{"id":16583,"date":"2024-09-30T19:17:36","date_gmt":"2024-09-30T18:17:36","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16583"},"modified":"2025-01-09T08:51:57","modified_gmt":"2025-01-09T07:51:57","slug":"kohe-hapesira-e-ajnshtajnit-dhe-problemi-i-aktualizuar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16583","title":{"rendered":"Koh\u00eb-hap\u00ebsira e Ajnshtajnit dhe problemi (i aktualizuar) !"},"content":{"rendered":"<p><em>(s. guraziu &#8211; ars poetica, sht 2024 &#8211; rikomentim)<\/em><\/p>\n<p>E qart\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt s\u2019i kan\u00eb pun\u00ebt dhe aq mir\u00eb me \u201ckoh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebn\u201d e Ajnshtajnit (space-time &#8211; ngjitur nj\u00eb kopje e artikullit t\u00eb Quanta), gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb duke u rritur problematika. Dhe kjo \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u2019u \u201chabitur\u201d sepse p\u00ebrputhet me skeps\u00ebn ton\u00eb (prej komentuesi) n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, fort e \u00e7uditshme sepse del n\u00eb pah q\u00eb m\u00eb n\u00eb fund shkenc\u00ebtar\u00ebt kan\u00eb filluar t\u00eb mendojn\u00eb \u201cnj\u00ebsoj\u201d si ne joshkenc\u00ebtar\u00ebt : )<\/p>\n<p>Nga ana tjet\u00ebr ndoshta dhe s\u2019\u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u2019u \u00e7uditur, pasi secilikush i ka arsyet e veta lidhur me shkenc\u00ebn, jo vet\u00ebm shkenc\u00ebtar\u00ebt brengosen, edhe joshkenc\u00ebtar\u00ebt brengosen p\u00ebr shkenc\u00ebn, apo jo. N\u00eb nj\u00eb koment t\u00eb v. 2019 pata shkruar se e tashmja, koha jon\u00eb sikur ngulfatet nga nj\u00eb lloj entuziasmi i \u00e7uditsh\u00ebm \u201cshkencor\u201d. Ngjash\u00ebm si n\u00eb koh\u00ebn e Ajnshtajnit skeptik, meq\u00eb ai vet\u00eb nuk besonte aq n\u00eb kuantikat (ankohej p\u00ebr revistat dhe p\u00ebr literaturat shkencore t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb vet).<\/p>\n<p>Ajnshtajni i referohej Teoris\u00eb Kuantike si \u201ckund\u00ebrshti me shkenc\u00ebn moderne\u2026 si tendenc\u00eb kah pik\u00ebpamja mistike\u201d \u2013 \u201cAktualisht ekziston nj\u00eb tendenc\u00eb e caktuar p\u00ebr pik\u00ebpamje mistike, e q\u00eb \u00ebsht\u00eb duke u publikuar n\u00eb literatur\u00ebn e popullarizuar shkencore.\u201d \u2013 pati shkruar.<\/p>\n<p>Si shembull t\u00eb entuziasmit t\u00eb madh e pata marr\u00eb nj\u00eb artikull t\u00eb \u201cQuanta\u201d ku thuhej se fizikan\u00ebt ia kan\u00eb dal\u00eb ta ujdisin nj\u00eb model holografik t\u00eb \u201cde Sitter-universit\u201d, dhe se kjo arritje (sipas artikullit) eventualisht mund t\u2019i ndihmoj\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt p\u00ebr ta \u201ckuptuar\u201d nj\u00ebher\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb origjin\u00ebn e koh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebs (p\u00ebr ta zgjidhur nj\u00ebher\u00eb e definitivisht problemin e koh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebs ajnshtaniane). Lajm i madh ky po se po, n\u00eb dukje aq i thjesht\u00eb, nuk ting\u00ebllon si di\u00e7 \u201cpompoze\u201d, asfare lajm bombastik \u2013 pata b\u00ebr\u00eb shaka.<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_quanta_why_space-time_looks_doomed_opt_screen.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_quanta_why_space-time_looks_doomed_opt_screen.jpg\" alt=\"\" width=\"1600\" height=\"1185\" class=\"alignnone size-full wp-image-16584\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_quanta_why_space-time_looks_doomed_opt_screen.jpg 1600w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_quanta_why_space-time_looks_doomed_opt_screen-300x222.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_quanta_why_space-time_looks_doomed_opt_screen-1024x758.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_quanta_why_space-time_looks_doomed_opt_screen-768x569.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_quanta_why_space-time_looks_doomed_opt_screen-1536x1138.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px\" \/><\/a><\/p>\n<p>***<br \/>\nQuanta-revista sikur i thoshte lexuesit se \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm \u00e7\u00ebshtje kohe, duke p\u00ebrdorur \u201cde Sitter-holografiken\u201d, duke i p\u00ebrdorur spekulimet dhe formulat matematikore do t\u2019i zb\u00ebrthejm\u00eb nj\u00ebher\u00eb e mir\u00eb problematikat e tilla kozmike si \u201ckoha\u201d dhe \u201chap\u00ebsira\u201d!<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Mir\u00ebpo \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb \u201cde Sitter-universi\u201d? \u2013 mbase di\u00e7 si model i universit matematikor, thon\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt, ashtu i shesht\u00eb dhe pa materien, \u00ebsht\u00eb si t\u00eb thuash nj\u00eb \u201ckoh\u00eb-hap\u00ebsir\u00eb\u201d ajnshtajniane. Ne joshkenc\u00ebtar\u00ebt s\u2019e dim\u00eb madje \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb as universi i v\u00ebrtet\u00eb, pa le ndonj\u00eb univers imagjinar. Gjithsesi, n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre supozojm\u00eb q\u00eb koha dhe hap\u00ebsira jan\u00eb ai \u201cshtrati\u201d i madh universal \u2013 ashtu thoshte Ajnshtajni.<\/p>\n<p>Aty fle ndoshta gjith\u00e7ka e universit, me materien \u201cordinere\u201d, me at\u00eb t\u00eb \u201czez\u00ebn\u201d, me diej, me yje, me volumin energjitik, me galaktikat, me \u201cvrim\u00ebzezat\u201d e me gjith\u00e7ka t\u00eb njohur e t\u00eb panjohur.<\/p>\n<p>N\u00ebse ta kemi \u201csqaruar\u201d nj\u00ebher\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn e universit dhe koh\u00ebn, at\u00ebher\u00eb tutje padyshim \u201chologrami i de Sitter-universit\u201d do na i sqaroj\u00eb dhe ca gj\u00ebra tjera (sepse gj\u00ebrat e universit t\u00eb lidhura zinxhir). Urojm\u00eb q\u00eb \u201chologrami i de Sitter\u201d t\u2019na e sqaroj\u00eb jo vetem koh\u00eb-hapesir\u00ebn, por madje dhe ato \u201cgj\u00ebrat q\u00eb kemi frik\u00eb t\u2019i dim\u00eb\u201d.<\/p>\n<p>Me k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit, me \u201cfrik\u00ebn\u201d e kisha fjal\u00ebn (si shaka) p\u00ebr hipotezat e simulacionit holografik \u2013 meq\u00eb, n\u00ebse Quanta na thot\u00eb se qenka simuluar modeli holografik i \u201cde Sitter space\u201d dhe s\u00ebshpejti do sqarohet koh\u00eb-hap\u00ebsira ajnshtaniane\u2026 ateher\u00eb pra, mos vall\u00eb edhe ai i \u201ckrisuri\u201d Philip K. Dick thjesht na paska patur t\u00eb drejt\u00eb.<\/p>\n<p>Mos vall\u00eb, duke simuluar me kompjuterat dhe duke i v\u00ebrtetuar shkencat, ndodh\u00eb ta zbulojm\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e simulacioneve kompjuterike t\u00eb \u201cndokujt tjet\u00ebr\u201d. N\u00ebse mund t\u2019i simulojm\u00eb kushtet e universit laboratorik-matematik dhe ta sqarojm\u00eb origjin\u00ebn kohore-hap\u00ebsinore, \u00e7far\u00eb n\u00ebse dhe \u201cndokush tjet\u00ebr\u201d mundet, \u00e7far\u00eb n\u00ebse q\u00ebmoti \u00ebsht\u00eb duke u marr\u00eb me neve + me simulacionet \u2013 do pyeste Philip K. Dick!<\/p>\n<p>Meq\u00eb ai ishte ideatori, Philip K. Dick dikur e pati shpalosur iden\u00eb se realiteti yn\u00eb n\u00eb fakt mund t\u2019jet\u00eb nj\u00eb simulim i parallogaritur dhe i mir\u00ebllogaritur, di\u00e7 si nj\u00eb \u201cmatric\u00eb\u201d e dirigjuar nga jasht\u00eb, ngjash\u00ebm me \u201cmatric\u00ebn\u201d kompjterike (si\u00e7 e kemi sot, mund\u00ebsuar me gjenialitetin e njeriut). At\u00ebbot\u00eb, n\u00eb vitin 1959 askush ose fare pak kush mund ta ket\u00eb marr\u00eb seriozisht hipotez\u00ebn e tij. M\u00eb von\u00eb, n\u00eb v. 1977 qe \u201cp\u00ebrqeshur\u201d diku n\u00eb Franc\u00eb, n\u00eb nj\u00eb tubim t\u00eb rastit, kur rishtas qe shprehur \u201c\u2026ne jetojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb realitet t\u00eb programuar, gjith\u00e7ka e bot\u00ebs son\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb simulacion kompjterik i dikujt\u2026\u201d!<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Sot aq shum\u00eb shkenc\u00ebtar\u00eb merren seriozisht me k\u00ebt\u00eb \u201chipotez\u00eb\u201d. Dikur talleshin me ideatorin, por sot shkenc\u00ebtar\u00ebt thon\u00eb se \u201chipoteza e simulacionit\u201d madje dhe mund t\u00eb testohet. \u201cDiscovery\u201d pohonte se testime t\u00eb tilla shmangen q\u00ebllimisht nga shkenc\u00ebtar\u00ebt (rreth hipotez\u00ebs n\u00eb fjal\u00eb) \u2013 meq\u00eb, n\u00ebse t\u00eb d\u00ebshmohej si e mundshme\u2026 at\u00ebher\u00eb (sipas \u201cfrik\u00ebs\u201d s\u00eb Discovery) do n\u00ebnkuptohej se dhe ne vet\u00eb qenkemi \u201ckrijesa holografike\u201d, simulacione kompjuterike, krijesa t\u00eb nj\u00eb \u201csuper-kompjuteri universal\u201d, pik\u00ebrisht si\u00e7 ngulte k\u00ebmb\u00eb dikur ai i \u201ckrisuri\u201d Philip K. Dick : )<\/p>\n<p>\u201cShkenca e ka mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr ta v\u00ebrtetuar hipotez\u00ebn e \u2018simulacionit\u2019, por shtrohet pyetja n\u00ebse v\u00ebrtet kemi d\u00ebshir\u00eb ta dim\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn apo jo?\u201d (Discovery, 2013). Natyrisht, \u201cpyetja\u201d e Discovery aq e arsyeshme \u2013 le ta shtrojm\u00eb rishtas arsyen, duam, apo s\u2019duam ta dim\u00eb?<\/p>\n<p>E nj\u00ebjta pyetje \u00ebsht\u00eb dhe \u201cfrik\u00eb\u201d, Discovery na thot\u00eb se shkenca e paska mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr \u201cv\u00ebrtetim\u201d mir\u00ebpo q\u00ebllimisht u anashkaluaka v\u00ebrtetimi. Shkenc\u00ebtar\u00ebt i shmangen q\u00ebllimisht \u201cv\u00ebrtetimit\u201d, madje dhe heshtin, as g\u00ebk as m\u00ebk, thjesht nuk duan \u201cv\u00ebrtetime\u201d. Thuase don\u00eb t\u2019na thon\u00eb: m\u00eb mir\u00eb hipoteza e nj\u00eb Dick-u t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs t\u00eb ngelet \u201cmarr\u00ebzi\u201d, sesa t\u2019na shembet realja si\u00e7 e njohim, bota e shkencave dhe ajo e imagjinat\u00ebs.<\/p>\n<p>Discovery sikur na sugjeron q\u00eb disa gj\u00ebra m\u00eb mir\u00eb t\u2019mos i dim\u00eb kurr\u00eb. Ndoshta thjesht sa m\u00eb shum\u00eb teori, sa m\u00eb shum\u00eb hipoteza, sa m\u00eb shum\u00eb artikuj e revistash shkencore, nj\u00eb oqean teorik, dhe sa m\u00eb shum\u00eb entuzias\u00ebm. P\u00ebrndryshe, n\u00ebse t\u2019v\u00ebrtetohej se jemi krijesa simulative, holograme biologjike, \u201csimulacione\u201d t\u00eb ndokujt tjet\u00ebr, mbase tutje s\u2019do na nevojiteshin as dijet as shkencat, do \u00e7oroditej ai kodi virtual i \u00ebndrrave tona, do shembej i gjith\u00eb qielli holografik, do ishte di\u00e7 si \u201cp\u00ebrmbysje zhg\u00ebnjimtare\u201d e universit humanist\u2026<\/p>\n<p><!--nextpage--><\/p>\n<p>Bazuar n\u00eb entuziasmin e Quanta, sikur na imponohet t\u00eb zgjedhim mes 2 \u201cp\u00ebrfundimeve\u201d konkluzive. 1) Duhet pranuar se teoria e Philip K. Dick paska qen\u00eb (dhe dmth. ende \u00ebsht\u00eb) mund\u00ebsi e v\u00ebrtet\u00eb, e mundshme, fare leht\u00eb t\u00eb vuloset me shkenc\u00ebn e mir\u00ebfillt\u00eb. 2) E qart\u00eb se \u201centuziasmi shkencor\u201d sot p\u00ebr sot \u00ebsht\u00eb duke na u rritur e zgjeruar jasht\u00eb mase, ndoshta m\u00eb \u201cgjer\u00ebsisht\u201d se zgjerimi i vet\u00eb universit. Na jan\u00eb b\u00ebr\u00eb bjeshk\u00eb teorit\u00eb e hipotezat, aq sa vet\u00eb shkenca sikur bie n\u00eb kontradikta qesharake me vetveten, sikur vet\u00eb shkenc\u00ebs i \u201cmerret mendja\u201d nga teorit\u00eb entuziaste.<\/p>\n<p>Natyrisht, si opsion i p\u00ebrhersh\u00ebm, si opsion \u201ckonstant\u201d, na ngelet dhe buz\u00ebqeshja : ) E megjithat\u00eb, ja q\u00eb kemi shkuar aq \u201clarg\u201d, nj\u00eb simulacion kompjuterik dhe voila, do ta zb\u00ebrthejm\u00eb \u201ckoh\u00ebn\u201d dhe \u201chap\u00ebsir\u00ebn\u201d, qoft\u00eb ndaras a qoft\u00eb s\u00eb bashku, si \u201cmodel\u201d ajnshtajnian. Duke e sqaruar koh\u00eb-hapesir\u00ebn do jemi aq af\u00ebr, mbase do e kapim dhe gravitein p\u00ebr \u201cbishti\u201d. Q\u00ebkur koh\u00eb-hapesira ajnshtajniane ka kuptim vet\u00ebm si e lidhur me misterin e gravitetit. Q\u00ebkur s\u2019mund t\u2019ket\u00eb as \u201cvrim\u00ebzeza\u201d pa gravitetin, q\u00ebkur ky i dyti \u00ebsht\u00eb shkaktari i t\u00eb par\u00ebs. E kape bishtin dtth. e ke kapur dhe dhelpr\u00ebn.<\/p>\n<p>Shkurt, si fillim i p\u00ebrmbylljes, pritet ta sqarojm\u00eb \u201ckoh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebn\u201d ajnshtajniane, jo se na ngutet me entuziasmin por sepse kaloi nj\u00eb shekull nga profecia e plakut. Pastaj pak ngelet, t\u00eb tjerat pothuaj vetiu do qart\u00ebsohen, sepse gj\u00ebrat t\u00eb \u201clidhura\u201d. Fillimisht \u201cbishtin\u201d e dhelpr\u00ebs dinake\u2026 pastaj e leht\u00eb, pa bishtin as kometat as vrim\u00ebzezat s\u2019na e hedhin dot, pastaj b\u00ebjm\u00eb, b\u00ebjm\u00eb, shohim dhe b\u00ebjm\u00eb.<br \/>\n<em>(s.guraziu &#8211; ars poetica, 2019)<\/em><\/p>\n<p>***<br \/>\nDhe ja tani, Quanta jo vet\u00ebm duket sikur ka zbritur sadopak m\u00eb &#8220;af\u00ebr tok\u00ebs&#8221;, por dhe vet\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt e pranojn\u00eb q\u00eb s&#8217;i kan\u00eb pun\u00ebt aq mir\u00eb me &#8220;koh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebn&#8221; ajnshtajniane : )<br \/>\n&nbsp;<br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(s. guraziu &#8211; ars poetica, sht 2024 &#8211; rikomentim) E qart\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt s\u2019i kan\u00eb pun\u00ebt dhe aq mir\u00eb me \u201ckoh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebn\u201d e Ajnshtajnit (space-time &#8211; ngjitur nj\u00eb kopje e artikullit t\u00eb Quanta), gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb duke u rritur problematika. Dhe&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=16583\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[80],"tags":[],"class_list":["post-16583","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-zhvillimi-tekno-shkencor"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16583","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16583"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16583\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16583"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16583"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16583"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}