{"id":16042,"date":"2024-09-14T22:56:15","date_gmt":"2024-09-14T21:56:15","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16042"},"modified":"2025-02-02T17:56:02","modified_gmt":"2025-02-02T16:56:02","slug":"e-vetmja-specie-qe-merren-vesh-me-emra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16042","title":{"rendered":"E vetmja specie q\u00eb merren vesh me &#8220;emra&#8221;!"},"content":{"rendered":"<p><em>s. guraziu &#8211; ars poetica, sht 2024)<\/em><\/p>\n<p>(&#8230;<strong>edhe ne njer\u00ebzit jemi mjaft zhurmaxhinj, b\u00ebjm\u00eb \u201czhurm\u00eb\u201d sociale, mbase jo si bretkosat koncertale t\u00eb mo\u00e7aleve por n\u00eb kuptimin animalistik jemi mjaft t\u00eb zhurmsh\u00ebm &#8211; thon\u00eb pakashum\u00eb, nd\u00ebrmejt rreshtash, shkenc\u00ebtar\u00ebt<\/strong> : )<\/p>\n<p>Shkenc\u00ebtar\u00ebt thon\u00eb se majmun\u00ebt e vegj\u00ebl t\u00eb Amerik\u00ebs Qendrore dhe Jugore (si gjeneralizim p\u00ebr mua \u201cmajmun\u00eb\u201d, pasi shqip s\u2019di quhet kjo specie, ndoshta kan\u00eb em\u00ebr specifik dhe n\u00eb Shqip por un\u00eb vet\u00eb s&#8217;e di, n\u00eb anglisht quhen \u201cmarmoset\u201d, n\u00eb latinisht Callithrix Jacchus, majmun\u00eb fare t\u00eb vegj\u00ebl, q\u00eb kan\u00eb g\u00ebzof t\u00eb \u201cm\u00ebndafsht\u00eb\u201d dhe nj\u00eb bisht t\u00eb gjat\u00eb, por q\u00eb s\u2019mund ta p\u00ebrdorin p\u00ebr kacavarje psh. si\u00e7 ia b\u00ebjn\u00eb majmun\u00ebt e tjer\u00eb) e th\u00ebrrasin nj\u00ebri-tjetrin me em\u00ebr, i japin nj\u00ebri-tjetrit \u201cemra\u201d individual\u00eb, raportojn\u00eb studiuesit n\u00eb \u201cScience\u201d.<\/p>\n<p>Pakashum\u00eb nj\u00ebsoj si\u00e7 ia b\u00ebjm\u00eb dhe ne njer\u00ebzit, dmth. n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim shembull unik i natyr\u00ebs. Mjaft shembull interesant sepse jan\u00eb e vetmja specie (q\u00eb dihet, q\u00eb njihet deri sot\u2026 nga shkenca) ta ken\u00eb k\u00ebt\u00eb \u201cngjashm\u00ebri\u201d me neve njer\u00ebzit : )<\/p>\n<p>Studiusit thon\u00eb se mostrat vokale specifike q\u00eb artikulohen me vazhdim\u00ebsin\u00eb \u201ck\u00ebmb\u00ebngul\u00ebse\u201d p\u00ebr individ\u00ebt e caktuar mund t\u2019jen\u00eb nj\u00eb \u201cdritare\u201d n\u00eb kuptimin se si njer\u00ebzit e evoluan gjuh\u00ebn e tyre. Ndoshta nga rasti interesant i mini-majmun\u00ebve mund t\u00eb nxirret ndonj\u00eb \u201cleksion\u201d q\u00eb ia vlen p\u00ebr ta kuptuar m\u00eb thell\u00eb evoluimin e gjuh\u00ebs njer\u00ebzore. Pasi ky model bashk\u00ebpunimi i tyre (i mini-majmun\u00ebve, sa i p\u00ebrket nd\u00ebkomunikimit) i ngjan fort bised\u00ebs njer\u00ebzore \u2013 thon\u00eb studiusit. Dhe kjo nuk ndodh me ndonj\u00eb specie tjet\u00ebr, bie fjala nuk ndodh me t\u00eb af\u00ebrmit tan\u00eb m\u00eb t\u00eb af\u00ebrt, psh. me shimpanzet\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr studiusit e njohur \u00ebsht\u00eb, dihet se bretkosat dhe insektet i l\u00ebn\u00eb ca \u201cpauza\u201d n\u00eb thirrjet e tyre n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb interesuarit (partner\u00ebt e mundsh\u00ebm) ta ken\u00eb m\u00eb leht\u00eb d\u00ebgjimin e z\u00ebrave t\u00eb tyre \u201cindividual\u00eb\u201d. Mir\u00ebpo komunikimi i majmun\u00ebve t\u00eb vegj\u00ebl jugo-amerikan \u00ebsht\u00eb m\u00eb kompleks, kjo krijes\u00eb e v\u00ebmendshme e p\u00ebrdor nj\u00eb pauz\u00eb uniforme (rreth 5 sekonda) p\u00ebrpara se t\u2019i p\u00ebrgjigjet thirrjes s\u00eb fqinjit, dhe madje i rregulluaka ritmikat n\u00ebse fqinji shpejton a ngadal\u00ebson.<\/p>\n<p>Ekspert\u00ebt e k\u00ebsaj fushe sugjerojn\u00eb se edhe ne njer\u00ebzit ndajm\u00eb tipare t\u00eb \u201cngjashme\u201d sociale, edhe ne formojm\u00eb grupe sociale p\u00ebr t\u2019u kujdesur kolektivisht p\u00ebr pasardh\u00ebsit tan\u00eb. Edhe ne njer\u00ebzit jemi mjaft zhurmaxhinj, b\u00ebjm\u00eb \u201czhurm\u00eb\u201d sociale, mbase jo si bretkosat koncertale t\u00eb mo\u00e7aleve por n\u00eb kuptimin animalistik jemi mjaft t\u00eb zhurmsh\u00ebm (ndoshta pothuaj ngjash\u00ebm si\u00e7 dhe banor\u00ebt e xhungl\u00ebs, sepse dhe njeriu si specie i takon animalizmit, dihet kjo). <\/p>\n<p>Dhe si\u00e7 \u00ebsht\u00eb hetuar q\u00eb n\u00eb v. 2013, majmun\u00ebt n\u00eb fjal\u00eb din\u00eb t\u2019i p\u00ebrdorin pauzat, ia b\u00ebjn\u00eb me \u201chile\u201d kakofonis\u00eb kolektive, din\u00eb ta p\u00ebrdorin pritjen e radh\u00ebs p\u00ebr transmetimin e klithmave, i respektojn\u00eb ca \u201crregulla\u201d p\u00ebr nisjen e mesazheve individ\u00ebve t\u00eb caktuar. Pra, siduket e kan\u00eb kuptuar se ia vlen t\u00eb ket\u00eb \u201crregull\u201d q\u00eb i kund\u00ebrvihet zhurm\u00ebrim\u00ebs prej klithmash. M\u00eb e leht\u00eb pastaj t\u00eb merresh vesh, m\u00eb e bukur marr\u00ebveshja sesa mosmarr\u00ebveshja, me e leht\u00eb t\u2019i akordosh dhe q\u00ebllimet, interesat e r\u00ebnd\u00ebsishme (p\u00ebrndryshe komunikimi efikas d\u00ebshton, e gjith\u00eb kakofonia xhungleske n\u00eb fund ngelet di\u00e7 si \u201cmosmarr\u00ebveshje\u201d).<\/p>\n<p>Dmth. ia vlen ta pres\u00ebsh radh\u00ebn t\u00ebnde p\u00ebr ta artikuluar at\u00eb q\u00eb d\u00ebshiron, ia vlen t\u00eb ndiqet rregulli p\u00ebr transmetimin e mesazhit. Mini-majmun\u00ebt siduket e paskan kuptuar fort mir\u00eb k\u00ebt\u00eb avancim. U lumt\u00eb &#8211; sikur po thosha m\u00ebvete, sepse u kujtova (meq\u00eb ra fjala), nj\u00ebsoj duhet t\u00eb merren vesh dhe radio-kanalet e njeriut, apo jo. Edhe televizonet, edhe vet\u00eb satelit\u00ebt e orbit\u00ebs, duhet t\u2019i akordojn\u00eb val\u00ebt e frekuencat, duhet fillimisht t\u2019i respektojn\u00eb rregullat e komunikimit tek pastaj t\u2019ia fillojn\u00eb me transmetimet, p\u00ebrndryshe do ishte di\u00e7 si kaos eter-ik : ) <\/p>\n<p>Dhe k\u00ebshtu\u2026 siduket majmun\u00ebt e vegj\u00ebl, marmos\u00ebt e vegj\u00ebl, duke i shpikur klithmat e ve\u00e7anta si \u201cemra\u201d, duke i artikuluar si thirrje unike e kan\u00eb kuptuar se leht\u00ebsohet \u00e7\u00ebshtja e komunikimit. Rregullat e b\u00ebjn\u00eb m\u00eb t\u00eb leht\u00eb transmetimin e nj\u00eb mesazhi mbi zhurm\u00ebn e kakofonis\u00eb kolektive. E ke nj\u00eb mesazh p\u00ebr ndonj\u00eb individ t\u00eb caktuar, thjesht pag\u00ebzoje me em\u00ebr, fillimisht shpike nj\u00eb klithm\u00eb-em\u00ebr dhe mesazhin t\u00ebnd do e \u201cmerr\u201d pik\u00ebrisht individi q\u00eb ti do\u2026 thirrja jote s\u2019do humbet diku n\u00eb sfondin e zhurmave : )<\/p>\n<p>[ <em>nj\u00eb artikull i 29 Gushtit 2024 n\u00eb \u201cScience\u201d ma kujtoi se dikur moti (para nj\u00eb dekade) pata lexuar di\u00e7 t\u00eb ngjashme, pik\u00ebrisht n\u00eb \u201cScience\u201d, nga kureshtia e k\u00ebrkova dhe e gjeta, i thuktova sadopak t\u00eb dy artikujt \u2013 ngjitur: screens t\u00eb \u201cScience\u201d 2013, dhe 2024<\/em> ]<br \/>\n<a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_science_2024-2013_marmosets_and_their_communication_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_science_2024-2013_marmosets_and_their_communication_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"1600\" height=\"1373\" class=\"alignnone size-full wp-image-16043\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_science_2024-2013_marmosets_and_their_communication_opt.jpg 1600w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_science_2024-2013_marmosets_and_their_communication_opt-300x257.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_science_2024-2013_marmosets_and_their_communication_opt-1024x879.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_science_2024-2013_marmosets_and_their_communication_opt-768x659.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_science_2024-2013_marmosets_and_their_communication_opt-1536x1318.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px\" \/><\/a><br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>s. guraziu &#8211; ars poetica, sht 2024) (&#8230;edhe ne njer\u00ebzit jemi mjaft zhurmaxhinj, b\u00ebjm\u00eb \u201czhurm\u00eb\u201d sociale, mbase jo si bretkosat koncertale t\u00eb mo\u00e7aleve por n\u00eb kuptimin animalistik jemi mjaft t\u00eb zhurmsh\u00ebm &#8211; thon\u00eb pakashum\u00eb, nd\u00ebrmejt rreshtash, shkenc\u00ebtar\u00ebt : ) Shkenc\u00ebtar\u00ebt&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=16042\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-16042","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-shenime-shkurt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16042","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16042"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16042\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16042"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16042"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16042"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}