{"id":1580,"date":"2019-09-26T15:37:01","date_gmt":"2019-09-26T15:37:01","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=1580"},"modified":"2024-04-23T04:27:50","modified_gmt":"2024-04-23T03:27:50","slug":"dualizmi-i-keqkuptuar-ose-dyfytyresia-kuantike","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=1580","title":{"rendered":"Dualizmi i keqkuptuar, ose &#8220;Dyfytyr\u00ebsia&#8221; Kuantike!"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu, 2014 (Humoresk\u00eb)<\/em><\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Tony-Araujo-Karikatur\u00eb-e-Albert-Einstein-2014.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-1581 size-full\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Tony-Araujo-Karikatur\u00eb-e-Albert-Einstein-2014.jpg\" alt=\"\" width=\"1191\" height=\"842\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Tony-Araujo-Karikatur\u00eb-e-Albert-Einstein-2014.jpg 1191w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Tony-Araujo-Karikatur\u00eb-e-Albert-Einstein-2014-300x212.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Tony-Araujo-Karikatur\u00eb-e-Albert-Einstein-2014-768x543.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Tony-Araujo-Karikatur\u00eb-e-Albert-Einstein-2014-1024x724.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1191px) 100vw, 1191px\" \/><\/a><br \/>\nTony Araujo &#8211; Karikatur\u00eb e Albert Einstein, 2014<\/p>\n<p>***<br \/>\nP\u00ebr dyfytyr\u00ebsin\u00eb dhe p\u00ebr disa gj\u00ebra t\u00eb k\u00ebsaj bote sikur do t&#8217;ngeleshim pa zgjidhje, pa sqarime. Do t&#8217;lidheshim nyje&#8230; si ai paradoksi i rregull\u00ebs s\u00eb mir\u00ebnjohur filozofike, i &#8220;rregull\u00ebs s\u00eb shp\u00ebrfilljes&#8221;, e cila thot\u00eb &#8211; &#8220;t&#8217;i bindesh nj\u00eb rregulle a ligji \u00ebsht\u00eb e mundur vet\u00ebm duke e injoruar at\u00eb totalisht&#8221;. Dhe ne e dim\u00eb q\u00eb ka paradokse t\u00eb till\u00eb &#8211; nj\u00eb hap tutje pastaj do ishte i pamundur, do ngeleshim mbyllur brenda zeros logjike.<\/p>\n<p>Andaj ndoshta v\u00ebrtet na duhet nj\u00eb modalitet tjet\u00ebr i t\u00eb menduarit p\u00ebr kuptimin e dyfytyr\u00ebsis\u00eb. P\u00ebrshembull, ndoshta do ishte mir\u00eb ta shp\u00ebrfillnim totalisht &#8220;sh\u00ebmtin\u00eb&#8221; e njeriut. Thjesht ta marrim se s&#8217;ka njer\u00ebz t\u00eb sh\u00ebmtuar. Mbase ka njer\u00ebz jo dhe aq t\u00eb hijsh\u00ebm, por larg qoft\u00eb sh\u00ebmtia e &#8220;njeriut&#8221;. S&#8217;do ishte kurr\u00eb e drejt\u00eb t\u00eb fyhet nj\u00eb &#8220;njeri&#8221; deri n\u00eb at\u00eb shkall\u00eb, duke ia mveshur sh\u00ebmtin\u00eb, do ishte padrejt\u00ebsi. S&#8217;mund t&#8217;jen\u00eb t\u00eb dyja, nuk p\u00ebrputhen &#8211; n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb i themi &#8220;njeri&#8221;, e n\u00eb tjetr\u00ebn e degradojm\u00eb me gj\u00ebrash t\u00eb pasakta. Edhe &#8220;njeri&#8221;, edhe &#8220;i sh\u00ebmtur&#8221; nuk shkon, s&#8217;pi uj\u00eb kjo qasje, sepse logjika do binte ndesh me vetveten.<\/p>\n<p>N\u00ebse s&#8217;kemi d\u00ebshir\u00eb t\u00eb rrim\u00eb mbyllur brenda &#8220;zeros&#8221;, at\u00ebher\u00eb mbase duhet thjesht\u00ebsuar gj\u00ebrat. Ia vlen t\u00eb thjesht\u00ebsohet i gjith\u00eb koncepti ideatik i humoresk\u00ebs, me shpres\u00ebn q\u00eb sqarimi do jet\u00eb sado-kudo m\u00eb i kuptuesh\u00ebm sesa abstraksioni m\u00eb lart, prej nj\u00eb fjalie a periudhe t\u00eb vetme.<\/p>\n<p>***<br \/>\nVall\u00eb a nuk e kemi nganj\u00ebher\u00eb p\u00ebrshtypjen p\u00ebr disa njer\u00ebz sikur aksidentalisht t\u00eb jen\u00eb &#8220;kthyer&#8221; mbrapsht?!<br \/>\nNgjash\u00ebm si nj\u00eb pallto e bukur dhe e shtrenjt\u00eb t\u00eb kthehej nga astari &#8220;uniform&#8221; prej pes\u00eb cent\u00eb. Nuk e kam fjal\u00ebn p\u00ebr aso &#8220;windjacks&#8221; t\u00eb industris\u00eb moderne me dy fytyra t\u00eb bukura, q\u00eb mund t\u00eb rrotullohen sipas modes. E kam fjal\u00ebn p\u00ebr palltot ordinere, p\u00ebr njer\u00ebz t\u00eb zakonsh\u00ebm, jo p\u00ebr supernjer\u00ebz.<\/p>\n<p>Sot, me avancimet e vet\u00eb shkenc\u00ebs dhe t\u00eb teorive rreth e rrotull saj, me gjas\u00eb &#8220;dyfytyr\u00ebsia&#8221; kuantike m\u00eb n\u00eb fund na i shpjegon t\u00eb gjitha. Ajnshtajni i ngrat\u00eb dikur s&#8217;kishte si ta dinte, por si duket gjith\u00e7ka e realitetit kuantik na doli t&#8217;mos jet\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr por pik\u00ebrisht ngjash\u00ebm si brend\u00ebsia-jasht\u00ebsia e kukullave Barbie. Shkenca dhe teoria kuantike ka pothuaj nj\u00eb shekull q\u00eb na e thot\u00eb pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb.<\/p>\n<p>Ajnshtajni, p\u00ebrve\u00e7 tjera idesh e marramendjesh, na i sqaroi dikur dhe disa gj\u00ebra fondamentale t\u00eb materies. N\u00eb baz\u00eb t\u00eb sakt\u00ebsis\u00eb s\u00eb men\u00e7urive t\u00eb tij, ia dol\u00ebm t&#8217;i ujdisim madje dhe bombat atomike. Ok, n\u00eb rregull, e kuptuam q\u00eb materia \u00ebsht\u00eb vet\u00eb energjia, ose nj\u00ebra nga dy faqet e medaljonit t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb. K\u00ebshtu na e thot\u00eb dhe sot e k\u00ebsaj dite ai ekuacioni i men\u00e7ur ajnshtajnian.<\/p>\n<p>Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, men\u00e7uria e tij konsiston n\u00eb faktin q\u00eb energjia \u00ebsht\u00eb e barabart\u00eb me materien (e baras mc2). Pra, sipas logjikes, energjia p\u00ebr ta manifestuar veten (p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb kjo materia q\u00eb \u00ebsht\u00eb) i duhet pandal\u00eb ta &#8220;grushtos\u00eb&#8221; vetveten. Nonsens&#8230; ting\u00ebllon aq e pakuptimt\u00eb, por dimensioni sub-atomik mbahet gjall\u00eb pik\u00ebrisht me k\u00ebso paradokesh. Ne ve\u00e7 e p\u00ebrmend\u00ebm &#8220;zeron logjike&#8221;. P\u00ebr ta p\u00ebrfillur nj\u00eb ligj t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb i cili na p\u00ebrshfaqet si nj\u00eb paradoks lakuriq shpesh \u00ebsht\u00eb e mundur vet\u00ebm p\u00ebrmes shp\u00ebrfilljes totale t\u00eb tij.<\/p>\n<p>Fal\u00eb avancimeve t\u00eb shkenc\u00ebs dhe t\u00eb k\u00ebrkimeve nj\u00ebshekullore tashm\u00eb e dim\u00eb q\u00eb dimensioni kuantik \u00ebsht\u00eb skajshm\u00ebrisht i \u00e7uditsh\u00ebm dhe kaotik. N\u00eb sip\u00ebrfaqe \u00ebsht\u00eb ajo \u00e7far\u00eb shohim dhe e p\u00ebrceptojm\u00eb, por atje n\u00eb thell\u00ebsi \u00ebsht\u00eb kaotikisht ndryshe. N\u00ebse ikim nga atje (nga thell\u00ebsit\u00eb e \u00e7uditshme kuantike) p\u00ebr t\u00eb ardhur n\u00eb sip\u00ebrfaqe, hooop&#8230; tani p\u00ebr syrin ton\u00eb e jashtmja asocionon t\u00eb &#8220;p\u00ebrkryer\u00ebn&#8221; fasadeske t\u00eb vet\u00eb rregullit. Por vall\u00eb si \u00ebsht\u00eb pra vet\u00eb rregulli brenda vetes? Shkenca na e ka d\u00ebshmuar q\u00eb ky rregull p\u00ebrbrenda \u00ebsht\u00eb larg p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb &#8220;rregull&#8221;, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb luft\u00eb e pandalshme mes hujeve t\u00eb kaosit &#8220;djall\u00ebzor&#8221; dhe joracional. S&#8217;do kishte rregull as bukuri t\u00eb jashtme sikur kaotikja t\u00eb ishte &#8220;statike&#8221;, e pllakosur me vesesh t\u00eb dembelis\u00eb.<\/p>\n<p>Brenda Barbie-kukullave mbret\u00ebron bosh\u00ebsia, mir\u00ebpo \u00ebsht\u00eb &#8220;bosh\u00ebsi&#8221; vet\u00ebm p\u00ebr syrin ton\u00eb, jo dhe p\u00ebr syrin kuantik. Derisa n\u00eb luft\u00ebn e brendshme panum\u00ebr mini-grimcash grushtosen, n\u00eb vendet e caktuara pikat kaotike strukturale duhet t\u00eb rrin\u00eb &#8220;urt&#8221;, konform me rregullat e definuara p\u00ebr form\u00ebn. Ngjash\u00ebm si\u00e7 rrin\u00eb gozhd\u00ebt apo vidat strukturale t\u00eb kull\u00ebs Eiffel. Pa &#8220;vidat&#8221;, gjith\u00eb ai grumbull i shtyllave prej hekuri do ishin nj\u00eb grumbull kaotik, por jo form\u00eb. Pa &#8220;vidat&#8221; s&#8217;do ta kishim kurr\u00eb nj\u00eb form\u00eb aq t\u00eb p\u00ebrkryer tek lart\u00ebsohet qindrametra n\u00eb qiell. Pa &#8220;vidat&#8221; s&#8217;mund t\u00eb ket\u00eb kompakt\u00ebsi formale.<\/p>\n<p>Konformiteti i kaotikes s\u00eb brendshme mbase \u00ebsht\u00eb kushti p\u00ebr rregullin e s\u00eb jashtmes. Dhe dmth. n\u00ebse t&#8217;i rrotullonim Barbie-kukullat, ashtu thjesht si \u00e7orapet&#8230; padyshim s&#8217;do ishin aq t\u00eb bukura. Jo sa e jashtmja, s&#8217;do ishin aq t\u00eb bukura, pak\u00ebz dallim do kishte. Imagjino ta kthenim mbrapsht nj\u00eb Marilyn Monroe, jo vet\u00ebm ajo por as \u00e7orapet e leshta, ardhur n\u00eb drit\u00eb me kujdes e dashuri, me krrab\u00ebzat e me gishtat e zhd\u00ebrvjell\u00ebt t\u00eb gjysheve, s&#8217;mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb hijshme nga brenda aq sa jan\u00eb nga jasht\u00eb. Do kishte nj\u00ebfar\u00eb dallimi t\u00eb vock\u00ebl, sepse si\u00e7 e tham\u00eb, p\u00ebr shkak t\u00eb kaotikes, p\u00ebr shkak t\u00eb disa rregullave strukturale t\u00eb brendis\u00eb s\u00eb modelit.<\/p>\n<p>N\u00eb asnj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb fizik\u00ebs universale s&#8217;ka ndonj\u00eb p\u00ebrjashtim as kund\u00ebrshti. Bie fjala edhe n\u00eb &#8220;Design&#8221; e dim\u00eb q\u00eb Forma e ndjek Funksionin, nuk \u00ebsht\u00eb vice versa. E nj\u00ebjta ndoshta \u00ebsht\u00eb dhe me palltot &#8220;aksidentale&#8221;&#8230; n\u00ebse t\u00eb ktheheshin mbar\u00eb do ishin po aq t\u00eb bukura sa jasht\u00ebsia. P\u00ebr ta arritur rregullin dhe bukurin\u00eb e p\u00ebrkryer t\u00eb s\u00eb jashtmes duhet &#8220;fshehur&#8221; p\u00ebrbrenda mjaft gj\u00ebrash t\u00eb sh\u00ebmtuara. \u00cbsht\u00eb thjesht ligj universal, funksionalizohet me hujet e kaotikes kuantike. Ndoshta kulla e Eiffel p\u00ebrbrenda na duket e &#8220;ngat\u00ebrruar&#8221; me gjith\u00eb ata hekura e nyjesh, por nga jasht\u00eb si form\u00eb, si paqe e arritur me luft\u00ebn e brendshme t\u00eb pandalshme, ia shton bukurin\u00eb gjith\u00eb Parisit.<\/p>\n<p>Pra kini sadopak mir\u00ebkuptim p\u00ebr njer\u00ebzit e &#8220;mbrapsht\u00eb&#8221;, do ishte absurd t\u00eb p\u00ebrbuzen palltot &#8220;aksidentale&#8221;, thjesht kujtohuni p\u00ebr Barbie-kukullat e kthyera mbrapsht&#8230; !<\/p>\n<p>Ilustrimi: Tony Araujo &#8211; Karikatur\u00eb e Albert Einstein, 2014<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu, 2014 (Humoresk\u00eb) Tony Araujo &#8211; Karikatur\u00eb e Albert Einstein, 2014 *** P\u00ebr dyfytyr\u00ebsin\u00eb dhe p\u00ebr disa gj\u00ebra t\u00eb k\u00ebsaj bote sikur do t&#8217;ngeleshim pa zgjidhje, pa sqarime. Do t&#8217;lidheshim nyje&#8230; si ai paradoksi i rregull\u00ebs s\u00eb mir\u00ebnjohur filozofike,&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=1580\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-1580","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-humoreska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1580","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1580"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1580\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1580"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1580"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1580"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}