{"id":16573,"date":"2024-09-27T17:49:10","date_gmt":"2024-09-27T16:49:10","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16573"},"modified":"2024-09-29T23:50:47","modified_gmt":"2024-09-29T22:50:47","slug":"kanti-sapere-aude-ki-guxim-te-dish-guxo-ta-perdoresh-arsyen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16573","title":{"rendered":"Kanti &#8211; Sapere aude! Ki guxim t\u00eb dish, guxo ta p\u00ebrdor\u00ebsh arsyen !"},"content":{"rendered":"<p><em>(s. guraziu &#8211; ars poetica, sht. 2024 &#8211; aq e p\u00eblqyeshme, konvencionale t&#8217;jesh injorant, i papjekur : )<\/em><\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_kanti_sapere_aude_guxo_te_dish_perdore_arsyen_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_kanti_sapere_aude_guxo_te_dish_perdore_arsyen_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"1600\" height=\"1056\" class=\"alignnone size-full wp-image-16574\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_kanti_sapere_aude_guxo_te_dish_perdore_arsyen_opt.jpg 1600w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_kanti_sapere_aude_guxo_te_dish_perdore_arsyen_opt-300x198.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_kanti_sapere_aude_guxo_te_dish_perdore_arsyen_opt-1024x676.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_kanti_sapere_aude_guxo_te_dish_perdore_arsyen_opt-768x507.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_kanti_sapere_aude_guxo_te_dish_perdore_arsyen_opt-1536x1014.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&#8220;Sapere aude&#8221; \u00ebsht\u00eb fraz\u00eb e latinishtes q\u00eb do t&#8217;thot\u00eb &#8220;Guxo t\u00eb dish&#8221;; lirsh\u00ebm p\u00ebrkthehet dhe &#8220;Ki guxim ta p\u00ebrdor\u00ebsh arsyen&#8221;, &#8220;Guxo t&#8217;i njoh\u00ebsh gj\u00ebrat p\u00ebrmes arsyes sate&#8221; etj. N\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb moderne fraza p\u00ebrdoret gjithandej si moto, ve\u00e7an\u00ebrisht nga institucionet arsimore, nga universitetet. E pash\u00eb k\u00ebt\u00eb foton universitare (ngjitur &#8211; fizikantja-filozofja australiane Karen Crowther duke leksionuar n\u00eb Universitetin e Oslos, Arne N\u00e6ss Auditorium &#8211; foto e koh\u00ebve t\u00eb fundit, p\u00ebrdorur nga revista Quanta), dhe m&#8217;u ngjall buz\u00ebqeshja, m\u00eb shkrepi t\u00eb komentoj&#8230; pasi n\u00eb &#8220;screen&#8221; qart\u00eb para student\u00ebve shihet &#8220;Sapere aude&#8221; e Kantit, armiku i mendimit, p\u00ebrtacia p\u00ebr ta p\u00ebrdorur kok\u00ebn, p\u00ebr t&#8217;menduar me arsyen origjinale etj : )<\/p>\n<p>&#8220;Sapere aude&#8221; qe p\u00ebrdorur para 2000 e kusur viteve nga poeti romak Horaci, e edhe nga ndokush tjet\u00ebr m\u00eb pastaj, sidoqoft\u00eb gjat\u00eb shek. XVII-XVIII qe lidhur me Epok\u00ebn e Iluminizmit, pasi filozofi Immanuel Kant do ta p\u00ebrdorte n\u00eb esen\u00eb e vet &#8220;P\u00ebrgjigjia n\u00eb pyetjen: \u00c7&#8217;\u00ebsht\u00eb Iluminizmi? (1784 \/ shih flet\u00ebn origjinale t\u00eb eses\u00eb, ngjitur). Kanti pati &#8220;propozuar&#8221; q\u00eb fraza Sapere aude t\u00eb p\u00ebrdorej si moto p\u00ebr gjith\u00eb periudh\u00ebn e Iluminizmit. Ai do e p\u00ebrdorte si &#8220;bosht&#8221; t\u00eb teorizimit rreth zbatimit t\u00eb arsyes n\u00eb sfer\u00ebn publike t\u00eb \u00e7\u00ebshtjeve njer\u00ebzore.<\/p>\n<p>Sipas Kantit &#8220;iluminizmi \u00ebsht\u00eb dalja e njeriut nga papjekuria e shkaktuar nga vetja (dmth. secili n\u00eb kok\u00ebn e vet, nga vetvetja : ) Papjekuria \u00ebsht\u00eb paaft\u00ebsia e dikujt p\u00ebr ta p\u00ebrdorur t\u00eb kuptuarit e vet pa udh\u00ebzimin ose pa guid\u00ebn e ndokujt tjet\u00ebr (dmth. pa guid\u00ebn e ndonj\u00eb tutori, mund t&#8217;jet\u00eb psh. profesori, ndonj\u00eb i-e dashur tep\u00ebr af\u00ebr zemr\u00ebs, ndonj\u00eb bukuroshe e marramendjes, ndonj\u00eb politikan favorit, ndonj\u00eb prift a imam simpatik etj : )<\/p>\n<p>Pra kjo papjekuri e dikujt \u00ebsht\u00eb e shkaktuar nga vetja, n\u00ebse shkaku i papjekuris\u00eb nuk q\u00ebndron n\u00eb munges\u00ebn e t\u00eb kuptuarit, por n\u00eb zgjedhjen dhe n\u00eb (mos)guximin p\u00ebr ta p\u00ebrdorur t\u00eb kuptuarit pa udh\u00ebzimin, pa tutel\u00ebn e ndokujt tjet\u00ebr. Sapere aude! (e p\u00ebrdor k\u00ebtu Kanti th\u00ebnien e Horacit) Guxo ta p\u00ebrdor\u00ebsh t\u00eb kuptuarit t\u00ebnd! kjo do ishte motoja e iluminizmit. <\/p>\n<p>P\u00ebrtacia dhe frika (dmth. jo frik\u00eb ndryshe por zem\u00ebrlepurush-izmi i mendjes : ) jan\u00eb arsyet pse nj\u00eb pjes\u00eb kaq e madhe e njer\u00ebzve, shum\u00eb koh\u00eb pasi natyra ve\u00e7 i ka \u00e7liruar nga &#8220;tutela e natyrshme&#8221; e s\u00eb jashtmes (naturaliter majorennes), megjithat\u00eb parap\u00eblqejn\u00eb t\u00eb ngelin t\u00eb papjekur gjat\u00eb gjith\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tyre; dhe po ashtu vall\u00eb pse kaq e leht\u00eb p\u00ebr t\u00eb tjer\u00ebt ta vendosin veten si kujdestar\u00eb t\u00eb tyre (e \u00e7uditshme, sipas Kantit, sepse e v\u00ebrtet, gjat\u00eb jet\u00ebs lloj-lloj gardian\u00ebsh t\u00eb moralit, t\u00eb etikave, t\u00eb qasjeve, t\u00eb filozofizmit&#8230; na ngjiten, thuase kurr\u00eb nuk shqiten : ) \u00cbsht\u00eb aq e p\u00ebrshtatshme (e p\u00eblqyeshme, konvencionale) t&#8217;jesh i papjekur.<\/p>\n<p>Por ndoshta dhe fare e natyrshme, sipas Kantit. Sepse &#8220;n\u00ebse kam nj\u00eb lib\u00ebr q\u00eb ma servir t\u00eb kuptuarit p\u00ebr mua, n\u00ebse kam nj\u00eb prift a pastor q\u00eb e &#8220;ruan&#8221; nd\u00ebrgjegjen t\u00eb lar\u00eb p\u00ebr mua, n\u00ebse kam nj\u00eb mjek q\u00eb ma vler\u00ebson a p\u00ebrcakton diet\u00ebn time etj., at\u00ebher\u00eb af\u00ebrmendsh s&#8217;\u00ebsht\u00eb nevoja vet\u00eb asnj\u00eb p\u00ebrpjekje, pse duhet lodhur kot n\u00ebse ashtu-k\u00ebshtu i ke t\u00eb gjitha t\u00eb gatshme, nga e jashtmja e kok\u00ebs sate : )<\/p>\n<p>&nbsp;<br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(s. guraziu &#8211; ars poetica, sht. 2024 &#8211; aq e p\u00eblqyeshme, konvencionale t&#8217;jesh injorant, i papjekur : ) &#8220;Sapere aude&#8221; \u00ebsht\u00eb fraz\u00eb e latinishtes q\u00eb do t&#8217;thot\u00eb &#8220;Guxo t\u00eb dish&#8221;; lirsh\u00ebm p\u00ebrkthehet dhe &#8220;Ki guxim ta p\u00ebrdor\u00ebsh arsyen&#8221;, &#8220;Guxo t&#8217;i&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=16573\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-16573","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-shenime-shkurt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16573","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16573"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16573\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16573"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16573"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16573"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}