{"id":17546,"date":"2025-05-10T16:00:59","date_gmt":"2025-05-10T15:00:59","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=17546"},"modified":"2025-05-11T17:13:39","modified_gmt":"2025-05-11T16:13:39","slug":"sot-e-100-vjet-askush-se-zuri-kryezonjen-e-shkences","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=17546","title":{"rendered":"Sot e 100 vjet askush s&#8217;e zuri Kryezonj\u00ebn e Shkenc\u00ebs !"},"content":{"rendered":"<p><em>(s. guraziu &#8211; ars poetica, m 24 &#8211; foto dhe pak humor, di\u00e7 si koment shakalogjik, humoresk\u00eb : )<\/em><\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar.jpg\" alt=\"\" width=\"1280\" height=\"1280\" class=\"alignnone size-full wp-image-17547\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar.jpg 1280w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar-300x300.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar-1024x1024.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar-150x150.jpg 150w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar-768x768.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/arspo_sg_koment_marie_curie_foto_e_kolorizuar-50x50.jpg 50w\" sizes=\"auto, (max-width: 1280px) 100vw, 1280px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&#8230;nj\u00eb foto ashtu-k\u00ebshtu e bukur e shkenc\u00ebtares Marie Curie, e fotografuar n\u00eb laboratorin e vet rreth v. 1910, e ngjyrosur tashm\u00eb nga &#8220;Retrograde Colour&#8221; dhe dmth. b\u00ebr\u00eb akoma m\u00eb e bukur si foto e kolorizuar, sikur m\u00eb &#8220;frym\u00ebzoi&#8221; t\u00eb komentoj, pakashum\u00eb ngjash\u00ebm si\u00e7 dhe dje, fotoja e Presidentit Klinton &#8211; Curie ishte fizikante dhe kimiste polake, m\u00eb pastaj qe natyralizuar si franceze, e cila qe marr\u00eb me pionierizmin e k\u00ebrkimeve shkencore rreth radioaktivitetit&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;e madhja Curie ishte di\u00e7 si vet\u00eb mrekullia e modestis\u00eb (dhe vet\u00ebm p\u00ebr k\u00ebt\u00eb fakt e meritonte nj\u00eb Nobel tjet\u00ebr &#8220;special&#8221;), do ishte gruaja e par\u00eb, femra e par\u00eb q\u00eb fitoi Nobel, edhe sot e k\u00ebsaj dite, pas nj\u00eb shekulli \u00ebsht\u00eb e vetmja fem\u00ebr q\u00eb e fitoi Nobelin dy her\u00eb, dhe \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishjmja e madh\u00ebshtis\u00eb (mash\u00ebshti e cila sikur gjith\u00eb burrat e shkenc\u00ebs i mbulon me hije : ) Curie ishte dhe ngeli i vetmi person q\u00eb e fitoi Nobelin n\u00eb dy fusha t\u00eb ndryshme, n\u00eb dy fushat m\u00eb t\u00eb &#8220;r\u00ebnda&#8221; shkencore &#8211; t\u00eb gjith\u00eb burrat e shkenc\u00ebs, dhe vet\u00eb 800 Nobelat e historis\u00eb sikur ia &#8220;heqin kapel\u00ebn&#8221;&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;shkenc\u00ebtar\u00ebt e gjith\u00eb bot\u00ebs thon\u00eb (jan\u00eb mjaft sistematik\u00eb n\u00eb th\u00ebniet e tyre, ngulin k\u00ebmb\u00eb) kurr\u00eb nuk duhet harruar roli i femrave p\u00ebr shkenc\u00ebn, roli i tyre brenda shkenc\u00ebs, por dhe rreth-e-rrotull shkenc\u00ebs, harresa e femrave nuk falet kurr\u00eb p\u00ebr asnj\u00eb kurr\u00ebnj\u00ebher\u00eb, prore duhet kujtuar (p\u00ebr t&#8217;mos harruar : ) se nevojiten p\u00ebrpjekje t\u00eb m\u00ebtejshme p\u00ebr ta siguruar barazin\u00eb gjinore n\u00eb shkenc\u00eb, sidomos n\u00eb fushat e &#8220;STEM&#8221;, shkenc\u00eb, teknologji, inxhinieri, matematik\u00eb, jo nga t\u00eb gjith\u00eb&#8230; por konsiderohen k\u00ebto di\u00e7 si &#8220;fushat&#8221; me t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb intelektit njer\u00ebzor (nese t&#8217;i tregonim Ni\u00e7es bie fjala, atij mustakologut t\u00eb filozofis\u00eb, do qeshte e do shkoklohej me k\u00ebt\u00eb konsiderate qesharake t\u00eb shkencetar\u00ebve)&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;e bukur kjo q\u00eb thon\u00eb, sepse n\u00ebse krahasohen statistikat e nobelave t\u00eb meshkujve me ato t\u00eb femrave, do pik\u00ebllohemi skajshm\u00ebrisht, s&#8217;jan\u00eb aspak statistika t\u00eb lavd\u00ebrueshme, 7-8 Nobela meshkujt i mbajn\u00eb p\u00ebr vete, vet\u00ebm 1 Nobel ua l\u00ebn\u00eb femrave, krijohet p\u00ebrshtypja se do ngelin p\u00ebrgjithmon\u00eb statistika &#8220;egostatike&#8221; &#8211; e pata cekur k\u00ebt\u00eb dhe n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, gjoja si shaka : )<\/p>\n<p>&#8230;e megjithat\u00eb, saher\u00eb e kujtoj apo saher\u00eb &#8220;takohem&#8221; me shkenc\u00ebtaren Curie (si psh. rasti sot me foton e saj t\u00eb kolorizuar) them &#8220;bravooo&#8221;, Curie e mori Nobelin p\u00ebr Fizik\u00ebn n\u00eb v. 1903, dhe po ashtu Nobelin p\u00ebr Kimi n\u00eb v. 1911, sakaq sikur m\u00eb ngjallet buz\u00ebqeshja q\u00eb askush nga burrat n\u00eb historin\u00eb e shkencave kurr\u00eb s&#8217;iu afrua as nuk e zuri, dhe vet\u00eb ai Ajnshtajni i madh ia kishte &#8220;zili&#8221; (s&#8217;e ka pranuar kurr\u00eb &#8211; \u00ebsht\u00eb fakt q\u00eb historia s&#8217;di gj\u00eb, si spekulim i imi tani, ndoshta n\u00eb Solvay, n\u00eb konferencat ku b\u00ebheshin bashk\u00eb kokat e m\u00ebdha t\u00eb shkenc\u00ebs, Ajnshtajni i pik\u00eblluar, i ngrysur sa s&#8217;ka m\u00eb (gjoja rreth mosmarr\u00ebveshjeve me Niels Bohr, n\u00eb fakt e v\u00ebrteta mund t&#8217;ket\u00eb qen\u00eb ndryshe), nga keqardhja Curie donte t&#8217;ia falte gjysm\u00ebn e 1-rit prej Nobelave, sepse i dhimbsej&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;mir\u00ebpo Ajnshtajni si duket qe &#8220;k\u00ebndellur&#8221;, m\u00eb n\u00eb fund si burrat e pati ndezur llull\u00ebn, i pati tymosur ca mendime&#8230; dhe nga krenaria nuk e pati pranuar propozimin e saj &#8211; s&#8217;kam aspak frik\u00eb n\u00ebse t&#8217;m\u00eb &#8220;akuzoj\u00eb&#8221; historia p\u00ebr spekulime, e v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb s&#8217;kam fakte por disa gj\u00ebra mund dhe t\u00eb ndjehen, s&#8217;\u00ebsht\u00eb nevoja q\u00eb gjith\u00e7ka e shkencave t\u00eb ushqehet me fakte, thuase shkenc\u00ebtar\u00ebt na paskan &#8220;fakte&#8221; per gjith\u00e7ka, p\u00ebr energjin\u00eb e &#8220;err\u00ebt&#8221;&#8230; p\u00ebr materien e &#8220;err\u00ebt&#8221;, p\u00ebr gjith\u00e7ka q\u00eb u shkrep mendja, p\u00ebr 1 milion e 1 teori : )<\/p>\n<p>&#8230;e bukur q\u00eb flasin p\u00ebr barazin\u00eb e femrave t\u00eb shkenc\u00ebs, pavar\u00ebsisht &#8220;dallimit&#8221; me statistikat e Nobelave, \u00ebsht\u00eb i bukur &#8220;gjesti&#8221; q\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt e shprehin simpatin\u00eb, q\u00eb solidarizohen me femrat e shkenc\u00ebs &#8211; psh. aktualisht n\u00eb CERN vet\u00ebm 21.9% e personelit t\u00eb pun\u00ebsuar jan\u00eb femra, dmth. afro 80% jan\u00eb meshkuj, dhe si\u00e7 e cek\u00ebm m\u00eb lart, si\u00e7 e dim\u00eb &#8220;statistikat&#8221; e Nobelave jan\u00eb akoma m\u00eb keq &#8211; gjithsesi, objektivi aspirativ me &#8220;25% femra shkenc\u00ebtare&#8221; synohet q\u00eb t&#8217;p\u00ebrmbushet deri n\u00eb fund t\u00eb vitit aktual (dmth. t\u00eb k\u00ebtij viti, v. 2025) &#8211; aspirat\u00eb kjo aq e bukur, apo jo, patjet\u00ebr se u lumt\u00eb aspiratave t\u00eb CERN, n\u00eb fund t\u00eb 2025-\u00ebs dhe do ta dim\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;i ka 1 shekull puna e 2 Nobelave t\u00eb Curie, askush as tek thembra&#8230; nga burrat e shkenc\u00ebs, por gjithashtu dihet se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb CERN, s&#8217;\u00ebsht\u00eb nevoja as p\u00ebr \u00e7udi as p\u00ebr koment, \u00ebsht\u00eb vet\u00eb marramendja e shkenc\u00ebs moderne, marramendja e gjith\u00eb planetit shkencor, e gjith\u00eb globit rrotullues, aty qe zbuluar dhe ajo &#8220;grimca e Zotit&#8221;, ai bozoni i Higgs&#8230; dihet se CERN \u00ebsht\u00eb Laboratori Evropian i Fizik\u00ebs Th\u00ebrmijore ku rrin\u00eb mbledhur, apo mblidhen gjith\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt e bot\u00ebs, dihet q\u00eb \u00ebsht\u00eb &#8220;sht\u00ebpia&#8221; e Hadron-aparatit t\u00eb Madh (LHC), e aparatit m\u00eb t\u00eb avancuar shkencor q\u00eb ka nd\u00ebrtuar njeriu ndonj\u00ebher\u00eb, jo vet\u00ebm gjat\u00eb 400 viteve t\u00eb shkencave por gjat\u00eb gjith\u00eb historis\u00eb zhvillimore&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;njer\u00ebzimi kurr\u00eb s&#8217;ka patur ndonj\u00eb aparat m\u00eb t\u00eb avancuar shkencor sesa CERN &#8211; andaj \u00ebsht\u00eb fort e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00ebse nga 20% n\u00eb fund t\u00eb 2025 (kan\u00eb ngelur dhe ca muaj, dhe nja gjysm\u00eb viti) s\u00ebpaku t&#8217;arrihet 40% shkenc\u00ebtare-femra t\u00eb pun\u00ebsuara aty, s&#8217;po themi 50%=50%&#8230; jo fifty=fifty, le t&#8217;jen\u00eb burrat nja 10% sip\u00ebr, le t&#8217;k\u00ebnaqen dhe ca koh\u00eb tutje me ego-statikat e tyre, le t&#8217;i marrin dhe ca Nobela m\u00eb tep\u00ebr, le t&#8217;ngush\u00ebllohen sadopak me veset e tyre, ashtu-k\u00ebshtu sot e 100 vjet askush s&#8217;e zuri Kryezonj\u00ebn e Shkenc\u00ebs, t\u00eb madhen Marie Curie, i vinte inat madje dhe Ajnshtajnit por s&#8217;kishte \u00e7&#8217;b\u00ebnte, thjesht shkonte n\u00eb Solvay dhe e tymoste llull\u00ebn nga inati : )<br \/>\n&nbsp;<br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(s. guraziu &#8211; ars poetica, m 24 &#8211; foto dhe pak humor, di\u00e7 si koment shakalogjik, humoresk\u00eb : ) &#8230;nj\u00eb foto ashtu-k\u00ebshtu e bukur e shkenc\u00ebtares Marie Curie, e fotografuar n\u00eb laboratorin e vet rreth v. 1910, e ngjyrosur tashm\u00eb&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=17546\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9,15],"tags":[],"class_list":["post-17546","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-humoreska","category-shenime-shkurt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17546","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17546"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17546\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17546"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17546"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17546"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}