{"id":18352,"date":"2025-07-26T17:00:09","date_gmt":"2025-07-26T16:00:09","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=18352"},"modified":"2026-01-15T06:01:24","modified_gmt":"2026-01-15T05:01:24","slug":"ndihma-e-ia-per-ti-lexuar-guret-e-romes-se-lashte","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=18352","title":{"rendered":"Ndihma e IA p\u00ebr t&#8217;i lexuar gur\u00ebt e Rom\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, 26 Korrik 2025<\/em><\/p>\n<p>Vet\u00eb pik\u00ebs\u00ebpari s&#8217;kam ditur se rreth 1500 mbishkrime t\u00eb reja romake u zbuluakan \u00e7do vit, dmth. duhet n\u00ebnkuptuar pllakash guri me gdhendurina germash nga koha e perandoris\u00eb romake. Shum\u00eb prej tyre, kuptohet gjetur pas mij\u00ebra viteve, patjet\u00ebr se do jen\u00eb t\u00eb d\u00ebmtuara, t\u00eb thyera etj. Por q\u00eb paska shum\u00eb k\u00ebso pllakash, dhe \u00e7do vit koleksionit te gjetjeve iu shtuakan + nga 1500 sosh. <\/p>\n<p>Andaj ekspert\u00ebt e Inteligjenc\u00ebs Artificiale qenkan marr\u00eb me nj\u00eb IA-veg\u00ebl speciale p\u00ebr t\u00eb ndihmuar n\u00eb \u00e7\u00ebshtjet e leximit dhe kompletimit t\u00eb shenjave nd\u00ebr pllakat. Modeli i IA i cili qenka trajnuar enkas t\u00eb ndihmoj\u00eb me deshifrimin e me p\u00ebrplot\u00ebsimin e teksteve q\u00eb mungojn\u00eb (t\u00eb cilin IA-model e paskan pag\u00ebzuar simbolikisht me emrin e heroit t\u00eb Rom\u00ebs, &#8220;Enea&#8221;) qenka trajnuar me mbi 200.000 t\u00eb tilla mbishkrimesh, q\u00eb ve\u00e7 njihen. K\u00ebto mbishkrime latine datojn\u00eb duke filluar nga shek. VII pes., e deri n\u00eb shek. VIII t\u00eb es. Dmth. 1 mij\u00ebvje\u00e7ar komplet, i st\u00ebrnbushur i lasht\u00ebsis\u00eb, me gur\u00eb-mbishkrimet e koh\u00ebs e me lloj-lloj pllakash. <\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/arspo_ndihma_e_ia_per_leximin_e_gureve_te_romes_se_lashte_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/arspo_ndihma_e_ia_per_leximin_e_gureve_te_romes_se_lashte_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"1280\" height=\"846\" class=\"alignnone size-full wp-image-18353\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/arspo_ndihma_e_ia_per_leximin_e_gureve_te_romes_se_lashte_opt.jpg 1280w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/arspo_ndihma_e_ia_per_leximin_e_gureve_te_romes_se_lashte_opt-300x198.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/arspo_ndihma_e_ia_per_leximin_e_gureve_te_romes_se_lashte_opt-1024x677.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/arspo_ndihma_e_ia_per_leximin_e_gureve_te_romes_se_lashte_opt-768x508.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1280px) 100vw, 1280px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Sipas meje mjaft interesante q\u00eb qenkan rreth nj\u00eb \u00e7erek milioni k\u00ebso pllakash e mbishkrimesh (af\u00ebrmendsh, Roma perandori e &#8220;zgjeruar dhe e st\u00ebrzgjatur&#8221; me shekuj e shekuj, mund ta kem marr\u00eb me mend se do jen\u00eb shum\u00eb, por jo kaq shum\u00eb : ) Dhe po ashtu mjaft interesante q\u00eb IA-veglat qenkan efikase me ndihm\u00ebn e tyre, s&#8217;paska pse humbet koh\u00eb duke i idealizuar avancimet e s\u00eb ardhmes &#8211; q\u00ebtani ndihma e IA qenka e jasht\u00ebzakonshme. <\/p>\n<p>T\u00eb p\u00ebrdoret IA p\u00ebr t&#8217;i &#8220;lexuar gur\u00ebt e s\u00eb kaluar\u00ebs&#8221;, p\u00ebr ta kompletuar historin\u00eb e para mij\u00ebvje\u00e7ar\u00ebve, ku di&#8230; mjaft interesante. S&#8217;para kam pritur se IA do na ndihmoj\u00eb + n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim tani, ndoshta m\u00eb von\u00eb por jo tani, mjaft interesant e simpatik dhe ky aspekt n\u00eb vetvete. Imagjino n\u00ebse Profesori Indiana Jones i industris\u00eb hollivudeske ta kishte dhe ndihm\u00ebn e IA, arg\u00ebtim e p\u00ebrtej arg\u00ebtimit, do k\u00ebnaqeshim &#8220;ekstra&#8221; me aventurat e tij, q\u00ebkur zgjidhjet e enigmave nga ai do ishin shum\u00eb m\u00eb t\u00eb men\u00e7ura, secili mister do ishte m\u00eb i nuancuar etj etj : ) <\/p>\n<p>Ku di, tani p\u00ebr tani ende &#8220;her\u00ebt&#8221; &#8211; do kem th\u00ebn\u00eb m\u00ebvete (pavet\u00ebdijsh\u00ebm), s&#8217;duhet iluzione t\u00eb tep\u00ebruara as me tekno-veglat. Mbase n\u00eb t\u00eb ardhm\u00ebn &#8211; do kem pandehur, sepse ndoshta akoma her\u00ebt, sipas meje IA sikur ende s&#8217;\u00ebsht\u00eb mir\u00ebfilli veg\u00ebl e s\u00eb tashmes. Pavar\u00ebsisht se disa aspekte t\u00eb IA jan\u00eb avancuar duksh\u00ebm, n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre sikur ende e mban &#8220;vul\u00ebn e veglave t\u00eb ardhm\u00ebris\u00eb&#8221; : )<\/p>\n<p>Tekefundit ashtu mund t&#8217;kem pandehur, jo si &#8220;diskriminim&#8221; a zhvleft\u00ebsim i meritave t\u00eb IA, larg qoft\u00eb, thjesht nga mosdija, pa t\u00eb keq. P\u00ebr fat t\u00eb mir\u00eb paskam qen\u00eb (jo gabim por) dob\u00ebt i informuar, puna qenka ndryshe, ndihma e IA p\u00ebr t&#8217;i lexuar gur\u00ebt e Rom\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb q\u00ebtani qenka e disponueshme. K\u00ebshtu q\u00eb tashm\u00eb &#8220;Enea&#8221; mir\u00ebfilli do u ndihmoj\u00eb historian\u00ebve q\u00eb t&#8217;i plot\u00ebsojn\u00eb tekstet e d\u00ebmtuara latine n\u00ebp\u00ebr pllakat (shkruante dje Science). Madje qoft\u00eb dhe n\u00ebse gjysma e pllak\u00ebs t\u00eb mungoj\u00eb, sepse e thyer, e humbur etj. Shih grafik\u00ebn ngjitur, n\u00ebse s&#8217;gabohem grafika e p\u00ebrdorur nga Science \u00ebsht\u00eb e Google DeepMind &#8211; v\u00ebrtet mbres\u00eblen\u00ebse, mrekullia vet\u00eb, mungon gjysma e pllak\u00ebs, no problemos amigos : ) IA thjesht e kompleton. <\/p>\n<p>Dihet, meq\u00eb pllakat e gurit jan\u00eb d\u00ebshmit\u00eb m\u00eb t\u00eb besueshme t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs (nuk thuhet kot &#8220;gdhendur n\u00eb gur&#8221;), mbishkrimet e lashta romake ofrojn\u00eb dritare t\u00eb &#8220;pastra&#8221; kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr ligjet, ekonomit\u00eb, ritualet dhe jet\u00ebn e p\u00ebrditshme t\u00eb njer\u00ebzve q\u00eb kan\u00eb jetuar mij\u00ebra vite m\u00eb par\u00eb. Duke i plot\u00ebsuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb efikase karakteret q\u00eb mungojn\u00eb, duke i risjellur germat latine n\u00eb mbishkrimet romake, modeli i ri &#8220;Enea&#8221; premton v\u00ebshtrime m\u00eb t\u00eb holl\u00ebsishme rreth jet\u00ebs s\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb lasht\u00eb.<\/p>\n<p>Mir\u00ebpo shum\u00eb mbishkrime q\u00eb jan\u00eb ndar\u00eb, apo ve\u00e7uar, apo k\u00ebputur nga aty ku e kishin vendin, &#8220;rrokullisur&#8221; e degdisur nga vendet e tyre origjinale (psh. n\u00ebse t&#8217;i ken\u00eb takuar ndonj\u00eb portali, a fasade etj), ose jan\u00eb thyer ose jan\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb palexueshme p\u00ebr shkak t\u00eb konsumimit, dhe k\u00ebshtusoj duke u v\u00ebshtir\u00ebsuar analizimi i mbishkrimeve t\u00eb reja romake q\u00eb shtohen si gjetje, vit p\u00ebr vit. Tashm\u00eb mbushja e &#8220;boshll\u00ebqeve&#8221; t\u00eb historis\u00eb \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb e leht\u00eb fal\u00eb &#8220;Eneas&#8221;, model i IA ashtuquajtur Model i Madh Gjuh\u00ebsor (LLM &#8211; Large Language Model) i prezantuar m\u00eb 23 Korrik 2025 n\u00eb Nature [ <a href=\"https:\/\/www.nature.com\/articles\/s41586-025-09292-5\" target=\"_blank\">https:\/\/www.nature.com\/articles\/s41586-025-09292-5<\/a> ], model q\u00eb \u00ebsht\u00eb projektuar enkas p\u00ebr interpretimin dhe kontekstualizimin e mbishkrimeve romake &#8211; thoshte Science.<\/p>\n<p>&#8220;Enea&#8221; mund ta analizoj\u00eb tekstin ose imazhin e nj\u00eb mbishkrimi t\u00eb thyer dhe thjesht t&#8217;i plot\u00ebsoj\u00eb karakteret q\u00eb mungojn\u00eb, madje dhe n\u00ebse apo kur studiuesit s&#8217;e din\u00eb q\u00eb mbishkrimi kishte pjes\u00eb q\u00eb mungonin. Modeli &#8220;Enea&#8221; gjithashtu mund ta vler\u00ebsoj\u00eb dat\u00ebn dhe vendin e krijimit t\u00eb mbishkrimit me sakt\u00ebsi relativisht t\u00eb mir\u00eb, teksa paralelizon dhe identifikon mbishkrime t\u00eb tjera t\u00eb njohura tashm\u00eb, me fraza e funksione t\u00eb ngjashme.<\/p>\n<p>Ekspert\u00ebt po ashtu nuk u brengoskan sa i p\u00ebrket problemit t\u00eb mir\u00ebnjohur t\u00eb IA-halucinimit, sipas tyre ka m\u00eb pak t\u00eb ngjar\u00eb q\u00eb &#8220;Enea&#8221; t\u00eb halucinoj\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb sajuara (si\u00e7 ia b\u00ebjn\u00eb IA-modelet gjuh\u00ebsore me q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm, modelet q\u00eb tashm\u00eb jemi m\u00ebsuar me to, si ChatGPT etj). Sepse modeli &#8220;Enea&#8221; \u00ebsht\u00eb trajnuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb specifike, duke m\u00ebsuar nga nj\u00eb grumbull masiv t\u00eb dh\u00ebnash t\u00eb specializuara latine.<br \/>\n&nbsp;<br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, 26 Korrik 2025 Vet\u00eb pik\u00ebs\u00ebpari s&#8217;kam ditur se rreth 1500 mbishkrime t\u00eb reja romake u zbuluakan \u00e7do vit, dmth. duhet n\u00ebnkuptuar pllakash guri me gdhendurina germash nga koha e perandoris\u00eb romake. Shum\u00eb prej tyre, kuptohet&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=18352\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[80],"tags":[],"class_list":["post-18352","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-zhvillimi-tekno-shkencor"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18352","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=18352"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18352\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=18352"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=18352"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=18352"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}