{"id":17926,"date":"2025-06-25T18:00:47","date_gmt":"2025-06-25T17:00:47","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=17926"},"modified":"2025-06-25T19:54:02","modified_gmt":"2025-06-25T18:54:02","slug":"shpresa-legjitime-shkencore-e-pavdekshme","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=17926","title":{"rendered":"Shpresa legjitime shkencore&#8230; e pavdekshme!"},"content":{"rendered":"<p><em>(s. guraziu &#8211; ars poetica, 25 q 2025 &#8211; koment, let\u00ebr editorit t\u00eb revist\u00ebs Quanta (ShBA), ende pyes \u201cpse\u201d, komenti m\u00eb i \u00e7uditsh\u00ebm q\u00eb kam shkruar n\u00eb jet\u00ebn time, garant do jen\u00eb shkokluar q\u00eb qeshuri, mir\u00ebpo s\u2019duhet ngutur, ata vet\u00eb m\u00eb frym\u00ebzuan me artikujt e tyre, sipas meje s\u2019\u00ebsht\u00eb i pakuptimt\u00eb, p\u00ebrkundrazi : )<\/em><\/p>\n<p>&#8230;<strong>pse universi ia b\u00ebri Hawking-ut jet\u00ebn aq t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb (paqja qoft\u00eb me t\u00eb), duke e paralizuar, dhe pastaj ia dha shpres\u00ebn aq t\u00eb rreme se &#8220;nj\u00eb dit\u00eb do dim\u00eb gjith\u00e7ka&#8221;<\/strong>?<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/arspo_aps_100-vjetori_i_fizikes_kuantike_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/arspo_aps_100-vjetori_i_fizikes_kuantike_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"1600\" height=\"900\" class=\"alignnone size-full wp-image-17333\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/arspo_aps_100-vjetori_i_fizikes_kuantike_opt.jpg 1600w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/arspo_aps_100-vjetori_i_fizikes_kuantike_opt-300x169.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/arspo_aps_100-vjetori_i_fizikes_kuantike_opt-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/arspo_aps_100-vjetori_i_fizikes_kuantike_opt-768x432.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/arspo_aps_100-vjetori_i_fizikes_kuantike_opt-1536x864.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<br \/>\n***<br \/>\n[ <strong>Misteri i Muonit &#8211; Nga Charlie Wood &#8211; Quanta, 25 qershor 2025<\/strong> ]<\/p>\n<p>shtojcat [ mes kllapave ] jan\u00eb nga un\u00eb, \u00e7do gj\u00eb [ mes kllapave ] fjal\u00ebt e mia<\/p>\n<p>[ p\u00ebr revist\u00ebn Quanta, autori Charlie Wood (<em>artikulli i tij p\u00ebrmes newsletter erdhi sot<\/em>) kishte shkruar ]<\/p>\n<p>| &#8211; &#8211; &#8211; <em>fjal\u00ebt e autorit Wood<\/em><br \/>\n<strong>Fizikan\u00ebt mendojn\u00eb se e kuptojn\u00eb fizik\u00ebn kuantike aq mir\u00eb<\/strong>. [ Megjithat\u00eb ] <strong>Fizikan\u00ebt jan\u00eb t\u00eb d\u00ebshp\u00ebruar p\u00ebr njohuri rreth nj\u00eb teorie m\u00eb t\u00eb plot\u00eb t\u00eb bot\u00ebs kuantike, q\u00eb shkon p\u00ebrtej grimcave dhe forcave t\u00eb Modelit Standard<\/strong>.<br \/>\n| &#8211; &#8211; &#8211;<\/p>\n<p>[ <em>fjal\u00ebt e mia<\/em> > sipas autorit Wood, fizikan\u00ebt v\u00ebrtet e kishin nj\u00eb shpres\u00eb t\u00eb madhe, por megjithat\u00eb ajo shpres\u00eb tashm\u00eb paska vdekur. Cila shpres\u00eb, dhe pse? Tema e artikullit ishte, \u00ebsht\u00eb p\u00ebr Muonet. Lexuesit e artikullit tani sikur duhet t\u00eb mendojn\u00eb &#8220;v\u00ebrtet e dhimbshme, n\u00ebse shpresa p\u00ebr muonet paska vdekur, dhe misteri fondamental rreth muoneve vazhdon t\u00eb jetoj\u00eb, at\u00ebher\u00eb aq p\u00ebr keqardhje, aq e dhimbshme kjo pun\u00eb&#8221; &#8211; lexuesit do pik\u00ebllohen mos pyet. <\/p>\n<p>Mir\u00ebpo pse duhet &#8220;dram\u00eb&#8221;, pse duhet dramatizuar p\u00ebr muonet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb till\u00eb (n\u00eb artikullin tuaj, z. Wood), thuase muonet na qenkan i vetmi mister dhe problem q\u00eb e kan\u00eb fizikan\u00ebt modern\u00eb, pse t&#8217;mos shihet \u00e7\u00ebshtja e muoneve akoma dhe gjithmon\u00eb me shpres\u00eb, pse t&#8217;mos &#8220;jetoj\u00eb&#8221; shpresa tutje, aq e thjesht\u00eb \u00ebsht\u00eb, psh. ngjash\u00ebm si\u00e7 dhe me &#8220;misterin e gravitetit&#8221; (di p\u00ebr mij\u00ebra problemesh reale n\u00eb fizik\u00eb, mistere q\u00eb nuk jan\u00eb kuptuar nga shkenc\u00ebtar\u00ebt deri sot, por le t\u00eb marrim vet\u00ebm 1 prej tyre si shembull t\u00eb &#8220;shpres\u00ebs s\u00eb pavdekshme&#8221;), bie fjala graviteti ishte dhe ngeli mister i madh, mister gjigant, mir\u00ebpo shpresa gjithmon\u00eb ishte dhe ende \u00ebsht\u00eb &#8220;gjall\u00eb&#8221;, shpresa p\u00ebr ta zgjidhur misterin e gravitetit do jet\u00eb gjall\u00eb gjithmon\u00eb, kurr\u00eb s&#8217;ka vdekur dhe nuk do vdes\u00eb, shpres\u00eb 100% e pavdekshme, derisa definitivisht t&#8217;jet\u00eb zgjidhur misteri i gravitetit&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;andaj pse duhet t\u00eb vdes\u00eb shpresa e fizikan\u00ebve p\u00ebr muonet, pse duhet t\u00eb vdesin shpresat, v\u00ebrtet e \u00e7uditshme si qasje : ) anise p\u00ebr muonet ndoshta mund t&#8217;ket\u00eb patur gjall\u00eb &#8220;shpresash t\u00eb rreme&#8221;, kjo dhe mund t&#8217;jet\u00eb e sakt\u00eb, di\u00e7 si tjet\u00ebr an\u00eb e medaljes, dhe jemi dakord q\u00eb &#8220;shpresat fals&#8221; t\u00eb vdesin, le t&#8217;vdesin shpresat g\u00ebnjeshtare, s&#8217;na dhimbsen, por i \u00e7uditsh\u00ebm q\u00ebndrimi juaj z. Wood, pse duhet t\u00eb &#8220;vdes\u00eb&#8221; shpresa e v\u00ebrtet\u00eb, shpresa legjitime shkencore : ) ]<\/p>\n<p>| &#8211; &#8211; &#8211; <em>fjal\u00ebt e autorit<\/em><br \/>\n<strong>Fizikan\u00ebt b\u00ebjn\u00eb parashikime duke u p\u00ebrqendruar n\u00eb ngjarjet m\u00eb t\u00eb thjeshta dhe duke injoruar sekuencat m\u00eb t\u00eb nd\u00ebrlikuara t\u00eb ngjarjeve. Ata i organizojn\u00eb ardhjet dhe ikjet e grimcave me vizualizime t\u00eb njohura si diagramet e Feynman. Por nj\u00eb regjistrim i plot\u00eb i mund\u00ebsive t\u00eb pafundme &#8211; dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye nj\u00eb parashikim i sakt\u00eb &#8211; \u00ebsht\u00eb i pamundur. Pra, \u00e7do parashikim ka nj\u00ebfar\u00eb pasigurie ose gabimi&#8230; Problemi q\u00ebndron tek disa bashk\u00ebveprime t\u00eb rralla t\u00eb muoneve&#8230; K\u00ebto grimca e ndiejn\u00eb forc\u00ebn b\u00ebrthamore &#8220;t\u00eb fort\u00eb&#8221; (n\u00eb krahasim me forc\u00ebn m\u00eb t\u00eb dob\u00ebt elektromagnetike). Dhe kur p\u00ebrfshihet forca e fort\u00eb, diagramet e Feynman d\u00ebshtojn\u00eb<\/strong>&#8230;<\/p>\n<p>[ shpjegon autori Wood, dhe pastaj tutje m\u00eb posht\u00eb artikullit, vazhdon ]<\/p>\n<p><strong>Nj\u00eb shpres\u00eb e madhe e Fizik\u00ebs Th\u00ebrmijore ka vdekur. Kjo do t&#8217;thot\u00eb q\u00eb misteri themelor i muonit do vazhdoj\u00eb t\u00eb jetoj\u00eb (mbret\u00ebroj\u00eb). Dhe ky mister \u00ebsht\u00eb: Pse universi na i dha tre breza grimcash t\u00eb materies (si\u00e7 jan\u00eb elektroni, muoni dhe tau) kur vet\u00ebm nj\u00eb brez grimcash do mjaftonte?<\/strong><br \/>\n| &#8211; &#8211; &#8211;<\/p>\n<p>[ <em>fjal\u00ebt e mia<\/em> > po&#8230; mjaft e pakuptimt\u00eb, e di, v\u00ebrtet e \u00e7uditshme, univers i \u00e7uditsh\u00ebm, me t\u00eb drejt\u00eb shtrohet pyetja pse? pse universi k\u00ebt\u00eb, pse universi at\u00eb, madje pse gjithmon\u00eb duhet shtruar dhe pyetjet?, pse 3 breza grimcash? (keni pyetur), 1 brez do funksiononte po aq mir\u00eb, dhe shkenca do ishte aq e leht\u00eb, pse jo vet\u00ebm 1 brez?, un\u00eb madje \u00e7uditem pse pyetjet tona s&#8217;kan\u00eb fund? &#8211; mir\u00ebpo kjo ndoshta dhe \u00ebsht\u00eb shkenca, kaq \u00ebsht\u00eb shkenca, kaq \u00ebsht\u00eb gjith\u00e7ka, asgj\u00eb m\u00eb shum\u00eb sesa kureshtia jon\u00eb &#8211; do thoshte Ajnshtajni, n\u00ebse nuk ditkemi di\u00e7, kjo s&#8217;do t\u00eb thot\u00eb &#8220;shpresa duhet t\u00eb vdes\u00eb&#8221;, pse duhet t\u00eb vdiset &#8220;anyways&#8221;?&#8230;<\/p>\n<p>&#8230;pse universi duhej t&#8217;ishte aq i pakuptimt\u00eb?, pse e b\u00ebri gravitetin aq kompleks?, ende s&#8217;e gjet\u00ebm as \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb, pse muon\u00ebt duhej t\u00eb ngeleshin mister?, pse s&#8217;e zbuluam kurr\u00eb &#8220;gravitonin&#8221;?, pse e zbuluam &#8220;muonin&#8221; edhe pse \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb kurr\u00eb s&#8217;e mor\u00ebm vesh?, pse universi ia b\u00ebri jet\u00ebn Hawking-ut aq t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb (paqja qoft\u00eb me t\u00eb), duke e paralizuar, dhe pastaj ia dha nj\u00eb shpres\u00eb aq t\u00eb rreme se &#8220;nj\u00eb dit\u00eb do dim\u00eb gjith\u00e7ka?&#8221; (k\u00ebshtu pandehte ai, si\u00e7 e dim\u00eb synonte &#8220;teorin\u00eb e gjith\u00e7kaje&#8221; &#8211; theory of everything) etj. etj., mund t\u00eb vazhdoj me jav\u00eb t\u00eb t\u00ebra duke e pyetur universin pse, apo dhe me muaj t\u00eb t\u00ebr\u00eb, mund t&#8217;ju shtroj\u00eb juve fizikan\u00ebve 1 milion e 1 pyetje rreth universit, lloj-lloj &#8220;pse-sh&#8221;, pyetje p\u00ebr t\u00eb cilat e di q\u00eb nuk keni p\u00ebrgjigje, nj\u00ebsoj si\u00e7 ende s&#8217;e dim\u00eb pse muonet k\u00ebt\u00eb, pse muonet at\u00eb?, pse graviteti ngeli mister? etj. etj. k\u00ebshtu me radh\u00eb&#8230; gjithmon\u00eb duke u \u00e7uditur &#8220;pse&#8221; : )<\/p>\n<p>&#8230;gjithsesi, shpresoj q\u00eb Quanta kurr\u00eb t&#8217;mos lodhet me artikujt rreth shkenc\u00ebs, shpresoj q\u00eb Quanta t\u00eb vazhdoj\u00eb me pyetjet p\u00ebrgjithmon\u00eb &#8220;pse kjo, pse ajo, pse gjith\u00e7ka&#8221;, shpresoj q\u00eb SHPRESA t&#8217;mos vdes\u00eb kurr\u00eb, shpresoj q\u00eb shpresa dhe forca gjithmon\u00eb t&#8217;jen\u00eb, dhe qofshin me ju, &#8220;may hope be with you&#8221; i respektuar z. Wood, v\u00ebrtet shpresoj q\u00eb buz\u00ebqeshja juaj shkencore t&#8217;mos vdes\u00eb kurr\u00eb : )<\/p>\n<p>me respekt&#8230; ]<br \/>\n&nbsp;<br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(s. guraziu &#8211; ars poetica, 25 q 2025 &#8211; koment, let\u00ebr editorit t\u00eb revist\u00ebs Quanta (ShBA), ende pyes \u201cpse\u201d, komenti m\u00eb i \u00e7uditsh\u00ebm q\u00eb kam shkruar n\u00eb jet\u00ebn time, garant do jen\u00eb shkokluar q\u00eb qeshuri, mir\u00ebpo s\u2019duhet ngutur, ata vet\u00eb&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=17926\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[80],"tags":[],"class_list":["post-17926","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-zhvillimi-tekno-shkencor"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17926","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17926"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17926\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17926"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17926"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17926"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}