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(S. Guraziu – Ars Poetica, Korrik 2024 – V\u00ebshtrim, p\u00ebrsiatje – Deklarata e re mbi “vet\u00ebdijen” e kafsh\u00ebve, New York 2024) Shkenca m\u00eb e re, m\u00eb e aktualizuar, thot\u00eb se njer\u00ebzit nuk jan\u00eb unik\u00eb n\u00eb zot\u00ebrimin e substrateve neurologjike q\u00eb… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-15409","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ese"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15409","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15409"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15409\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15409"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15409"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15409"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}