{"id":18555,"date":"2025-08-24T16:16:46","date_gmt":"2025-08-24T15:16:46","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=18555"},"modified":"2025-09-03T20:48:23","modified_gmt":"2025-09-03T19:48:23","slug":"sarina-romero-per-jorge-luis-borges","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=18555","title":{"rendered":"Sarina Romero – P\u00ebr Jorge Luis Borges"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>P\u00cbR JORGE LUIS BORGES
\nSarina Raquel Romero [ ShBA ]<\/p>\n

Jorge, s’ka fare r\u00ebnd\u00ebsi se ku shkojm\u00eb bashk\u00eb
\ngjithmon\u00eb ka nj\u00eb mit t\u00eb madh komb\u00ebtar q\u00eb rr\u00ebzohet.
\nMiti nga vij un\u00eb pretendon tremij\u00eb vjet histori.
\nQeveria i financon artist\u00ebt p\u00ebr ta v\u00ebrtetuar k\u00ebt\u00eb.
\nKjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse ka nj\u00eb pull\u00eb zyrtare
\nn\u00eb romanin e par\u00eb t\u00eb Carlos Fuentes, dhe
\nduartrokitje p\u00ebr Octavio Paz n\u00eb Tlatelolco,
\nn\u00eb vitin 1969, duke th\u00ebn\u00eb vazhdimisht,
\nnuk ishte triumf, dhe s’ishte as disfat\u00eb.
\nPor ishte nj\u00eb masak\u00ebr, dhe ishte nj\u00eb disfat\u00eb.
\nThashethemet thon\u00eb se Kastro q\u00ebndroi zgjuar
\np\u00ebr nj\u00eb nat\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb duke shkruar fjalimin e vet
\np\u00ebr artist\u00ebt. Pretendonte q\u00eb ata t’i jepnin premtime
\nq\u00eb s’mund t’i mbanin. Duke i th\u00ebn\u00eb vetes nj\u00eb gj\u00eb,
\ndhe pastaj duke b\u00ebr\u00eb fare di\u00e7 tjet\u00ebr. Ni triunfo, ni derrota.
\nPasi u largua nga Kuba dhe pastaj nga Nju Jorku,
\nZilia Sanchez u zhvendos n\u00eb Kosta Rik\u00eb,
\ndhe jetoi atje deri n\u00eb fund t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb saj.
\n“M\u00eb af\u00ebr se kaq s’kam si afrohem me Kub\u00ebn”,
\ntha. Oqeani s’\u00ebsht\u00eb kurr\u00eb brenda pun\u00ebs sime,
\ns’mund ta shoh\u00ebsh kurr\u00eb, mir\u00ebpo jeton n\u00eb mua,
\n\u00ebsht\u00eb burimi i gjith\u00e7kaje brenda meje.
\nEkziston nj\u00eb video e vitit 2000 duke e hedhur
\nnj\u00ebr\u00ebn nga pikturat e veta n\u00eb oqean.
\nIu desh t\u00eb p\u00ebrkulej dhe ta kapte kanavac\u00ebn
\ne gjer\u00eb me t\u00eb dyja duart p\u00ebr ta tejkaluar
\nndarjen. U fut n\u00eb uj\u00eb deri n\u00eb gjunj\u00eb p\u00ebr ta shtyr\u00eb
\ntej n\u00eb krah\u00ebt e dallg\u00ebs, sa her\u00eb q\u00eb piktura i kthehej.
\nDoja q\u00eb piktura t\u00eb notonte dhe t\u00eb largohej,
\nqe shprehur, doja ta shihja agonin\u00eb e saj,
\nsikur piktura t’ishte nj\u00eb person.<\/p>\n

\u00a9 S. Romero – via Poetry Foundation, ShBA<\/span>
\n\u00a9 p\u00ebr p\u00ebrkthimin: S. Guraziu \u2013 Ars Poetica, 2025<\/span><\/p>\n

(ngjitur: foto-portret, Sarina Romero, foto nga Natasha Rao)<\/em><\/p>\n

***
\nV\u00ebshtrim rreth poezis\u00eb s\u00eb Sarina Romero, kushtuar t\u00eb madhit Borges<\/strong>!
\n(S. Guraziu – Ars Poetica, 24 Gusht 2025)<\/em><\/p>\n

(…Borges e dinte, thuase dhe ashtu i “verb\u00ebr” mund t\u00eb shihte aq larg – tashm\u00eb dhe poetja e re Sarina Romero sikur i drejtohet dit\u00eblindjes s\u00eb tij me nderimin e largpam\u00ebsis\u00eb borgesiane<\/strong>…)<\/p>\n

E lexova k\u00ebt\u00eb poezi sot dhe sikur po p\u00ebrpiqesha t\u00eb merrja pjes\u00eb n\u00eb zinxhirin e bukur dhe t\u00eb pafund t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb, ku nj\u00eb poete e re amerikane e nderon nj\u00eb mjesht\u00ebr t\u00eb vjet\u00ebr, mjaft mir\u00eb t\u00eb njohur p\u00ebr mua, Borgesin. Kjo poezi e poetes Sarina Romero u zgjodh nga Poetry Foundation p\u00ebr ta nderuar Borgesin n\u00eb dit\u00eblindjen e tij… sot. Jorge Luis Borges lindi dit\u00ebn e sotme, m\u00eb 24 Gusht 1899.<\/p>\n

\u00cbsht\u00eb poezia e saj e vetme atje, n\u00eb faqet zyrtare t\u00eb Poetry Foundation. Fakti q\u00eb kjo \u00ebsht\u00eb poezia e vetme atje, sikur e b\u00ebn nderimin ndaj saj edhe m\u00eb t\u00eb thell\u00eb. Thuase n\u00ebnkupton q\u00eb redaksia e kan\u00eb hetuar dend\u00ebsin\u00eb e madhe t\u00eb mendimit dhe t\u00eb ndjenj\u00ebs, z\u00ebrin aq t\u00eb formuar dhe t\u00eb fuqish\u00ebm n\u00eb krijimin poetik, andaj le t’jet\u00eb pik\u00ebrisht sot prezente n\u00eb faqen ton\u00eb, le t’jet\u00eb sot dita e nderimit, p\u00ebr t’i b\u00ebr\u00eb homazh dit\u00eblindor nj\u00ebrit prej t\u00eb m\u00ebdhenjve, Borgesit.<\/p>\n

Pra, ndoshta jo vet\u00ebm si poezi, por nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhe di\u00e7 si kujtes\u00eb historike, si homazh poetik ndaj historis\u00eb – sepse poezia e saj \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pasardh\u00ebse e denj\u00eb e trash\u00ebgimis\u00eb borgesiane. Borgesi ishte mjeshtri i bibliotekave, i pasqyrimeve, i labirinteve dhe i shtresave t\u00eb pafundme mes realitetit dhe miteve. Borgesi e pati kuptuar se identiteti komb\u00ebtar ndoshta \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lloj historie q\u00eb ne ia tregojm\u00eb vetes, nj\u00eb bibliotek\u00eb e kuruar me tekste t\u00eb zgjedhura dhe me tmerre t\u00eb harruara.<\/p>\n

Poezia e Sarina Romero p\u00ebrfundimisht flet p\u00ebr luft\u00ebn personale, rreth sfid\u00ebs s\u00eb t\u00eb q\u00ebnit personazh autentik n\u00eb faqet e artit, poet apo artist i sinqert\u00eb n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb q\u00eb na k\u00ebrkon t\u00eb ndjehemi konform me historin\u00eb e thjesht\u00ebzuar, t\u00eb pastruar (sanitarizuar) dhe shpesh t\u00eb pandershme. N\u00eb poezin\u00eb e saj sikur b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr agonin\u00eb dhe domosdoshm\u00ebrin\u00eb e p\u00ebrpjekjes p\u00ebr ta shtyr\u00eb pun\u00ebn ton\u00eb krijuese, veprimin, aktivitetin ton\u00eb p\u00ebrtej pik\u00ebs s\u00eb thyerjes t\u00eb rr\u00ebfimit zyrtar, n\u00eb val\u00ebn e tmerrshme dhe \u00e7liruese t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs.<\/p>\n

Poezia e saj \u00ebsht\u00eb nj\u00eb labirint borgesian i nd\u00ebrtuar jo nga rafte librash, por nga momente historike, nga ikonash kulturore dhe nga ankthet personale. Klithma e saj poetike sikur m\u00ebton t’i zbatoj\u00eb shqet\u00ebsimet filozofike borgesiane t\u00eb meta-gjendjes moderne, post-koloniale. Poetja Romero sikur e rimerr tem\u00ebn e dashur t\u00eb Borgesit – hendekun e tmerrsh\u00ebm mes hart\u00ebs dhe territorit, mes historis\u00eb dhe t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs historike – dhe e b\u00ebn pafund\u00ebsisht thell\u00ebsore, e kthen n\u00eb di\u00e7 politike, e po ashtu n\u00eb di\u00e7 thell\u00ebsisht personale.<\/p>\n

Kur lexojm\u00eb nj\u00eb poezi p\u00ebrpiqemi ta ndiejm\u00eb – p\u00ebrpiqemi t’i p\u00ebrthithim sa m\u00eb shum\u00eb elemente q\u00eb mendja na e mund\u00ebson (ose dhe pamund\u00ebson, vlen dhe kjo, absolutisht, andaj dhe p\u00ebrpjekja : ) pesh\u00ebn, kompleksitetin, dometh\u00ebnien jo vet\u00ebm poetike, si krijim artistik, por dhe dometh\u00ebnien kontekstuale t\u00eb jet\u00ebs, t\u00eb gjallimit, t\u00eb sfidave eventuale historike, t\u00eb mbamendjes kolektive, i sjellim nd\u00ebrmend dhe i lidhim metaforat, aluzionet etj etj. – brenda vet\u00eb “leximit” sikur p\u00ebrpiqemi t’k\u00ebrkojm\u00eb nj\u00eb lexim akoma m\u00eb t\u00eb thell\u00eb.<\/p>\n

Dhe lexoj rregullisht, p\u00ebr t’mos e tepruar me v\u00ebrtet\u00ebsin\u00eb… p\u00ebr t’mos th\u00ebn\u00eb \u00e7do dit\u00eb, at\u00ebher\u00eb thuase besnik\u00ebrisht e ndjek k\u00ebshill\u00ebn e G\u00ebtes (Goethe) “mund\u00ebsisht njeriu duhet ta lexoj\u00eb t\u00eb pakt\u00ebn nj\u00eb poezi t\u00eb mir\u00eb \u00e7do dit\u00eb”. Por nuk \u00ebsht\u00eb k\u00ebshtu, s’\u00ebsht\u00eb se v\u00ebrtet na qenkam duke e ndjekur “k\u00ebshill\u00ebn” e tij, rast\u00ebsisht ka ndodhur e gjith\u00eb v\u00ebrtet\u00ebsia. Thuase “rutina” e Poetry Foundation na detyron ta b\u00ebjm\u00eb k\u00ebt\u00eb : ) sepse ata jan\u00eb aq besnik\u00eb sa u p\u00ebrket poezive, ua shp\u00ebrndarjn\u00eb lexuesve aneskaj bot\u00ebs \u00e7do dit\u00eb nga nj\u00eb poezi t\u00eb zgjedhur.<\/p>\n

Mir\u00ebpo dhe “leximi” n\u00eb fakt sikur \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb proces i t\u00eb menduarit… sesa thjesht lexim, mund t\u00eb ndodh\u00eb q\u00eb ndonj\u00eb poezi kok\u00ebfort\u00ebsisht ta mbaj\u00eb mendjen time “t\u00eb z\u00ebn\u00eb” p\u00ebr nj\u00eb dit\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb, ndonj\u00ebher\u00eb dhe m\u00eb gjat\u00eb. Thuase ky lloj lexim-mendimi v\u00ebrtet na qenk\u00ebsh b\u00ebr\u00eb nj\u00eb form\u00eb p\u00ebrkushtimi – vall\u00eb a nuk \u00ebsht\u00eb kjo vetiu nj\u00eb lloj \u00e7mendurie, pa\u00e7ka se e \u00ebmb\u00ebl (ngjash\u00ebm si\u00e7 dhe dashuria : )<\/p>\n

N\u00eb mendjen e G\u00ebtes, ndoshta, si ritual i p\u00ebrditsh\u00ebm, t\u00eb menduarit e thell\u00eb mbi nj\u00eb krijim t\u00eb vet\u00ebm gjuh\u00ebsor (n\u00eb form\u00ebn e poezi\u00eb – duke e lejuar t’na e zaptoj\u00eb mendjen p\u00ebr nj\u00eb dit\u00eb ose dhe gjat\u00eb) mund t\u00eb interpretohet sakt\u00ebsisht si\u00e7 dhe \u00ebsht\u00eb supozuar q\u00eb ta p\u00ebrjetojm\u00eb poezin\u00eb. Ndoshta ashtu mendonte G\u00ebte. Ndoshta v\u00ebrtet jam duke e ndjekur pavet\u00ebdijsh\u00ebm k\u00ebshill\u00ebn e tij, por dhe udh\u00ebzimin e n\u00ebnkuptuar t\u00eb vet\u00eb poezis\u00eb.<\/p>\n

Thuase v\u00ebrtet e paskam kthyer shp\u00ebrndarjen e p\u00ebrditshme t\u00eb Poetry Foundation n\u00eb iden\u00eb e G\u00ebtes, nga nj\u00eb “rutin\u00eb” e thjesht\u00eb n\u00eb nj\u00eb praktik\u00eb t\u00eb shenjt\u00eb : ) Thuase di\u00e7 si ritual neo-pagan\u00ebsh modern\u00eb, sikur s’jam vet\u00ebm duke “konsumuar” poezi, por dhe duke e ftuar poezin\u00eb p\u00ebr bisedash t\u00eb heshtura me mendjen e me zemr\u00ebn. Padyshim G\u00ebte kishte t\u00eb drejt\u00eb, le t’jet\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, askush i k\u00ebsaj bote s’ka gj\u00eb kund\u00ebr men\u00e7urive t\u00eb tij – prandaj dhe arsyeja pse na e pati l\u00ebn\u00eb k\u00ebshill\u00ebn e vet : )<\/p>\n

Nj\u00eb poezi e vetme mund t\u00eb ushqej\u00eb nj\u00eb dit\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb mendimesh, sepse poezia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb univers i p\u00ebrqendruar. Nj\u00eb poezi e mir\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb thjesht deklarat\u00eb, anise deklarimi i saj \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsor, mir\u00ebpo skema gjuh\u00ebsore poetike \u00ebsht\u00eb far\u00eb n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lloj thelbi, nj\u00eb lloj far\u00ebze mjaft pjellore. Nj\u00eb poezi e mir\u00eb p\u00ebrmban brenda form\u00ebs s\u00eb saj kompakte bot\u00eb t\u00eb t\u00ebra kuptimesh, emocionesh, qart\u00ebsish por dhe paqart\u00ebsish.<\/p>\n

Poezia dhe \u00ebsht\u00eb e “projektuar” ashtusoj q\u00eb t\u00eb zb\u00ebrthehet ngadal\u00eb, thuase v\u00ebrtet ndonj\u00eb karamele duke rr\u00ebshqitur fytit t\u00eb gjat\u00eb t\u00eb gjirafave. Poezia shpesh sikur na k\u00ebnaq dhe me v\u00ebshtir\u00ebsin\u00eb – thuase na tundon p\u00ebr t’i zbuluar shtres\u00ebzat e saj, pas vizitave t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritura mendore. Poezia e mir\u00eb \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si pasqyr\u00eb shpirt\u00ebrore dhe mendore, “konsumi” i poezis\u00eb me mendjen ton\u00eb n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb vet\u00eb mendja jon\u00eb n\u00eb pun\u00eb e sip\u00ebr.<\/p>\n

Poezia na e ofron korniz\u00ebn, imazhet, pyetjet – por kuptimi t\u00eb cilin e fark\u00ebtojm\u00eb, \u00ebsht\u00eb bashk\u00ebpunim mes fjal\u00ebve, imazheve, ideve t\u00eb poetit dhe mes p\u00ebrvojave, kujtimeve, ndjenjave tona. G\u00ebte kishte fort t\u00eb drejt\u00eb, af\u00ebrmendsh… sigurisht q\u00eb kishte, pas leximit ne s’jemi duke menduar vet\u00ebm p\u00ebr poezin\u00eb, tashm\u00eb jemi duke menduar s\u00eb bashku me pozin\u00eb, jemi b\u00ebr\u00eb tashm\u00eb di\u00e7 si nj\u00eb duo dinamike e nj\u00ebsuar.<\/p>\n

Poezia e mir\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb e vet\u00ebdijes, rituali yn\u00eb i p\u00ebrditsh\u00ebm i praktik\u00ebs s\u00eb leximit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb antidot i fuqish\u00ebm ndaj konsumit t\u00eb fragmentuar t\u00eb informacionit q\u00eb e p\u00ebrcakton koh\u00ebn ton\u00eb bashk\u00ebkohore (st\u00ebrngarkuar nga materia mediatke). Duke lexuar nj\u00eb poezi, sikur jemi duke e zgjedhur thell\u00ebsin\u00eb e kuptimit mbi gjer\u00ebsin\u00eb e bosh\u00ebsis\u00eb, meditimin komod mbi shfletimin e ngutsh\u00ebm. Sikur jemi duke lejuar q\u00eb nj\u00eb krijim i vet\u00ebm poetik i hartuar me kujdes ta p\u00ebrqendroj\u00eb vet\u00ebdijen ton\u00eb, si ushqim shpirt\u00ebror e kulturor.<\/p>\n

Fakti q\u00eb nj\u00eb poezi e vetme si prurje nga nj\u00eb poete e re si Sarina Romero, mund ta ndez\u00eb nj\u00eb “bised\u00eb” t\u00eb pasur dhe intensive mes mendjeve tona sikur \u00ebsht\u00eb vet\u00eb d\u00ebshmia e p\u00ebrsosur e fuqis\u00eb s\u00eb poezis\u00eb.
\nSepse nuk e lexojm\u00eb poezin\u00eb thjesht di\u00e7 si “k\u00ebnaq\u00ebsi” dhe vet\u00ebm aq, n\u00eb fakt e l\u00ebm\u00eb t\u00eb rezonoj\u00eb, e aktivizojm\u00eb mendjen ton\u00eb dhe duke vepruar k\u00ebshtu, sikur e zgjerojm\u00eb kuptimin poetik, poezia b\u00ebhet pjes\u00eb e jona. Ndryshe nga lajmet dhe l\u00ebnda gazetareske, leximi i nj\u00eb poezie \u00ebsht\u00eb konsum artistik, patjet\u00ebr se \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb sesa vet\u00ebm lexim, \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrkomunikim shpirt\u00ebror dhe intelektual.<\/p>\n

Poezia e titulluar “P\u00ebr Jorge Luis Borges” (thuase pa titull fare) e poetes Sarina Romero \u00ebsht\u00eb nj\u00eb meditim v\u00ebrtet i dendur, poetik dhe thell\u00ebsisht politik mbi pesh\u00ebn e mitit komb\u00ebtar, dhun\u00ebn e historis\u00eb dhe rreth luft\u00ebs s\u00eb poet\u00ebve, artist\u00ebve p\u00ebr ta gjetur t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn dhe autenticitetin n\u00ebn presionin shtyp\u00ebs t\u00eb narrativave zyrtare.<\/p>\n

Nuk ka t’b\u00ebj\u00eb aq me tiranin\u00eb e mitit komb\u00ebtar, dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht po, sikur ballafaqohet me t\u00eb dy segmentet n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb – vargu hyr\u00ebs i poezis\u00eb s\u00eb saj e vendos shtyll\u00eb-tem\u00ebn borgesiane, “pavar\u00ebsisht se ku shkojm\u00eb s\u00eb bashku Borges, gjithmon\u00eb ka nj\u00eb mit t\u00eb madh komb\u00ebtar q\u00eb rr\u00ebzohet, ose shembet”. Kjo \u00ebsht\u00eb ideja thelb\u00ebsore e poezis\u00eb s\u00eb saj, poetja ndihet e p\u00ebrndjekur nga historia e sanksionuar nga shteti p\u00ebr atdheun, histori q\u00eb \u00ebsht\u00eb shtyp\u00ebse dhe e gjer\u00eb “tremij\u00eb vjet”, e financuar nga shteti. Ky mit nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm histori, \u00ebsht\u00eb dhe mjet kontrolli, narrativ\u00eb q\u00eb ak\u00ebciala qeveri aktuale e nd\u00ebrton dhe e zbaton n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb aktive duke e financuar artin q\u00eb e “v\u00ebrteton” legjitimitetin narrativesk.<\/p>\n

Poezia e saj flet p\u00ebr artin dhe p\u00ebr shtremb\u00ebrimin e historis\u00eb, flet se si arti (qoft\u00eb i fjal\u00ebs s\u00eb shkruar qoft\u00eb tjet\u00ebr), madje dhe pop-kultura globale rekrutohen n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb k\u00ebtij miti komb\u00ebtar. Romani i Carlos Fuentes e merr nj\u00eb “vul\u00eb zyrtare”, duke e shnd\u00ebrruar artin n\u00eb propagand\u00eb shtet\u00ebrore – kjo ka ndodhur aq shum\u00eb her\u00eb gjat\u00eb historis\u00eb, dhe gjithandej n\u00ebp\u00ebr bot\u00eb, e dim\u00eb fort mir\u00eb se \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. Shfaqja e Octavio Paz n\u00eb Tlatelolco – vendi i masakr\u00ebs qeveritare t\u00eb v. 1968 ndaj student\u00ebve protestues – \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shembull grotesk i mitit q\u00eb e “sanitizon” historin\u00eb.<\/p>\n

Fjal\u00ebt e Octavio Paz (t\u00eb raportuara nga poetja) “nuk ishte triumf, nuk ishte disfat\u00eb” jan\u00eb slogan i zbraz\u00ebt dhe apolitik q\u00eb e fshin plot\u00ebsisht t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn – “por ishte masak\u00ebr, dhe ishte disfat\u00eb”. Kjo \u00ebsht\u00eb g\u00ebnjeshtra qendrore q\u00eb e thekson poezia e Sarina Romero, refuzimi p\u00ebr t’i pranuar t\u00eb v\u00ebrtetat e dhimbshme dhe p\u00ebrcaktuese. Tlatelolco, q\u00eb poetja e p\u00ebrmend (n\u00ebp\u00ebrmjet shmangies apolitike t\u00eb Octavio Paz) ishte nj\u00eb masak\u00ebr ushtarake e kryer nga forcat e armatosura meksikane kund\u00ebr student\u00ebve t\u00eb shum\u00eb universiteteve n\u00eb Meksik\u00eb.<\/p>\n

Masakra qe pasuar nga nj\u00eb seri demonstratash t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb njohura si L\u00ebvizja Meksikane e v. 1968. “P\u00ebrpjekjet e guximshme hetimore nga gazetar\u00ebt, studiuesit, historian\u00ebt dhe nj\u00eb komitet zyrtar i Kongresit kan\u00eb ndihmuar jasht\u00ebzakonisht n\u00eb sqarimin e ngjarjeve t\u00eb v. 1968. Por arkivat sekrete t\u00eb Meksikos jan\u00eb gjithashtu kritike p\u00ebr nj\u00eb kuptim t\u00eb plot\u00eb t\u00eb Tlatelolcos – dhe derisa ato t\u00eb hapen, dyshimet rreth s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs s\u00eb masakr\u00ebs s\u00eb Tlatelolcos do t’vazhdojn\u00eb” – lexova n\u00eb faqen zyrtare t\u00eb Arkivit t\u00eb Siguris\u00eb Komb\u00ebtare t\u00eb ShBA (NSA).<\/p>\n

Fiksionalja kolektive e historis\u00eb mund t\u00eb vij\u00eb me kostot personale – historia e “Kastros” (qoft\u00eb figur\u00eb fiksionale, apo figur\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuese reale) \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore n\u00eb poezin\u00eb e Romero. Ai rri zgjuar gjith\u00eb nat\u00ebn duke shkruar nj\u00eb fjalim p\u00ebr t’i b\u00ebr\u00eb artist\u00ebt t’i premtojn\u00eb gj\u00ebra q\u00eb “s’mund t’i mbajn\u00eb”. Kjo \u00ebsht\u00eb metafor\u00eb groteske p\u00ebr gjith\u00eb projektin komb\u00ebtar, “t’i thuash vetes nj\u00eb gj\u00eb, dhe pastaj t\u00eb b\u00ebsh fare di\u00e7 tjet\u00ebr”. B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr thyerjen e brendshme dhe besimin e nevojsh\u00ebm p\u00ebr ta mb\u00ebshtetur identitetin komb\u00ebtar, identitet i nd\u00ebrtuar mbi nj\u00eb themel g\u00ebnjeshtrash dhe premtimesh t\u00eb pambajtura. B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr koston psikologjike t\u00eb t\u00eb jetuarit brenda nj\u00eb kontradikte.<\/p>\n

Pastaj vjen m\u00ebrgimi dhe k\u00ebrkimi i af\u00ebrsis\u00eb s\u00eb artistes Zilia Sanchez, artistja ishte thell\u00ebsisht e lidhur me Meksikon. Duke e zhvendosur at\u00eb n\u00eb Kosta Rik\u00eb p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb “sa m\u00eb af\u00ebr Kub\u00ebs q\u00eb mund t\u00eb isha”, poezia flet p\u00ebr d\u00ebshir\u00ebn e thell\u00eb, p\u00ebr \u00ebndrr\u00ebn e idealizuar revolucionare (Kub\u00ebn) q\u00eb n\u00eb fund t\u00eb fundit \u00ebsht\u00eb e paarritshme. B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr m\u00ebrgimin – si at\u00eb fizik e po ashtu dhe m\u00ebrgimin ideologjik – si dhe p\u00ebr dhimbjen e t\u00eb qenit i\/e ndar\u00eb nga nj\u00eb vend q\u00eb t\u00eb t\u00ebrheq, por q\u00eb s’mund ta arrish kurr\u00eb realisht, ose q\u00eb nuk ekziston m\u00eb, ashtu si\u00e7 e imagjinon.<\/p>\n

N\u00eb meditimin e poetes (ose duke folur n\u00ebp\u00ebrmjet mendjes s\u00eb Zilia Sanchez) oqeani \u00ebsht\u00eb nj\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb e padukshme, e pakontrollueshme. Ndoshta kjo \u00ebsht\u00eb shtresa m\u00eb e bukur dhe e thell\u00eb e poezis\u00eb s\u00eb saj, kushtuar t\u00eb madhit Borges. Oqeani p\u00ebrfaq\u00ebson gjith\u00e7ka q\u00eb miti komb\u00ebtar p\u00ebrpiqet ta shtyp\u00eb, por nuk mundet – \u00ebsht\u00eb “burimi i gjith\u00e7kaje” – forca e madhe, kaotike, e v\u00ebrtet\u00eb dhe e pakontrollueshme e historis\u00eb, forca e kujtes\u00ebs dhe e s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs.<\/p>\n

Oqeani nuk \u00ebsht\u00eb “kurr\u00eb n\u00eb pun\u00ebn time (n\u00eb artin, n\u00eb krijimin piktural), nuk mund ta shoh\u00ebsh kurr\u00eb aty, por jeton n\u00eb mua”. Artistja e ndjen k\u00ebt\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb nga brenda, por nuk mund ta p\u00ebrfaq\u00ebsoj\u00eb oqeanin drejtp\u00ebrdrejt, ndoshta sepse \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i gjer\u00eb, shum\u00eb i rreziksh\u00ebm, ose sepse tregu (ose shteti) e d\u00ebshiron vet\u00ebm mitin e sanksionuar.<\/p>\n

Nj\u00eb video ekzistente ku artistja e hedh piktur\u00ebn e vet n\u00eb oqean, \u00ebsht\u00eb akt i dor\u00ebzimit radikal artistik. Zilia Sanchez p\u00ebrpiqet t’ia kthej\u00eb artin vet\u00eb burimit, ta l\u00ebr\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn “oqeanike” ta merr\u00eb at\u00eb brenda gjirit. Lufta, ose sfida – piktura vazhdon t\u00eb shtyhet, t\u00eb refuzohet nga vala – detaj q\u00eb flet sa e v\u00ebshtir\u00eb \u00ebsht\u00eb t’i shp\u00ebtosh t\u00ebrheqjes s\u00eb bregut, t\u00ebrheqjes nga e njohura. D\u00ebshira e artistes Sanchez \u00ebsht\u00eb q\u00eb piktura t\u00eb notoj\u00eb, t\u00eb largohet dhe q\u00eb ajo ta sheh “agonin\u00eb e saj, sikur t’ishte nj\u00eb person” – d\u00ebshir\u00eb q\u00eb arti t\u00eb jet\u00eb i gjall\u00eb me t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn jet\u00eb t\u00eb dhimbshme, me t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn dhe kaotiken, si nj\u00eb qenie njer\u00ebzore. Jo thjesht si nj\u00eb artefakt i vdekur dhe i vulosur i shtetit. Artistja d\u00ebshiron q\u00eb krijimi i saj t\u00eb jet\u00eb i lir\u00eb nga toka dhe mitet e saj, madje dhe n\u00ebse kjo liri t’jet\u00eb vet\u00eb agonia n\u00eb pafund\u00ebsin\u00eb e oqeanit.<\/p>\n

Poezia e Sarina Romero “P\u00ebr Jorge Luis Borges” \u00ebsht\u00eb nj\u00eb klithm\u00eb ankthi nga nj\u00eb artiste ose intelektuale e bllokuar brenda identitetit komb\u00ebtar, p\u00ebr t\u00eb cilin dihet se \u00ebsht\u00eb pjes\u00ebrisht nd\u00ebrtim artifi\u00e7a i pushtetit. Sikur poema e saj na flet q\u00eb identiteti komb\u00ebtar \u00ebsht\u00eb shpesh nj\u00eb histori e treguar nga t\u00eb fuqishmit p\u00ebr t\u00eb maskuar dhun\u00ebn dhe p\u00ebr ta ruajtur kontrollin.<\/p>\n

T\u00eb jetosh brenda nj\u00eb rr\u00ebfimi t\u00eb rrem\u00eb krijon nj\u00eb ndarje t\u00eb thell\u00eb psikologjike – mes asaj q\u00eb e di dhe e ndjen se \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, dhe asaj q\u00eb t\u00eb imponohet nga e jashtmja ta besosh. Thuase arti \u00ebsht\u00eb vazhdimisht i “z\u00ebn\u00eb” mes t\u00eb q\u00ebnit nj\u00eb mjet, veg\u00ebl e pushtetit qeveritar, aparat i aparatit shtet\u00ebror (psh. romani i stampuar i Carlos Fuentes, si krenari komb\u00ebtare n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb pagand\u00ebs pushtetare). Dhe n\u00eb rastin tjet\u00ebr, nj\u00eb en\u00eb p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e pakontrollueshme dhe t\u00eb dhimbshme (piktura e hedhur n\u00eb oqean e artistes Sanchez).<\/p>\n

Sepse, historia e v\u00ebrtet\u00eb dhe ndjenja e v\u00ebrtet\u00eb jan\u00eb ndoshta si vet\u00eb oqeani, nj\u00eb forc\u00eb e madhe, e fuqishme dhe e pamposhtur q\u00eb vazhdon n\u00ebn peizazhet a la artifi\u00e7a t\u00eb mitit komb\u00ebtar. Oqeani, ashtu si arti, tekefundit jan\u00eb “kategori” m\u00ebvete – verb\u00ebria e pushteteve n\u00eb koh\u00eblinj\u00ebn e historis\u00eb ndoshta asgj\u00eb m\u00eb shum\u00eb por di\u00e7 si gjendje efemere. Borges e dinte, thuase dhe ashtu i “verb\u00ebr” mund t\u00eb shihte aq larg – tashm\u00eb dhe poetja e re Sarina Romero sikur i drejtohet dit\u00eblindjes s\u00eb tij me nderimin e largpam\u00ebsis\u00eb borgesiane.
\n 
\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

P\u00cbR JORGE LUIS BORGES Sarina Raquel Romero [ ShBA ] Jorge, s’ka fare r\u00ebnd\u00ebsi se ku shkojm\u00eb bashk\u00eb gjithmon\u00eb ka nj\u00eb mit t\u00eb madh komb\u00ebtar q\u00eb rr\u00ebzohet. Miti nga vij un\u00eb pretendon tremij\u00eb vjet histori. Qeveria i financon artist\u00ebt p\u00ebr… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-18555","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-perkthime"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18555","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=18555"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18555\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=18555"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=18555"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=18555"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}