{"id":17621,"date":"2025-05-24T10:01:57","date_gmt":"2025-05-24T09:01:57","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=17621"},"modified":"2025-05-25T18:18:31","modified_gmt":"2025-05-25T17:18:31","slug":"baia-parajsa-hedonistike-dhe-turbulencat-e-elites-romake","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=17621","title":{"rendered":"Baia – Parajsa Hedonistike, dhe “Turbulencat” e Elit\u00ebs Romake"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, Maj 2025<\/em><\/p>\n

(…dihet q\u00eb Seneka m\u00eb shum\u00eb predikonte rreth moralit, sesa e “praktikonte” moralin vet\u00eb – por se mos vet\u00ebm Seneka, pakashum\u00eb ishte di\u00e7 si “ves” romak<\/strong> : )<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Baia, qytet i lasht\u00eb romak, do b\u00ebhej vendpushim i preferuar p\u00ebr aristokracin\u00eb, vendpushim i perandor\u00ebve dhe i elites romake. Sipas Strabonit ishte vendpushim i popullarizuar p\u00ebr shekuj me radh\u00eb. Nga romak\u00ebt e pasur qe konsideruar vendpushim m\u00eb “favorit” se psh. Pompei apo se Herkulaneumi. Aristorkrat\u00ebt pat\u00ebn nd\u00ebrtuar vila n\u00eb Baia q\u00eb nga v. 100 pes. D\u00ebshmit\u00eb e lashta thon\u00eb se shum\u00eb perandor\u00eb nd\u00ebrtuan n\u00eb Baia, thuase qe b\u00ebr\u00eb di\u00e7 si “gar\u00eb konkurruese” mes tyre. <\/p>\n

Perandori Nero e nd\u00ebrtoi nj\u00eb vil\u00eb jasht\u00ebzakonisht luksoze n\u00eb Baia rreth viteve 50-60 es., thuhet se perandori Hadrian do vdiste n\u00eb vil\u00ebn e tij (m\u00eb von\u00eb dmth., kur Hadriani pati vdekur, n\u00eb v. 138 es.). Sikur q\u00eb thuhet se dhe Jul Cezari e kishte nj\u00eb vil\u00eb atje. Gjithashtu ishte vend i preferuar i perandorit Septimius Severus.<\/p>\n

Perandor\u00ebt, dhe oborret e tyre, q\u00ebndronin shpesh atje p\u00ebr pushime e p\u00ebr luksozitet. Baia do b\u00ebhej fam\u00ebkeqe p\u00ebr shthurjet dhe hedonizmat, gjat\u00eb shekujve do e p\u00ebrcillnin thashethemet p\u00ebr veset, p\u00ebr korrupsionin e p\u00ebr aferat skandaloze. Baia dmth. do b\u00ebhej e njohur p\u00ebr stilin e jet\u00ebs hedoniste t\u00eb banor\u00ebve t\u00eb saj. <\/p>\n

Seneka (i njohur si Seneka i Riu), n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn nga letrat e tij p\u00ebr Luciliusin (letra 51), e p\u00ebrshkruan si nj\u00eb “vorbull luksi”, si nj\u00eb “port vesesh t\u00eb liga”. Letra e 51-t\u00eb, drejtuar mikut t\u00eb tij Lucilius, e ka titullin e pazakont\u00eb “Baia dhe Morali”. Letra e stoikut Seneka \u00ebsht\u00eb reflektim rreth kot\u00ebsis\u00eb s\u00eb zot\u00ebrimit t\u00eb vilave, si dhe mbi implikimet morale t\u00eb luksit. Sidoqoft\u00eb, dihet q\u00eb Seneka m\u00eb shum\u00eb predikonte rreth moralit, sesa e “praktikonte” moralin vet\u00eb – por se mos vet\u00ebm Seneka, pakashum\u00eb ishte di\u00e7 si “ves” romak : )<\/p>\n

Duke qen\u00eb ai vet\u00eb nj\u00ebri nga njer\u00ebzit m\u00eb t\u00eb pasur t\u00eb perandoris\u00eb, natyrisht kishte dhe ai vil\u00eb n\u00eb Baia, tekefundit ishte parajs\u00eb hedonistike p\u00ebr elit\u00ebn e fuqishme t\u00eb Rom\u00ebs. E v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb pati grumbulluar shum\u00eb pasuri, kishte prona dhe vila gjithandej. Gjithsesi, Seneka qe akuzuar p\u00ebr shum\u00e7ka, p\u00ebr amoralitet, p\u00ebr afera seksuale, p\u00ebr korrupsion e p\u00ebr komplote. T\u00eb jetosh n\u00eb koh\u00ebn e Kaligulave, Agripinave… ashtu-k\u00ebshtu jeta sikur v\u00ebrtitet nga ndonj\u00eb “tornado” i ngjarjeve, nga “turbulencat eliteske”, nga aferat e ububushme t\u00eb Rom\u00ebs. <\/p>\n

***
\nQoft\u00eb dhe vet\u00ebm p\u00ebr faktin se t\u00eb ngratit Seneka dy her\u00eb i qe k\u00ebrkuar t\u00eb kryente vet\u00ebvrasje, nga dy perandor\u00eb, nga Kaligula dhe nga Nero, sikur ia vlen ta p\u00ebrshkruajm\u00eb sadopak “histori-turbulenc\u00ebn romake” : ) Duhet ta kemi parasysh intervalin kohor p\u00ebraf\u00ebrsisht nga viti 1, e deri af\u00ebrsisht kah fundi i shek. 1 (dmth. t\u00eb er\u00ebs son\u00eb – Seneka vet\u00eb pati jetuar mes viteve 4 pes. deri 65 es.) <\/p>\n

N\u00eb v. 41 es. Klaudiusi u b\u00eb perandor, sakaq Seneka u akuzua nga perandoresha Mesalina p\u00ebr korrupsion dhe p\u00ebr aferash seksuale me Julia Livilla (mbes\u00eb kjo e perandorit Klaudius, mot\u00ebr e ish-perandorit Kaligula dhe mot\u00ebr e Agripinas\u00eb – n\u00ebn\u00ebs s\u00eb perandorit t\u00eb ardhsh\u00ebm, Neros\u00eb). Edhe pse \u00e7\u00ebshtja n\u00eb fjal\u00eb nga historian\u00ebt dyshohet t’ket\u00eb qen\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, Senati e pati shpallur d\u00ebnimin “me vdekje” (p\u00ebr t\u00eb ngratin Seneka). Mir\u00ebpo perandori Klaudius e ndryshoi d\u00ebnimin… me “m\u00ebrgim”, dhe Seneka i kaloi tet\u00eb vite i m\u00ebrguar. <\/p>\n

Shp\u00ebtoi Seneka (k\u00ebsaj radhe), ndoshta sepse Klaudiusi i takonte “an\u00ebs” s\u00eb tij t\u00eb fatit, edhe Klaudiusi qe “montuar” si perandor, do “hiqej qafet” Kaligula (v\u00ebllai i Agripinas\u00eb) dhe Klaudiusi do martohej me motr\u00ebn “komplotiste”, me mbes\u00ebn e vet. P\u00ebr pjes\u00ebmarrje n\u00eb konspiracion kund\u00ebr t\u00eb v\u00ebllait (perandorit Kaligula), Agripina qe p\u00ebrz\u00ebn\u00eb (ekzilosur) n\u00eb v. 39, mir\u00ebpo dy vite m\u00eb von\u00eb, n\u00eb v. 41 iu lejua t\u00eb kthehej n\u00eb Rom\u00eb. Po at\u00eb vit (41) perandori Kaligula u vra, si rezultat i komplotit t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt nga oficer\u00ebt e Gard\u00ebs Pretoriane, i senator\u00ebve dhe oborrtar\u00ebve. Q\u00eb dit\u00ebn e vrasjes t\u00eb perandorit Kaligula, gardist\u00ebt pretorian\u00eb e deklaruan Klaudiusin si perandorin romak t\u00eb radh\u00ebs.<\/p>\n

I bie se “fitues” Seneka, Agripina, Klaudiusi – “humb\u00ebs” perandori Kaligula, ky ia pati k\u00ebrkuar t\u00eb ngratit Seneka vet\u00ebvrasjen, por ja q\u00eb vdiq… vdekjen e kishte m\u00eb af\u00ebr vet\u00eb. Seneka qe “falur” vet\u00ebm sepse ishte i s\u00ebmur\u00eb r\u00ebnd\u00eb dhe perandorit i qe th\u00ebn\u00eb se, ashtu-k\u00ebshtu, s\u00eb shpejti do t’vdiste. <\/p>\n

N\u00eb v. 49 es. Klaudiusi u martua me mbes\u00ebn Agripina (mot\u00ebr komplotiste ndaj v\u00ebllait t\u00eb vrar\u00eb, Kaligula), e cila ishte rishtas n\u00ebn dyshimin p\u00ebr helmimin e burrit t\u00eb saj t\u00eb dyt\u00eb, Krispusit. Burri i saj vdiq, rrethanat dhe pse-ja e vdekjes t\u00eb paqarta, mir\u00ebpo q\u00eb at\u00eb vit ajo rishtas u martua, tashm\u00eb me perandorin Klaudius (pa\u00e7ka se mbes\u00eb e tij, pa\u00e7ka se ky, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb indirekte, mund t’ishte madje vras\u00ebsi i t\u00eb v\u00ebllait, Kaligula \u2013 ashtu-k\u00ebshtu nj\u00eb dekad\u00eb m\u00eb her\u00ebt, ajo vet\u00eb si mot\u00ebr pati qen\u00eb e dyshuar nga i v\u00ebllai, andaj dhe qe p\u00ebrz\u00ebn\u00eb nga Roma).<\/p>\n

Agripina e bindi Klaudiusin ta caktonte Neron (djalin e saj) si trash\u00ebgimtar t\u00eb fronit (n\u00eb vend t\u00eb djalit q\u00eb Klaudiusi ve\u00e7 e kishte me gruan e m\u00ebparshme, Mesalina, i cili quhej Britanikus).
\nVet\u00ebm pak vite m\u00eb von\u00eb, n\u00eb v. 54 edhe perandori Klaudius vdiq. Rishtas e “dyshuar”, Agripina. Askush s’e di “sakt\u00eb” si dhe p\u00ebrse pati vdekur perandori Klaudius (ashtu papritmas, nj\u00ebsoj si dhe djali i tij q\u00eb do vdiste, Britanikusi, m\u00eb von\u00eb).<\/p>\n

Gjithsesi dyshimet i qen\u00eb veshur ambiciozes Agripina. Cenimi i vet\u00ebm potencial p\u00ebr fronin perandorak t\u00eb Neros (djalit t\u00eb saj) mund t\u2019ishte dmth. djali i Klaudiusit, Britanikusi, i cili ishte vet\u00ebm 13 vje\u00e7, kur Nero do b\u00ebhej perandor pas Klaudiusit t\u00eb vdekur – mir\u00ebpo dhe Britanikusi duhej t\u00eb vdiste pa kaluar as 1 vit i Neros\u00eb n\u00eb fron.<\/p>\n

N\u00eb fillim t\u00eb v. 55, edhe Britanikusi vdiq papritmas, i helmuar “ndoshta” me urdhrat e Neros. Meq\u00eb i ngrati “p\u00ebrfaq\u00ebsonte” tutje ndonj\u00eb rrezik eventual p\u00ebr fronin (ashtu-k\u00ebshtu t\u00eb fituar me aferat tin\u00ebzare “diplomatike” dhe me manipulimet e n\u00ebn\u00ebs s\u00eb tij, Agripinas\u00eb). Kur e mori fronin pas Klaudiusit, Nero ishte vet\u00ebm 16 vje\u00e7, n\u00ebna Agripina fillimisht e luajti rolin e regjentit p\u00ebr perandorin e ri. Gjithsesi, ndikimi i saj n\u00eb aferat qeveris\u00ebse t\u00eb t\u00eb birit gradualisht qe dob\u00ebsuar, pasi Nero tashm\u00eb qe b\u00ebr\u00eb “burr\u00eb” p\u00ebr ta marr\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb rreth \u00e7\u00ebshtjeve t\u00eb perandoris\u00eb.<\/p>\n

E megjithat\u00eb, dhe vet\u00eb Agripina duhej t\u00eb “largohej”, dhe vet\u00eb n\u00ebna e Neros duhej t\u00eb vdiste sepse atij, tashm\u00eb perandor, i dukej si “penges\u00eb”. Agripina do t’vritej ndoshta nga ai vet\u00eb, nga vet\u00eb i biri i vet. Ajo Agripina e pandalshme, e cila i pati b\u00ebr\u00eb pothuaj t\u00eb pamundurat, s’pati l\u00ebn\u00eb “gj\u00eb pa b\u00ebr\u00eb” p\u00ebr ta sjellur Neron n\u00eb fron. P\u00ebr shkak t\u00eb kund\u00ebrshtimit t\u00eb saj rreth afer\u00ebs s\u00eb Neros me nj\u00eb grua nga Pompei t\u00eb quajtur Sabina, djalosh-perandori vendosi ta vriste n\u00ebn\u00ebn e vet.<\/p>\n

Urrejtja e Neros ndaj saj thuase i kalonte t\u00eb gjitha “p\u00ebrmasat”, sidoqoft\u00eb karakteri i Neros nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi psikologjik p\u00ebrshfaqet jasht\u00ebzakonisht kompleks. Sipas “Analeve” t\u00eb Tacitusit, Agripina do t’provonte madje dhe incestin me Neron, duke synuar shp\u00ebrqendrimin e v\u00ebmendjes s\u00eb tij nga Sabina. Nd\u00ebrsa Nero do b\u00ebhej shkaktari madje dhe i vdekjes s\u00eb gruas Sabina (qe b\u00ebr\u00eb gruaja e tij). Sabina ishte shtatz\u00ebn\u00eb dhe gjat\u00eb nj\u00eb fjalosjeje ky do e godiste me shqelm n\u00eb stomak. Nga pasojat e goditjes s\u00eb tij ajo do vdiste\u2026<\/p>\n

Mir\u00ebpo kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr n\u00ebn\u00ebn Agripina, plani i Neros p\u00ebr ta “hequr qafet” n\u00ebn\u00ebn e vet n\u00ebnkuptonte nj\u00eb lund\u00ebr t\u00eb sabotuar p\u00ebr fundosje, dhe mbytja e saj do duhej t’i ngjante fatkeq\u00ebsis\u00eb. Mir\u00ebpo ajo nuk qe mbytur, pati shp\u00ebtuar disi\u2026 duke notuar n\u00eb breg. Thuhet se p\u00ebrfundimisht qe vrar\u00eb n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e saj, nga vrastar\u00ebt e d\u00ebrguar me urdh\u00ebr t\u00eb tij.<\/p>\n

Si\u00e7 e tham\u00eb m\u00eb lart, n\u00eb v. 49 es. Klaudiusi u martua me mbes\u00ebn Agripina, dhe n\u00ebp\u00ebrmjet ndikimit t\u00eb saj Seneka qe kthyer n\u00eb Rom\u00eb. Agripina e caktoi at\u00eb tutor p\u00ebr djalin e saj, Nero. Nga v. 54 deri n\u00eb v. 62 Seneka veproi si k\u00ebshilltar i Neros\u00eb, s\u00eb bashku me Prefektin e Gard\u00ebs Pretoriane, Burrusin – ky e pati “vrar\u00eb” perandorin Kaligula, p\u00ebr ta “montuar” Klaudiusin. Seneka i shkruante fjalimet e Neros\u00eb (po ashtu dhe eulogjin\u00eb mortore p\u00ebr perandorin Klaudius e pati shkruar Seneka – Klaudiusi vdiq n\u00eb v. 54, i helmuar “ndoshta” nga Agripina – eulogji q\u00eb tani perandorit Nero i duhej n\u00eb funeralin e Klaudiusit).<\/p>\n

Pas vdekjes s\u00eb Burrusit n\u00eb v. 62 (ky tashm\u00eb helmuar “ndoshta” nga perandori Nero), autoriteti i Senekas\u00eb qe zbehur duksh\u00ebm. Tacitusi shkruante se u p\u00ebrpoq t\u00eb jepte dor\u00ebheqje dy her\u00eb, por Nero e refuzoi k\u00ebrkes\u00ebn e tij n\u00eb t\u00eb dy rastet. Anise gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb tutje Seneka do ishte “larg” oborrit perandorak.<\/p>\n

E megjithat\u00eb Seneka u akuzua si komplotist rreth “afer\u00ebs Piso”, n\u00eb v. 65, komplot p\u00ebr t\u00eb vrar\u00eb Neron. Komploti ishte di\u00e7 si pik\u00eb-kthes\u00eb e madhe n\u00eb sundimin e perandorit Nero. Komploti i Pisos\u00eb e pasqyronte pak\u00ebnaq\u00ebsin\u00eb n\u00eb rritje mes klas\u00ebs sunduese t\u00eb Rom\u00ebs dhe udh\u00ebheqjes gjithnj\u00eb e m\u00eb despotike t\u00eb Neros. Edhe pse ka gjasa q\u00eb Seneka nuk ishte pjes\u00eb e komplotit, Nero e urdh\u00ebroi q\u00eb ta vriste veten. Seneka e ndoqi tradit\u00ebn e “vet\u00ebvrasjeve aristokratike” duke i prer\u00eb venat, t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn do tentonte ta b\u00ebnte dhe gruaja e tij, Pompeia Paulina.<\/p>\n

N\u00eb Greqin\u00eb dhe Rom\u00ebn e lasht\u00eb “vet\u00ebvrasja e detyruar” ishte mjet i zakonsh\u00ebm ekzekutimi. Si shenj\u00eb respekti, “urdhri p\u00ebr vet\u00ebvrasje” ishte i rezervuar p\u00ebr aristokrat\u00ebt, p\u00ebrgjith\u00ebsisht, p\u00ebr elitar\u00ebt, p\u00ebr t\u00eb m\u00ebdhenjt\u00eb e politik\u00ebs, p\u00ebr gjeneral\u00ebt etj. Viktimat ose pinin helm (kukut\u00eb), ose i prisnin venat, ose e varnin veten, ose vet\u00ebnguleshin mbi shpatat. Nj\u00eb nga vet\u00ebvrasjet e tilla m\u00eb t\u00eb njohura t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb \u00ebsht\u00eb ajo e Sokratit. <\/p>\n

N\u00eb Greqin\u00eb e lasht\u00eb kukuta p\u00ebrdorej p\u00ebr t’i helmuar t\u00eb burgosurit e d\u00ebnuar. Bima e njohur me emrin latinisht “Conium maculatum” \u00ebsht\u00eb barishtaku vrastar i aq shum\u00eb personave t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb. Sokrati i madh, viktima m\u00eb e famshme e helmimit me kukut\u00eb, qe akuzuar p\u00ebr mosbesim dhe p\u00ebr korruptimin e mendjes s\u00eb rinis\u00eb athinase, n\u00eb gjyqin e tij u d\u00ebnua me vdekje. Sokrati vendosi ta merrte nj\u00eb doz\u00eb t\u00eb fuqishme kukute, por dihet se dhe vet\u00ebm pak, nj\u00eb sasi e vog\u00ebl dhe helmi i bim\u00ebs do ishte fatal.<\/p>\n

Vet\u00ebvrasje tjera t\u00eb famshme t\u00eb detyruara jan\u00eb dmth. ajo e filozofit Seneka, e Brutusit, e Mark Antonit, e perandorit Oto, e gjeneralit romak Varusit… dhe vet\u00ebvrasje t\u00eb tjera t\u00eb detyrueshme, gjat\u00eb historis\u00eb.<\/p>\n

***
\nSeneka i Riu (4 pes. – 65 es.) filozof, dramaturg dhe burr\u00ebshtetas, intelektuali m\u00eb i madh i Rom\u00ebs gjat\u00eb messhekullit t\u00eb par\u00eb t\u00eb er\u00ebs son\u00eb, i lindur n\u00eb Cordoba (Hispania) dhe i rritur n\u00eb Rom\u00eb, ku m\u00ebsoi retorik\u00eb dhe filozofi. Ishte tutor dhe m\u00eb von\u00eb k\u00ebshilltar i perandorit Nero. Dy her\u00eb i qe k\u00ebrkuar t\u00eb kryente vet\u00ebvrasje, nga dy perandor\u00eb, nga Kaligula dhe nga Nero. S\u00ebfundi qe detyruar t\u00eb kryente vet\u00ebvrasje p\u00ebr pjes\u00ebmarrje t\u00eb dyshuar n\u00eb “komplotin e Pisos\u00eb”, komplot p\u00ebr t\u00eb vrar\u00eb perandorin Nero, edhe pse kishte gjasa t\u00eb ishte i pafajsh\u00ebm.
\nSi shkrimtar Seneka \u00ebsht\u00eb i njohur p\u00ebr veprat e tij filozofike, dhe p\u00ebr dramat (tragjedit\u00eb). Si senator Seneka qe vler\u00ebsuar p\u00ebr aft\u00ebsit\u00eb oratorike, sipas kronistit Kasius, perandori Kaligula ishte aq i ofenduar nga suksesi oratorik i tij n\u00eb Senat, sa q\u00eb nga “inati” e urdh\u00ebroi t\u00eb kryente vet\u00ebvrasje.<\/p>\n

[ ngjitur: disa grafika imagjinare, b\u00ebr\u00eb nga un\u00eb s\u00ebfundi me ndihm\u00ebn e veglave t\u00eb IA, n\u00eb mendje i frym\u00ebzuar nga “Baia” e lasht\u00ebsis\u00eb romake<\/em> ]<\/p>\n