{"id":1746,"date":"2019-09-29T19:06:53","date_gmt":"2019-09-29T19:06:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=1746"},"modified":"2024-04-22T23:23:43","modified_gmt":"2024-04-22T22:23:43","slug":"hipatia-e-aleksandrise-bukuria-dhe-pafajesia-e-shkences","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=1746","title":{"rendered":"Hipatia e Aleksandris\u00eb – Bukuria dhe Pafaj\u00ebsia e “Shkenc\u00ebs”!"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, M 2015<\/em><\/p>\n

V\u00ebshtrim i shkurt\u00ebr p\u00ebr shkenc\u00ebtaren e Aleksandris\u00eb, Hipatia, p\u00ebr figur\u00ebn e shquar t\u00eb shkenc\u00ebs s\u00eb matematik\u00ebs dhe t\u00eb filozofis\u00eb antike – dhe q\u00eb ishte si frym\u00ebzim i “t\u00ebrthuruar” rreth afreskut “Shkolla e Athin\u00ebs” (Scuola di Atene), punuar nd\u00ebrmjet viteve 1509-1511 nga Rafaeli, n\u00eb Pallatin Apostolik n\u00eb Vatikan<\/strong>.<\/p>\n

***
\nN\u00ebse t’m\u00eb pyeste dikush p\u00ebr ndonj\u00eb figur\u00eb m\u00eb “impresionuese” nga e kaluara e shkenc\u00ebs, dhe p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn m\u00eb s\u00eb paku di ndonj\u00eb gj\u00eb, at\u00ebher\u00eb padyshim q\u00eb do t’m\u00eb shkonte mendja tek Hipatia. H. J. Mozans (pseudonim i John Augustine Zahm) n\u00eb librin e tij t\u00eb v. 1913, “Woman in Science” (v\u00ebllim me mbi 400 faqe) shkruan me keqardhje t\u00eb madhe se p\u00ebrse Hipatia e Aleksandris\u00eb nuk e gjeti vendin e vet n\u00eb afreskun famoz t\u00eb Rafaelit “Shkolla e Athin\u00ebs”. Dhe v\u00ebrtet, me shum\u00eb t\u00eb drejt\u00eb v\u00ebrejtja e Mozans.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

“N\u00eb shkenc\u00eb, n\u00eb mesin e femrave t\u00eb shquara t\u00eb antikitetit, Hipatia ishte \u00e7far\u00eb Safoja ishte n\u00eb poezi, dhe \u00e7far\u00eb Aspasia ishte n\u00eb filozofi… – thot\u00eb H. Mozans. Autori Mozans sigurisht bazohet n\u00eb faktin q\u00eb psh. Safoja, si poetja e vetme, mes 18 poet\u00ebsh t\u00eb tjer\u00eb figuron n\u00eb afreskun “Parnasi”, q\u00eb ndodhet n\u00eb nj\u00eb faqe tjet\u00ebr t\u00eb murit, n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn hap\u00ebsir\u00eb me “Shkolla e Athin\u00ebs” (anise, do shtoja k\u00ebtu, Safoja qe shtuar m\u00eb von\u00eb n\u00eb afresk, dhe ku madje t\u00eb vetmes i \u00ebsht\u00eb sh\u00ebnuar emri, pasi q\u00eb duke qen\u00eb e vetmja poete mund t\u00eb “ngat\u00ebrrohej” me n\u00ebnt\u00eb muzat… t\u00eb cilat jan\u00eb pikturuar s\u00eb bashku me Apollonin n\u00eb malin Parnas t\u00eb mitologjis\u00eb – shi p\u00ebr k\u00ebt\u00eb dhe emri “Parnasi” p\u00ebr afreskun).<\/p>\n

Thuhet se Hipatia ishte shum\u00eb e bukur si fem\u00ebr, por “…lidhur me bukurin\u00eb e saj aq shum\u00eb t\u00eb p\u00ebrfolur, – shkruan Mozans – asgj\u00eb nuk dihet me siguri t\u00eb madhe, pasi antikiteti nuk na la trash\u00ebgim ndonj\u00eb medaljon apo statuj\u00eb me t\u00eb cilat dhe do t’mund ta kishim nj\u00eb vler\u00ebsim t\u00eb hirit t\u00eb saj fizik. Por \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb e sigurt \u00ebsht\u00eb fakti se ajo e kishte admirimin dhe respektin e t\u00eb gjith\u00ebve p\u00ebr m\u00ebsimdh\u00ebniet e saj, dhe se ajo e veshi mantelin e shkenc\u00ebs dhe t\u00eb filozofis\u00eb me modesti aq t\u00eb madhe e me vet\u00ebbesim, sa ajo i fitoi t\u00eb gjitha zemrat”.<\/p>\n

Nuk dihet shum\u00eb p\u00ebr Hipatin\u00eb… sepse p\u00ebr t\u00eb dhe jan\u00eb “kryq\u00ebzuar” e ngat\u00ebrruar rr\u00ebfimet, kronikat e “hibridizuara” me p\u00ebrralla e me t\u00eb v\u00ebrteta, aq sa nuk \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb t\u00eb mos ngat\u00ebrrohemi me gj\u00ebrash t\u00eb pabaza. P\u00ebrshembull, tri veprat e saj (thuhet se ishin tri sosh), por asnj\u00ebra s’ka shp\u00ebtuar, dhe shih ironia… ishte pik\u00ebrisht Hipatia ajo e cila i pati shp\u00ebtuar disa nga librat e Bibliotek\u00ebs s\u00eb Aleksandris\u00eb (djegur nga t\u00eb krishter\u00ebt, n\u00eb luft\u00eb e n\u00eb z\u00ebnka, t\u00eb ngat\u00ebrruar si mos m\u00eb keq me pagan\u00ebt e at\u00ebhersh\u00ebm dhe me shkenc\u00ebtar\u00ebt q\u00eb nuk bazoheshin as n\u00eb paganiz\u00ebm as n\u00eb doktrinash, si\u00e7 ishte Hipatia vet\u00eb).<\/p>\n

Ironia sikur mb\u00ebshtillet rreth gjith\u00e7kaje t\u00eb Hipatis\u00eb, mendimtarja dhe profesoresha aq e shquar e refuzon Orestin, Prefektin romak t\u00eb Aleksandris\u00eb jo vet\u00ebm sepse ndodhej e “p\u00ebrhumbur” totalisht n\u00eb bot\u00ebn e filozofis\u00eb e t\u00eb matematik\u00ebs, por pakashum\u00eb dhe p\u00ebr arsye t\u00eb virgj\u00ebris\u00eb (pasi q\u00eb kjo e fundit nuk do ishte, ose m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb do na kishte qen\u00eb, sikur ajo t’mos ishte e dh\u00ebn\u00eb aq shum\u00eb pas filozofis\u00eb dhe dijeve – thjesht si supozim, por sikur Hipatia t’na ishte nj\u00eb vajz\u00eb ordinere, t\u00eb mendonte t\u00eb martohej dhe t\u00eb krijonte familjen, mbase dhe me koh\u00eb s’do ta kishte as “virgj\u00ebrin\u00eb”). Askush s’ka si ta pohoj\u00eb me siguri virgjinitetin e saj, e megjithat\u00eb drama historike ose filmi i spanjollit Alejandro Amenabar me titull “Agora”, prodhim i v. 2009 (apo 2010) e paraqet Hipatin\u00eb t\u00eb glorifikuar p\u00ebrve\u00e7 tjerash dhe me past\u00ebrtin\u00eb e me virgj\u00ebrin\u00eb.<\/p>\n

Tutje, p\u00ebr piktorin britanik Charles W. Mitchell thuhet se fam\u00ebm e vet e pati “siguruar” kryesisht duke iu fal\u00ebnderuar piktur\u00ebs “Hypatia” (1885), ku ai e paraqet Hipatin\u00eb aq t\u00eb bukur dhe t\u00ebr\u00ebsisht zhveshur, nudo. Pse do ta paraqiste nudo nj\u00eb virgj\u00ebresh\u00eb t\u00eb para aq shum\u00eb shekujve, kur pakashum\u00eb “poza” e saj do ishte madje dhe si “kontraverzitet” artistik… sepse s’\u00ebsht\u00eb aspak “poz\u00eb virgj\u00ebreshash” (vepra e tij famoze, sipas t\u00eb gjitha gjasave, qe frym\u00ebzuar nga romani historik me t\u00eb nj\u00ebjtin titull i autorit Charles Kingsley, publikuar dy vite m\u00eb par\u00eb, n\u00eb v.1853).<\/p>\n

Por ajo \u00e7far\u00eb po doja t\u00eb them \u00ebsht\u00eb: disa gj\u00ebra p\u00ebrshfaqen t\u00ebrthorazi dhe me logjiken, sikur na i shpalos dhe vet\u00eb logjika; q\u00eb nga “zhytja n\u00eb dashuri” e Orestit (Prefektit t\u00eb Aleksandris\u00eb) me Hipatin\u00eb, e deri tek t\u00eb gjitha detajet e aq shum\u00eb shekujve (nj\u00eb mij\u00ebvje\u00e7ar i ngjeshur sa s’ka m\u00eb, sa derdhet dhe vet\u00eb amfora me shekujt e tep\u00ebrt), inkluzivisht duke llogaritur dhe piktur\u00ebn nudo t\u00eb Mitchell… na flasin se Hipatia ishte e bukur. Pra sa i p\u00ebrket bukuris\u00eb s’ka ndonj\u00eb arsye t\u00eb dyshohet e as pse ta mendonim t\u00eb kund\u00ebrt\u00ebn.<\/p>\n

Vrasja e saj aq brutale dhe e pakuptimt\u00eb, politikat dhe trazirat e Aleksandris\u00eb t\u00eb asaj kohe jan\u00eb \u00e7\u00ebshtje tjet\u00ebr, dhe ironikisht kan\u00eb aq shum\u00eb ngjashm\u00ebri me “trazirat” religjioze t\u00eb s\u00eb sotm\u00ebs sa q\u00eb m\u00eb ngjallin neveri e keqardhje… Disa burime thon\u00eb, dogmat (dhe verb\u00ebria e “militant\u00ebve” t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb asaj kohe) jan\u00eb ato q\u00eb vran\u00eb dhe pastaj jan\u00eb vet\u00eb t\u00eb krishter\u00ebt q\u00eb i p\u00ebrshkruajn\u00eb Hipatis\u00eb madje dhe virtyte “hyjnore”, p\u00ebr arsye t\u00eb virgj\u00ebris\u00eb s\u00eb saj.
\nEdhe pse ne s’mund ta “shp\u00ebtojm\u00eb” as Hipatin\u00eb por bie fjala as Xhordano Brunon dhe panum\u00ebr viktima prej mendjesh t\u00eb ndritura t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs, a nuk \u00ebsht\u00eb ironike t\u00eb vritet kot nj\u00eb dikush q\u00eb thoshte:
\n“p\u00ebrrallat duhet t\u00eb m\u00ebsohen si p\u00ebrralla, mitet si mite dhe mrekullit\u00eb si fantazi poetike. T’ia m\u00ebsosh dikujt bestytnit\u00eb si t\u00eb v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb gj\u00ebja m\u00eb e tmerrshme. Mendja e nj\u00eb f\u00ebmije i pranon dhe i beson ato, dhe vet\u00ebm n\u00ebp\u00ebrmjet dhimbjes s\u00eb madhe dhe ndoshta tragjedis\u00eb f\u00ebmija mund t\u00eb lirohet pastaj prej tyre”!<\/p>\n

Vall\u00eb a nuk \u00ebsht\u00eb ironike, si dikur n\u00eb historin\u00eb e larg\u00ebt, nj\u00ebjt\u00eb dhe si sot e k\u00ebsaj dite, t\u00eb vritet nj\u00eb dikush n\u00eb qendr\u00ebn m\u00eb t\u00eb qytet\u00ebruar t\u00eb njer\u00ebzimit, pajisur me njohurit\u00eb m\u00eb t\u00eb avancuara t\u00eb koh\u00ebs, me bibliotek\u00ebn m\u00eb t\u00eb pasur t\u00eb bot\u00ebs, t\u00eb vritet kot nj\u00eb virgj\u00ebresh\u00eb q\u00eb me ndjesin\u00eb e lindur t\u00eb drit\u00ebs universale u flet student\u00ebve t\u00eb vet: “pavarsisht ngjyr\u00ebs s\u00eb l\u00ebkur\u00ebs, rac\u00ebs apo religjionit – ne jemi v\u00ebllez\u00ebr”!?<\/p>\n

Pik\u00ebrisht mes k\u00ebtyre gj\u00ebrave t\u00eb historis\u00eb q\u00ebndron e “fshehur marr\u00ebzia po aq historike” – shum\u00eb fakte sa i p\u00ebrket rrug\u00ebve jet\u00ebsore t\u00eb figurave t\u00eb shumta madh\u00ebshtore binin n\u00eb kund\u00ebrshti me “faktet” e fabrikuara dhe me shtrirjen e religjioneve, andaj dhe zhdukeshin, shkat\u00ebrroheshin sistematikisht gjat\u00eb gjith\u00eb historis\u00eb… disa gj\u00ebra madje dhe sot e k\u00ebsaj dite. Ja p\u00ebrse “nj\u00ebra an\u00eb” e historis\u00eb thjesht sikur m\u00eb neveritet dhe s’do doja kurr\u00eb as t\u00eb komentoj – tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb q\u00eb pothuaj \u00ebsht\u00eb e pamundur t\u00eb ngelet njeriu indiferent.<\/p>\n

“Pas vdekjes s\u00eb Hipatis\u00eb shkenca e matematik\u00ebs ngeli n\u00eb vend p\u00ebr shum\u00eb shekuj t\u00eb gjat\u00eb… asnj\u00eb progres i m\u00ebtejsh\u00ebm nuk \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb n\u00eb shkencat matematikore, nga baza e m\u00ebsimeve t\u00eb Hipatis\u00eb, deri n\u00eb koh\u00ebn e Njutnit, Laibnicit, Dekartit, m\u00eb shum\u00eb se dymb\u00ebdhjet\u00eb shekuj m\u00eb von\u00eb.” – shkruan H. Mozans.<\/p>\n

***
\nAfresket e dhom\u00ebs (s\u00eb Rafaelit) “Stanza della Segnatura” p\u00ebrshfaqin kat\u00ebr fusha t\u00eb dijes njer\u00ebzore: Filozofin\u00eb (afresku “Shkolla e Athin\u00ebs”), Fen\u00eb (“Diskutimi i Sakramentit t\u00eb Shenjt\u00eb”), Poezin\u00eb (“Parnasi”) dhe Ligjin (“Virtytet Kardinale”). “Shkolla e Athin\u00ebs”, padyshim \u00ebsht\u00eb nj\u00ebri nga afresket m\u00eb t\u00eb famsh\u00ebm t\u00eb Rafaelit.
\nMajtas n\u00eb afresk, ngjitas figur\u00ebs s\u00eb nj\u00eb filozofi grek (p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn supozohet ta p\u00ebrfaq\u00ebsoj\u00eb Parmenidin, filozofin para-sokratik q\u00eb jetoi diku rreth shek. VI-V p.e.s) \u00ebsht\u00eb pikturuar nj\u00eb fem\u00ebr, veshur me t\u00eb bardha dhe p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn thuhet t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb e dashura e Rafaelit, Fornarina.<\/p>\n

Mir\u00ebpo shum\u00eb burime prej shkrimesh e artikujsh nuk flasin p\u00ebr t\u00eb dashur\u00ebn e artistit – mjaft burime t\u00eb ndryshme “supozojn\u00eb” q\u00eb ajo fem\u00ebr me t\u00eb bardha duhet t\u00eb jet\u00eb si figur\u00eb imagjinative e Hipatis\u00eb.
\nDhe derisa p\u00ebr portretin e Fornarina nga Rafaeli (bukuroshja gjysm\u00eb e zhveshur, ndodhet n\u00eb Galerin\u00eb Komb\u00ebtare t\u00eb Artit Antik, n\u00eb Rom\u00eb) thuhet se n\u00eb v.2002 qe identifikuar t\u00eb jet\u00eb e nj\u00ebjta fem\u00ebr… pikturuar nga Rafaeli n\u00eb afreskun “Shkolla e Athin\u00ebs”.<\/p>\n

N\u00ebse ashtu, at\u00ebher\u00eb spekulimet e ndryshme se “femra me t\u00eb bardha” n\u00eb kok\u00ebn e Rafaelit mund t’ishte Hipatia e Aleksandris\u00eb, natyrisht duhen shp\u00ebrfillur tutje si spekulime. Dhe at\u00eb jo vet\u00ebm se jan\u00eb supozime joserioze e t\u00eb pabaza, por sepse m\u00eb shum\u00eb dhe do t’na ngat\u00ebrronin, kur ve\u00e7 kemi tani di\u00e7 si konkluzion m\u00eb adekuat.<\/p>\n

Edhe pse me kaq megjithat\u00eb nuk do shqitemi nga “spekulimet”, sepse ka panum\u00ebr arsye. Gjithashtu, si shtojc\u00eb k\u00ebsaj, as identifikimi i vitit 2002 s’ka si t’na jet\u00eb bash 100% i sigurt. Sidoqoft\u00eb, megjithat\u00eb \u00ebsht\u00eb “prova m\u00eb shkencore” dhe m\u00eb e “prekshme” lidhur me k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje.
\nTekefundit, sipas meje, edhe sikur t’na ishte siguria p\u00ebr k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit e “vulosur”, Fornarina si frym\u00ebzim i artistit Rafael patjet\u00ebr se do ta paraqiste nj\u00eb dikend t\u00eb bot\u00ebs shkencore a filozofike, e jo bie fjala nj\u00eb “dashnore”, thjesht si “muz\u00eb artistike” t\u00eb Rafaelit… aty midis filozof\u00ebve neo-platonik\u00eb. Paraqitja e t\u00eb dashur\u00ebs Fornarina s’ishte as q\u00ebllimi i afreskut, as misioni artistik i Rafaelit me ato vepra – mendoj un\u00eb. Patjet\u00ebr q\u00eb Fornarina do ishte si personifikim i nj\u00eb figure t\u00eb shquar t\u00eb antikitetit filozofik, andaj ja p\u00ebrse Hipatia \u00ebsht\u00eb figura q\u00eb shumkujt i shkonte dhe i shkon mendja.<\/p>\n

Identifikimi i disa prej filozof\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb n\u00eb afresk, si Platoni apo Aristoteli psh., \u00ebsht\u00eb pun\u00eb e leht\u00eb, sepse figurat e tyre na jan\u00eb t\u00eb njohura nga aq shum\u00eb burime, ishin dhe n\u00eb koh\u00ebn e Rafaelit t\u00eb njohura nga bustet e statujat. Problemi \u00ebsht\u00eb q\u00eb identifikimi i mjaft figurave t\u00eb tjera ka qen\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb “identifikim hipotetik”. Aq m\u00eb tep\u00ebr kur disa nga figurat jan\u00eb me “identitete” t\u00eb dyfishta, apo dhe t\u00eb trefishta tashm\u00eb – dmth. dikush mendon se fjala \u00ebsht\u00eb p\u00ebr filan filozofin, derisa nj\u00eb dikush tjet\u00ebr thot\u00eb “jooo… \u00ebsht\u00eb fistek-filozofi, etj. \u00cbsht\u00eb fakt se, q\u00eb nga impenjimi i G. Vasari e deri tek L. Dussler akoma dhe sot e k\u00ebsaj dite nuk jan\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 10 figura me identitet t\u00eb sigurt\u00eb n\u00eb afresk, t\u00eb tjerat ishin dhe gjithmon\u00eb jan\u00eb subjekt i spekulimeve.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, po e mbyll me konkluzionin q\u00eb v\u00ebrtet \u00ebsht\u00eb p\u00ebr keqardhje mungesa e figur\u00ebs m\u00eb meritore t\u00eb antik\u00ebs shkencore, mungesa e Hipatis\u00eb s\u00eb Aleksandris\u00eb n\u00eb afreskun “Shkolla e Athin\u00ebs” t\u00eb Rafaelit, pik\u00ebrisht ashtu si\u00e7 e ka shprehur keqardhjen dhe autori Mozans n\u00eb librin e tij.<\/p>\n

 <\/p>\n

Disa gj\u00ebra t\u00eb atashuara (sipas radhes, nga e majta):<\/p>\n

– Hipatia (portret, artisti i panjohur)
\n– “Shkolla e Athin\u00ebs”, nga Rafaeli
\n– Charles William Mitchell – “Hypatia”, 1855
\n– Alfred Seifert – “Hypatia”, 1901
\n– “Fornarina”, nga Rafaeli<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Shkarko librin e plot\u00eb:
\n“Woman in science<\/a>” by Mozans, H. J., 1851-1921 – Published 1913<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, M 2015 V\u00ebshtrim i shkurt\u00ebr p\u00ebr shkenc\u00ebtaren e Aleksandris\u00eb, Hipatia, p\u00ebr figur\u00ebn e shquar t\u00eb shkenc\u00ebs s\u00eb matematik\u00ebs dhe t\u00eb filozofis\u00eb antike – dhe q\u00eb ishte si frym\u00ebzim i “t\u00ebrthuruar” rreth afreskut “Shkolla e Athin\u00ebs”… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,10],"tags":[],"class_list":["post-1746","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ese","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1746","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1746"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1746\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1746"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1746"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1746"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}