{"id":16585,"date":"2024-09-30T22:49:31","date_gmt":"2024-09-30T21:49:31","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16585"},"modified":"2024-10-02T02:02:52","modified_gmt":"2024-10-02T01:02:52","slug":"urime-shkences-ciiing-madje-dhe-me-ndonje-gote-shampanje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=16585","title":{"rendered":"Urime shkenc\u00ebs : )"},"content":{"rendered":"<p><em>(s. guraziu &#8211; ars poetica, sht 2024)<\/em><\/p>\n<p>&#8230;aparati q\u00eb shihet n\u00eb foto kushton me miliarda (s&#8217;e kemi iden\u00eb aq sakt\u00eb, por padyshim af\u00ebr miliardave : ) hekura, magnete, kabllo ngjeshur si vet\u00eb marramendja, njihet si detektor i madh (e qart\u00eb se i madh, gjigant, e d\u00ebshmon dhe fotoja) njihet me emrin &#8220;Compact Muon Solenoid&#8221; (CMS) dhe \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e Large Hadron Collider (LHC) &#8211; nd\u00ebrsa p\u00ebr gjith\u00eb marramendjen kujdeset Laboratori Evropian i Fizik\u00ebs Th\u00ebrmijore CERN, Zvic\u00ebr, e q\u00eb dihet dmth. \u00ebsht\u00eb &#8220;sht\u00ebpia&#8221; e Hadron-aparatit t\u00eb Madh (LHC), rishtas e qart\u00eb se edhe LHC i madh, aparatet e shkenc\u00ebs moderne patjet\u00ebr se jan\u00eb mega-aparate dhe se kushtojn\u00eb &#8220;af\u00ebr miliardave&#8221; : ) <\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_cms_compact_muon_solenoid_lhc_cern.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_cms_compact_muon_solenoid_lhc_cern.jpg\" alt=\"\" width=\"1414\" height=\"936\" class=\"alignnone size-full wp-image-16586\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_cms_compact_muon_solenoid_lhc_cern.jpg 1414w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_cms_compact_muon_solenoid_lhc_cern-300x199.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_cms_compact_muon_solenoid_lhc_cern-1024x678.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/arspo_cms_compact_muon_solenoid_lhc_cern-768x508.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1414px) 100vw, 1414px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&#8230;fizika na m\u00ebson se ekzistojn\u00eb kat\u00ebr nd\u00ebrveprime themelore, q\u00eb jan\u00eb baza e t\u00eb gjitha bashk\u00ebveprimeve t\u00eb njohura n\u00eb natyr\u00eb. E k\u00ebto jan\u00eb 1 &#8211; forca gravitacionale, 2 &#8211; forca elektromagnetike, 3 &#8211; forca e fuqishme b\u00ebrthamore, dhe 4 &#8211; e dob\u00ebta b\u00ebrthamore (anise ka teori spekulative q\u00eb kan\u00eb propozuar madje + nj\u00eb forc\u00eb t\u00eb 5-t\u00eb &#8211; mir\u00ebpo neve s\u2019na duhet, e sidomos jo tani, do e mohojm\u00eb t\u00eb &#8220;pest\u00ebn&#8221;, do mjaftohemi me 4 sosh).<\/p>\n<p>&#8230;nga kjo kat\u00ebrshe del q\u00eb s\u00ebpaku 3 t\u00eb fundit shkenc\u00ebtar\u00ebt i kuptojn\u00eb sadopak, i kuptojn\u00eb ligjet e universit (duhet theksuar q\u00eb forca gravitacionale \u00ebsht\u00eb p\u00ebrjashtim, ngelet misterioze, kryene\u00e7e me misterin, i p\u00eblqen t\u00eb ngelet e panjohur), modeli standard i mekanik\u00ebs kuantike na thot\u00eb q\u00eb k\u00ebto 3 forca themelore t\u00eb fizik\u00ebs q\u00eb i njohim nd\u00ebrmjet\u00ebsohen nga bozonet, psh. p\u00ebr forc\u00ebn elektromagnetike si nd\u00ebrmjet\u00ebsues i kemi fotonet &#8211; elektromagnetizmi i p\u00ebrdor fotonet p\u00ebr t\u2019i shtyr\u00eb a t\u00ebrhequr grimcat (q\u00eb zot\u00ebrojn\u00eb ngarkes\u00eb). Tutje, thuhet se bozonet W dhe Z nd\u00ebrmjet\u00ebsojn\u00eb p\u00ebr forc\u00ebn e dob\u00ebt b\u00ebrthamore. Tutje thuhet se gluonet (psh. kuarket) nd\u00ebrmjet\u00ebsojn\u00eb p\u00ebr forc\u00ebn e fuqishme b\u00ebrthamore&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;bukur, n\u00eb Shtator 2024 ky aparat e v\u00ebrtetoi nj\u00eb di\u00e7 shuuuuuuuuuum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme (pas analizave t\u00eb eksperimentit t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm) e v\u00ebrtetoi se masa e W-bozonit (dmth. nd\u00ebrmjet\u00ebsuesit p\u00ebr forc\u00ebn e dob\u00ebt b\u00ebrthamore) \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht &#8220;aq&#8221; sa i duhej shkenc\u00ebs t\u00eb jet\u00eb, si parashikim i Modelit Standard, dhe se shkenc\u00ebtar\u00ebt si t\u00eb thuash tashm\u00eb jan\u00eb &#8220;\u00e7liruar&#8221;, p\u00ebr momentin jan\u00eb duke festuar, duke i cak\u00ebrruar gotat e shampanjes, pasi t\u00eb dh\u00ebnat e aparatit jan\u00eb m\u00eb t\u00eb saktat e sakt\u00ebsis\u00eb shkencore, jan\u00eb vet\u00eb fjala e fundit e sakt\u00ebsis\u00eb (jemi ende n\u00eb Shtator, apo jo, sot 30 Shtator, dmth. fringo-sakt\u00ebsi, s&#8217;ka sakt\u00ebsi m\u00eb fringo se kjo) &#8211; nd\u00ebrsa kishte rezultate tjera, t\u00eb aparateve t\u00eb tjer\u00eb m\u00eb t\u00eb dob\u00ebt, t\u00eb dh\u00ebnat e t\u00eb cil\u00ebve (meq\u00eb t\u00eb dob\u00ebt, af\u00ebrmendsh) nuk p\u00ebrputheshin me parapritjet e &#8220;standard-modelit&#8221; t\u00eb grimcave &#8211; urime pra shkenc\u00ebs, madje do ishte e hijshme ta cak\u00ebrrojm\u00eb dhe ne joshkenc\u00ebtar\u00ebt ndonj\u00eb got\u00eb : )<\/p>\n<p>&#8230;edhe pse &#8220;modeli standard&#8221; i fizik\u00ebs s\u00eb grimcave i ka disa boshll\u00ebqe t\u00eb m\u00ebdha &#8211; thon\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt, duke p\u00ebrfshir\u00eb gravitetin (sidomos graviteti booo ky s&#8217;\u00ebsht\u00eb askund&#8230; ve\u00e7 e tham\u00eb m\u00eb lart, mozomokeq, nuk p\u00ebrputhet me asgj\u00eb t\u00eb derisotshme, me asnj\u00eb supozim, me asnj\u00eb parapritje), boshll\u00ebku i n\u00ebnkupton + disa kontradikta serioze eksperimentale, e megjithat\u00eb \u00ebsht\u00eb sistemi m\u00eb i mir\u00eb shkencor q\u00eb e kemi deri sot &#8211; sistem shkencor q\u00eb p\u00ebrpiqet t&#8217;i p\u00ebrshkruaj\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebsit, forcat dhe reaksionet th\u00ebrmijore, vetit\u00eb e konditat, bashk\u00ebveprimet e grimcave e t\u00eb super-grimcave, si &#8220;blloqe nd\u00ebrtimore&#8221; t\u00eb materies universale&#8230;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(s. guraziu &#8211; ars poetica, sht 2024) &#8230;aparati q\u00eb shihet n\u00eb foto kushton me miliarda (s&#8217;e kemi iden\u00eb aq sakt\u00eb, por padyshim af\u00ebr miliardave : ) hekura, magnete, kabllo ngjeshur si vet\u00eb marramendja, njihet si detektor i madh (e qart\u00eb&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=16585\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[80],"tags":[],"class_list":["post-16585","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-zhvillimi-tekno-shkencor"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16585","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16585"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16585\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16585"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16585"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16585"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}