![\"\"](\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/arspo_kush_i_prin_shkences_artik_opt.jpg\")
<\/a><\/p>\nTa “ushqesh” shkenc\u00ebn sistematikisht, n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb do t’thot\u00eb t’i ndash mjetet q\u00eb nevojiten. Do t’thot\u00eb t’i kesh miliardat… me dhjetra, me qindra miliarda. T\u00eb investosh p\u00ebr zhvillim, ta kultivosh “gjenialitetin” dhe potencializmin shkencor, t’i motivosh shkenc\u00ebtar\u00ebt e rinj, natyrisht se \u00ebsht\u00eb aq e r\u00ebnd\u00ebsishme.
\nNuk mjaftojn\u00eb vet\u00ebm ambicjet, por duhen dhe mjetet, duhet t’jen\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetshme t\u00eb gjitha “segmentet” ekonomike-sociale, duhet t’i krijosh dhe mund\u00ebsit\u00eb. Mbase \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si \u00e7\u00ebshtje e mbar\u00ebvajtjes ciklike e ingranazhit ekonomi-shkenc\u00eb-teknologji. <\/p>\n
Ashtu-k\u00ebshtu gjith\u00e7ka e mir\u00ebqenies shkencore varet nga ekonomia, andaj i bie se \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si proces “simbiotik”, pothuaj ngjash\u00ebm si ndonj\u00eb simbioz\u00eb e p\u00ebrkryer N\u00ebn\u00eb – Bij\u00eb. Ekonomia do ishte “n\u00ebna”, shkenca, teknologjia dhe k\u00ebso do ishin “vajzat” : ) mir\u00ebpo tani sikur e gjith\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnia am\u00ebsore-bijnore kusht\u00ebzohet simbiotikisht – tani as n\u00ebna as e bija s’munden pa nj\u00ebra-tjetr\u00ebn!
\nTham\u00eb “simbioz\u00eb”, anise mund t’jet\u00eb krahasim i dob\u00ebt, jo dhe aq p\u00ebr lakmi : ) Le ta p\u00ebrdorim pak “histori” dhe ca fakte t\u00eb thjeshta p\u00ebr ta kuptuar “simbioz\u00ebn” ton\u00eb, si krahasim i dob\u00ebt. <\/p>\n
N\u00eb v. 1980 dhe vet\u00ebm ekonomia e Holand\u00ebs ishte m\u00eb e madhe se ekonomia e Kin\u00ebs. N\u00eb v. 1980 popullsia e Holand\u00ebs ishte vet\u00ebm ~ 14 milion\u00eb, popullsia e Kin\u00ebs ishte ~ 990 milion\u00eb. Imagjinoje pak\u00ebz “dallimin”, ku \u00ebsht\u00eb 14 milion\u00eb, e ku 900 milion\u00eb!
\nMir\u00ebpo, jo m\u00eb larg se para 1 dekade, n\u00eb v. 2010, Kina u b\u00eb ekonomia e 2-t\u00eb m\u00eb e madhe e bot\u00ebs, ngelej “mbrapa” vet\u00ebm pas ekonomis\u00eb s\u00eb ShBA. Jo m\u00eb larg se 5-6 vite m\u00eb par\u00eb, n\u00eb v. 2018, GDP-t\u00eb e 35 qyteteve kineze i arrit\u00ebn GDP-t\u00eb e vendeve t\u00eb ndryshme t\u00eb Evrop\u00ebs. Imagjinoje rishtas “dallimin”, 1 qytet kinez barazohet me fuqin\u00eb ekonomike t\u00eb 1 vendi komplet! <\/p>\n
Ja dhe shifrat, n\u00ebse eventualisht me gjuh\u00ebn e numrave duket m\u00eb “bind\u00ebse”. Psh. n\u00eb v. 2015 GDP-ja e qyetetit Shenzhen ishte 491 miliard\u00eb $, po aq sa GDP-ja e Suedis\u00eb. GDP-ja e Guangzhou 524 miliard\u00eb $, po aq sa GDP-ja e Zvicr\u00ebs. \u00c7engdu 306 miliard\u00eb $ = baraz me Norvegjin\u00eb. Hangzhou 275 miliard\u00eb $ = me Greqin\u00eb. Nanxhing 272 miliard\u00eb $ = me Danimark\u00ebn.
\nEtj. etj., 35 qytete t\u00eb Kin\u00ebs n\u00eb v. 2015 t\u00eb fuqishme aq sa shtetet komplet t\u00eb EU. Ku ngelen pastaj ato shtetet e “vogla”, ato mini-shtetet si Shqip\u00ebria, si Kosova 2-milion\u00ebshe… booo pamund\u00ebsohet ak\u00ebcili “krahasim”. <\/p>\n
Sa i p\u00ebrket ekonomis\u00eb, shtetet e “vogla” si Shqip\u00ebria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, Bosnja, Serbia etj. i bie se do ishin di\u00e7 si “fshatra-shtete” kineze. Ja pse un\u00eb s’ia dal ta “kuptoj” dot q\u00eb shtetet ballkanike (madje as n\u00eb gjysm\u00eb-shek. XXI) assesi t’rehatohen mes vete. Prore me ca “veg\u00ebzash”, me lloj-lloj gjoja “nd\u00ebrskamcash” politike ndaj nj\u00ebri-tjetrit, mir\u00eb q\u00eb s’po na grushtosen, mir\u00eb q\u00eb s\u00ebpaku i kan\u00eb harruar “luftrat”. Ja… l\u00ebviza vendit, duhet l\u00ebkundur njeriu p\u00ebr tutel\u00ebn evro-amerikane, lum e lum q\u00eb i kemi k\u00ebta t\u00eb m\u00ebdhenjt\u00eb, fatmir\u00ebsi e madhe q\u00eb s’lodhen as ShBA as BE-ja duke e kuruar krenarin\u00eb ballkanike, p\u00ebrndryshe mos pyet.<\/p>\n
S’i kuptoj as ata me mend\u00ebsin\u00eb “djathtas ekstremisht” t\u00eb Evrop\u00ebs (tani p\u00ebr tani politikisht duke b\u00ebr\u00eb “namin” pothuaj gjithandej Evrop\u00ebs; n\u00eb Holand\u00eb, n\u00eb Hungari, n\u00eb Itali, n\u00eb Austri, n\u00eb Franc\u00eb, Portugali etj.) q\u00eb insistojn\u00eb me mendimin se Evropa mundet fare mir\u00eb pa “BE-n\u00eb”, se EU-aparati \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ngrehin\u00eb politike tep\u00ebr komplekse p\u00ebr t’patur t\u00eb ardhme, se \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si gala-egoiz\u00ebm i kryemadhor\u00ebve t\u00eb kontinentit, mega-aparat byrokratik i panevojsh\u00ebm dhe i kushtuesh\u00ebm, tmerr\u00ebsisht i shtrenjt\u00eb. <\/p>\n
Por vall\u00eb a \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, apo di\u00e7 si lajthithje ego-statike e shkurtpam\u00ebsis\u00eb s\u00eb tyre politike, vall\u00eb a mundet mir\u00ebfilli Evropa pa EU-bashk\u00ebsin\u00eb?! Un\u00eb madje them t’b\u00ebhemi “bashk\u00eb” dhe me andej-oqeanin, euro-atlantikisht… sa m\u00eb par\u00eb t’jet\u00eb e kap\u00ebrthyeshme, e realizueshme, n\u00ebse do t’shtyhesh me kinez\u00ebt, me indian\u00ebt e s\u00eb ardhmes. Shkurt, s’e kuptoj dot lajthitjen as ego-statikat e tyre, s’e kuptoj rezistenc\u00ebn e tyre ndaj zhvillimeve dhe avancimeve politike : )<\/p>\n
*** N\u00eb v. 2022 (viti i fundit p\u00ebr t\u00eb cilin t\u00eb dh\u00ebnat jan\u00eb e plota, p\u00ebr v. 2023 ende s’qenkan definitive) ShBA i ka shpenzuar 923 miliard\u00eb $, ose rreth 30% t\u00eb shpenzimeve globale p\u00ebr K\u00ebrkime dhe Zhvillim shkencor – thuhej nga autor\u00ebt e artikullit. Sidoqoft\u00eb, cekej se zgjedhjet amerikane (q\u00eb sapo mbaruan, dhe si\u00e7 e pam\u00eb, fitoi Donald Trump) do ta form\u00ebsojn\u00eb t\u00eb ardhmen e shkenc\u00ebs amerikane. Rritja e konkurrenc\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe shqet\u00ebsimet e brendshme jan\u00eb gjithashtu faktor\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. Po ashtu, institucionet shkencore dhe laborator\u00ebt e ShBA jan\u00eb di\u00e7 si “magnet” i madh p\u00ebr studiuesit nga e gjith\u00eb bota. P\u00ebrqindja e doktorant\u00ebve t\u00eb punonj\u00ebsve shkencor\u00eb n\u00eb SHBA p\u00ebr fushat Shkenc\u00eb, Teknologji, Inxhinieri dhe Mjek\u00ebsi (STEM) \u00ebsht\u00eb 43% – ky detaj flet qart\u00eb sa “magnet” i madh \u00ebsht\u00eb sfera shkencore amerikane.<\/p>\n N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb 1-p\u00ebrqindjes m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb citimit globalisht t\u00eb punimeve shkencore (konsiderohet 1% ky\u00e7, 1-she top-relevante, di\u00e7 si majaja shkencore), shkenc\u00ebtar\u00ebt e ShBA jan\u00eb p\u00ebrpara n\u00eb fusha t\u00eb tilla si mjek\u00ebsia, biologjia molekulare dhe shkencat neurologjike. Nd\u00ebrsa Kina prin me shkencat e materialeve, me kimin\u00eb dhe inxhinierin\u00eb.<\/p>\n Sipas raport-artikullit t\u00eb “Nature” shkenca n\u00eb ShBA s’ka qen\u00eb kurr\u00eb m\u00eb e fort\u00eb se tani, por ka shqet\u00ebsime se jan\u00eb duke e humbur gar\u00ebn e udh\u00ebheqjes globale n\u00eb fushat STEM. Kina jo vet\u00ebm q\u00eb e ka tejkaluar ShBA sa u p\u00ebrket artikujve dhe prurjeve shkencore (Kina tani i prin “Indeksit t\u00eb Nature” dhe ka pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb 1% t\u00eb artikujve shkencor m\u00eb t\u00eb cituar globalisht), gjithashtu Kina po i tejkalon n\u00eb rrafshet e patentimit shkencor dhe t\u00eb doktoraturve inxhinierike.<\/p>\n N\u00eb suplementin e “Nature” p\u00ebr Kin\u00ebn n\u00eb fillim-vitin (2024) thuhej se p\u00ebrqindja e Kin\u00ebs n\u00eb shkencat biologjike nga 2022 n\u00eb 2023 \u00ebsht\u00eb rritur me 15.8% – e qart\u00eb se “k\u00ebrcim” i lart\u00eb. Dikur dhe vet\u00ebm Holanda e vog\u00ebl (s’nevojiteshin as EU as USA) e tham\u00eb m\u00eb lart, ishte m\u00eb e “madhe” se Kina, ja q\u00eb tani kinez\u00ebt fort k\u00ebrcimtar\u00eb me shkencat e me zhvillimet, shifrat e tyre dhe arritjet prore duke k\u00ebrcyer. <\/p>\n “Nature’s Index” qe prezantuar n\u00eb v. 2014, q\u00eb nga at\u00ebher\u00eb n\u00eb statistikat e Indeksit Kina \u00ebsht\u00eb shquar sa i p\u00ebrket rritjes shkencore, sa i p\u00ebrket kontributit me artikujt e shkenc\u00ebs. N\u00eb v. 2022, Kina e kap\u00ebrceu ep\u00ebrsin\u00eb e ShBA me numrin e artikull-prurjeve shkencore n\u00eb fushat e shkencave natyrore. (s. guraziu – ars poetica, n 2024) Dihet se ShBA \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si “superfuqi e shkenc\u00ebs”, \u00e7do indeks statistikor p\u00ebr pothuaj gjat\u00eb gjith\u00eb gjysm\u00ebshekullit XX, dhe 2 dekadat e XXI e d\u00ebshmojn\u00eb ep\u00ebrsin\u00eb e ShBA. N\u00ebse t\u00eb thuktohej e gjitha,… Lexo
\nNj\u00eb artikull i Tetorit 2024, n\u00eb “Nature” [ autor\u00eb Jeff Tollefson & Richard Van Noorden – https:\/\/www.nature.com\/articles\/d41586-024-03403-4<\/a> ] i bie t’jet\u00eb di\u00e7 si “raport fundimtar i aktualizuar” sa i p\u00ebrket zhvillimit t\u00eb shkenc\u00ebs dhe t\u00eb k\u00ebrkimeve. Aty thuhej se ShBA akoma \u00ebsht\u00eb “superfuqia shkencore e bot\u00ebs”, por p\u00ebr sa gjat\u00eb do jet\u00eb, q\u00ebkur Kina tani aty ngjitas, n\u00eb “themb\u00ebr” t\u00eb ShBA.<\/p>\n
\nMir\u00ebpo, nd\u00ebrsa ekonomia e Kin\u00ebs \u00ebsht\u00eb rritur, po ashtu jan\u00eb rritur dhe shpenzimet kineze t\u00eb K\u00ebrkimit dhe Zhvillimit shkencor. Edhe Kina tani fare af\u00ebr investimeve t\u00eb ShBA, n\u00eb v. 2022 kinez\u00ebt i shpenzuan 812 miliard\u00eb $.<\/p>\n
\nEdhe k\u00ebt\u00eb vit (2024) ShBA ndodhet n\u00eb rrug\u00ebn e duhur p\u00ebr t’i shpenzuar 1 trilion $ p\u00ebr k\u00ebrkimet dhe zhvillimin shkencor (R & D, si\u00e7 thuhej atje – Research & Development ). Dhe ky 1 trilion $ \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr se \u00e7do vend tjet\u00ebr i bot\u00ebs. <\/p>\n
\n
\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"