{"id":2323,"date":"2019-10-01T14:07:31","date_gmt":"2019-10-01T14:07:31","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=2323"},"modified":"2024-09-30T09:09:30","modified_gmt":"2024-09-30T08:09:30","slug":"vizualja-dhe-faktori-kohe-ne-narrativen-filmike","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=2323","title":{"rendered":"Vizualja dhe Faktori &#8220;Koh\u00eb&#8221; n\u00eb Narrativen Filmike"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, Sh 2017<\/em><\/p>\n<p>\/ <strong>Vizualja dhe Koha (Koh\u00eb-Ekzistenca<\/strong>) \/<\/p>\n<p>Ndoshta e &#8220;leht\u00eb&#8221; t\u00eb teorizohet p\u00ebr mjetet e gjuh\u00ebs, t\u00eb mendimit, t\u00eb komunikimit, si\u00e7 jan\u00eb metafora, metonimia etj. Por vall\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb Koha? Si ta definojm\u00eb faktorin &#8220;koh\u00eb&#8221;, dmth. brenda narratives son\u00eb, qoft\u00eb t\u00eb asaj tekstuale (n\u00ebse shkrimtar\u00eb), qoft\u00eb vizuale (n\u00ebse filmaxhinj)?<\/p>\n<p>Ajnshtajni dikur qe shprehur: &#8220;<em>e vetmja arsye p\u00ebr koh\u00ebn t\u00eb ekzistoj\u00eb, \u00ebsht\u00eb q\u00eb gj\u00ebrat t&#8217;mos ndodhin n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb<\/em>&#8220;. Sidoqoft\u00eb, realisht shprehja e tij s&#8217;na thot\u00eb asgj\u00eb t\u00eb re sa i p\u00ebrket pyetjes \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha? Ai sikur na thot\u00eb &#8220;lulla ime \u00ebsht\u00eb llull\u00eb, sh\u00ebrben p\u00ebr t\u00eb tymosur, koha \u00ebsht\u00eb koh\u00eb, duhet ta kemi koh\u00ebn, p\u00ebrndryshe ndodhit\u00eb do t&#8217;na ngat\u00ebrroheshin e b\u00ebheshin l\u00ebmsh&#8221;, kaq. Mir\u00ebpo k\u00ebt\u00eb e dinim dhe vet\u00eb. E bukur dhe simpatike si shprehje, mir\u00ebpo sa e bukur po aq dhe &#8220;bosh&#8221;, thjesht na e ngjall\u00eb buz\u00ebqeshjen.<\/p>\n<p>Vizualiteti yn\u00eb, gjith\u00e7ka e jashtme q\u00eb e p\u00ebrceptojm\u00eb si ekzistenc\u00eb, ndoshta s&#8217;\u00ebsht\u00eb di\u00e7 m\u00eb shum\u00eb sesa nj\u00eb &#8220;slide&#8221; fotosh. Ose nj\u00eb seri pikturash q\u00eb fluturojn\u00eb para syve tan\u00eb, sipas ca ligjeve t\u00eb caktuara &#8220;kohore&#8221;. Andaj fare shkurtazi ose fluturimthi desha t\u00eb mb\u00ebshtetem dhe n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrspektiv\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb vizuales. Desha t&#8217;i p\u00ebrmend disa detaje t\u00eb projekteve m\u00eb t\u00eb reja t\u00eb &#8220;furr\u00ebs s\u00eb Hollivudit&#8221;, projekte q\u00eb pakashum\u00eb e kan\u00eb si tem\u00eb ose e p\u00ebrmendin faktorin &#8220;koh\u00eb&#8221;. Industria e Hollivudit mund t&#8217;i ket\u00eb sjellur n\u00eb jet\u00eb shum\u00eb filma q\u00eb e &#8220;prekin&#8221; koh\u00ebn, por k\u00ebto 2-3 vitet e fundit mua m\u00eb jan\u00eb t\u00eb njohur dy sosh. Natyrisht, mjaftuesh\u00ebm n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb shembullit.<\/p>\n<p>N\u00eb skenarin fanta-shkencor &#8220;Lucy&#8221; (2014), lidhur me koh\u00ebn L. Besson e p\u00ebrdor shembullin vizual, t\u00eb cilin e p\u00ebrdor dhe vet\u00eb shkenca reale e s\u00eb sotmes. Besson na e thot\u00eb se &#8220;koha \u00ebsht\u00eb \u00e7el\u00ebsi i gjith\u00e7kaje&#8221;, n\u00eb skenarin e vet nd\u00ebr t\u00eb tjera ai shkruan:<\/p>\n<p>&#8220;Njeriu e konsideron veten unik, prandaj e ka rr\u00ebnjosur gjith\u00eb teorin\u00eb e ekzistenc\u00ebs s\u00eb vet n\u00eb natyr\u00ebn unikale t\u00eb tij. &#8220;1&#8221; \u00ebsht\u00eb nj\u00ebsia e tij e matjes. Por kjo s&#8217;\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. 1 + 1 = 2. Kaq dim\u00eb, kjo \u00ebsht\u00eb e gjitha \u00e7&#8217;kemi m\u00ebsuar. Por 1 + 1 kurr\u00eb s&#8217;ka qen\u00eb = 2. N\u00eb fakt, as numrat as germat nuk ekzistojn\u00eb. E kemi kodifikuar ekzistenc\u00ebn ton\u00eb p\u00ebr ta sjell\u00eb at\u00eb n\u00eb shkall\u00ebn e madh\u00ebsis\u00eb s\u00eb njeriut, p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb t\u00eb kuptueshme. E kemi krijuar nj\u00eb shkall\u00eb q\u00eb na p\u00ebrshtatet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t&#8217;mund ta harrojm\u00eb shkall\u00ebn e padep\u00ebrtueshme t\u00eb ekzistenc\u00ebs. Filmoje nj\u00eb makin\u00eb e cila shpejton rrug\u00ebs. P\u00ebrshpejtoje pastaj pafund\u00ebsisht video-imazhin, dhe makina do t\u00eb zhduket (do jet\u00eb e padukshme). \u00c7far\u00eb prova kemi p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e makin\u00ebs? Koha pra i jep legjitimitet ekzistenc\u00ebs s\u00eb makin\u00ebs. Koha \u00ebsht\u00eb e vetmja nj\u00ebsi e v\u00ebrtet\u00eb. Koha na e jep d\u00ebshmin\u00eb p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e materies. Pa koh\u00ebn asgj\u00eb e universit nuk ekziston&#8221;.<\/p>\n<p>Me fjal\u00eb t\u00eb tjera L. Besson (sikur dhe vet\u00eb shkenca) na thot\u00eb q\u00eb njer\u00ebzit nuk jan\u00eb nj\u00ebsia &#8220;mat\u00ebse&#8221; e ekzistenc\u00ebs. As bota jon\u00eb dhe as ekzistenca e universit q\u00eb na rrethon nuk qeveriset nga ligjet matematikore kozmike. Nuk ekzistojn\u00eb as numrat as germat. Koha na e jep d\u00ebshmin\u00eb p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e materies, por nuk qeveriset as me numrat as matematikisht. Dmth. sipas Besson (dhe sipas shkenc\u00ebs po ashtu), pa koh\u00ebn s&#8217;ka ekzistenc\u00eb, koha \u00ebsht\u00eb uniteti i &#8220;slideve&#8221; t\u00eb makines, prandaj e shohim at\u00eb n\u00eb shiritin filmik. Anise as Besson nuk m\u00ebrzitet shum\u00eb p\u00ebr &#8220;koh\u00ebn&#8221;, shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr qe m\u00ebrzitur dikur Hawking. As Besson nuk na e &#8220;sqaron&#8221; \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha. Edhe ky na thot\u00eb q\u00eb &#8220;koha \u00ebsht\u00eb koh\u00eb&#8221;, ngjash\u00ebm si\u00e7 na e pati th\u00ebn\u00eb edhe Ajnshtajni, edhe Hawking&#8230;<\/p>\n<p>Nga ana tjet\u00ebr men\u00e7urit\u00eb e Ajnshtajnit na flasin q\u00eb n\u00ebse di\u00e7 t\u00eb p\u00ebrshpejtohej deri n\u00eb &#8220;konstant\u00ebn&#8221; universale t\u00eb drit\u00ebs, at\u00ebher\u00eb koha do ndalej, do stoponte. Sa m\u00eb e madhe shpejt\u00ebsia jon\u00eb (ose e v\u00ebzhguesit), aq m\u00eb shum\u00eb do ngadal\u00ebsohej koha. N\u00ebse ta shpejtonim pafund\u00ebsisht videon e makin\u00ebs na sugjerohet se dhe ekzistenca e &#8220;makin\u00ebs vizuale&#8221; stopon&#8230;<\/p>\n<p>E qart\u00eb, filmaxhinjt\u00eb e Hollivudit na i rr\u00ebfejn\u00eb &#8220;storiet&#8221; e tyre me tropet verbale e vizuale &#8211; me mjetet e artit filmik. Ata nuk na flasin me mjetet e gjuh\u00ebs pikturale. Sipas pik\u00ebpamjes fanta-shkencore t\u00eb Besson (dhe t\u00eb shkenc\u00ebs reale po ashtu) na del q\u00eb secila foto e shkrepur nga miliarda foto-aparate, dhe secila piktur\u00eb e piktor\u00ebve t\u00eb k\u00ebsaj bote&#8230; \u00ebsht\u00eb thjesht 1 flet\u00eb e &#8220;slide&#8221;, 1 flet\u00eb e gozhduar diku n\u00eb murin e ekzistenc\u00ebs, 1 flet\u00eb statike. Nd\u00ebrsa me miliona filma t\u00eb Hollivudit, me miliarda video t\u00eb Youtube, t\u00eb Vimeo etj. ndoshta na qenkan shembuj t\u00eb &#8220;slideve&#8221; aktive, shembuj t\u00eb koh\u00eb-ekzistenc\u00ebs : )<\/p>\n<p>Projekti tjet\u00ebr me buxhet qindramilion\u00ebsh i Hollivudit, q\u00eb desha ta prek sadopak \u00ebsht\u00eb &#8220;Jupiter Ascending&#8221; (2015) i v\u00ebll\u00ebz\u00ebrve-motrave Wachowski.<br \/>\nP\u00ebr dallim nga L. Besson, skenarist\u00ebt (apo skenaristet, meq\u00eb transgjinor\u00eb) Lana dhe Lilly Wachowski nuk e lodhin kok\u00ebn se \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb koha, as \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb ekzistenca. Me nj\u00eb lloj &#8220;ikjeje t\u00eb sforcuar fantastike&#8221; koh\u00ebn e kan\u00eb thjesht si tem\u00eb &#8220;figurative&#8221; t\u00eb filmit, nuk filozofohet rreth koh\u00ebs si &#8220;koh\u00eb&#8221;.<br \/>\nSipas tyre, familjet mbret\u00ebrore q\u00eb e qeverisin Universin mund t\u00eb posedojn\u00eb gjith\u00e7ka, e edhe &#8220;koh\u00ebn&#8221; (deri n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb mase). Panum\u00ebr planete jan\u00eb pron\u00eb e tyre, p\u00ebrfshir\u00eb dhe Toka, ku ata e vjelin &#8220;koh\u00ebn&#8221;, e cila iu duhet p\u00ebr ta zgjatur jet\u00ebn e tyre t\u00eb shtrenjt\u00eb. Respektivisht planetet jan\u00eb di\u00e7 si fusha t\u00eb &#8220;mbjellura&#8221; me jet\u00eb, substanca q\u00eb krijohet nga jet\u00ebt e miliona njer\u00ebzve atyre ua mund\u00ebson zgjatjen e jet\u00ebs deri n\u00eb disa shekuj, ndoshta dhjet\u00eb&#8230; e m\u00eb shum\u00eb shekuj. Tok\u00ebsor\u00ebt nuk jan\u00eb n\u00eb dijeni se njer\u00ebzit n\u00eb Tok\u00eb (dhe t\u00eb planeteve t\u00eb panum\u00ebrta, skaj m\u00eb skaj kozmosit) jan\u00eb sjellur n\u00eb jet\u00eb nga familjet mbret\u00ebrore alienike, me q\u00ebllim pastaj kur t&#8217;jet\u00eb koha, kur frutat t\u00eb jen\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr &#8220;vjeljen&#8221;, me &#8220;l\u00ebngun e jet\u00ebs&#8221; njer\u00ebzore t\u00eb prodhohet nj\u00eb lloj &#8220;serumi i rinimit&#8221; p\u00ebr elitat mbret\u00ebrore kozmike. Duhet shum\u00eb l\u00ebnd\u00eb e par\u00eb p\u00ebr pak\u00ebz &#8220;rinim&#8221; (meq\u00eb nuk e dim\u00eb sakt\u00eb le t\u00eb supozojm\u00eb p\u00ebr hir t\u00eb fantazis\u00eb : ) &#8211; ndoshta p\u00ebr 100 gr mrekulli t\u00eb &#8220;rinimit&#8221; duhen vjelur jet\u00ebt e qindramiliona njer\u00ebzve, ndoshta do nevojiteshin jet\u00ebt e gjysm\u00eb miliardi evropian\u00ebve p\u00ebr rinimin e nj\u00eb princeshe Europa t\u00eb kozmosit.<br \/>\nMua vet\u00eb s&#8217;ma merr mendja, nj\u00eb padrejt\u00ebsi t\u00eb till\u00eb ndaj krijesave t\u00eb pafajshme njer\u00ebzore, ndaj engj\u00ebjve t\u00eb Universit, s&#8217;do ta b\u00ebnte as vet\u00eb Zeus-Valentiniani, pa\u00e7ka se i dashuruar deri n\u00eb vesh n\u00eb Europen e vet : )<\/p>\n<p>Si alegori p\u00ebr &#8220;koh\u00ebn&#8221;, bashk\u00ebngjitur disa piktura t\u00eb artit klasik:<br \/>\n&#8211; Pompeo G. Batoni (1708-1787) &#8211; <strong>Koha e detyron Mosh\u00ebn p\u00ebr ta rr\u00ebnuar (prishur) Bukurin\u00eb<\/strong>, 1746<br \/>\n&#8211; Donato Barcaglia (1849-1930) &#8211; <strong>Bukuria (Rinia) duke tentuar ta ndal\u00eb koh\u00ebn<\/strong>, 1884<br \/>\n<a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale3.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-2319 size-full\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale3.jpg\" alt=\"\" width=\"1920\" height=\"1143\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale3.jpg 1920w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale3-300x179.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale3-768x457.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale3-1024x610.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1920px) 100vw, 1920px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&#8211; Pierre Mignard (1610-1695) &#8211; <strong>Koha duke i prer\u00eb krah\u00ebt Kupidonit<\/strong>, 1694<br \/>\n&#8211; Pompeo G. Batoni (1708-1787) &#8211; <strong>Koha duke i prer\u00eb krah\u00ebt Kupidonit<\/strong><br \/>\n<a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale4.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-2321 size-full\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale4.jpg\" alt=\"\" width=\"1714\" height=\"1143\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale4.jpg 1714w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale4-300x200.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale4-768x512.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Gjuha-dhe-Faktori-Koh\u00eb-n\u00eb-Narrativen-Pikturale4-1024x683.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1714px) 100vw, 1714px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Figurativisht, gjat\u00eb historis\u00eb alegoria m\u00eb e zakonshme p\u00ebr paraqitjen e koh\u00ebs ishte nj\u00eb burr\u00eb i vjet\u00ebr e i dob\u00ebt, pothuajse lakuriq, me nj\u00eb pelerin\u00eb blu, mjek\u00ebrbardh\u00eb e flok\u00ebbardhosh po ashtu, me flatra si\u00e7 i kan\u00eb dhe engj\u00ebjt, e q\u00eb flatrat p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb shpejt\u00ebsin\u00eb e rrjedhjes s\u00eb koh\u00ebs, plaku-xhufurraku ose &#8220;babai i koh\u00ebs&#8221; ndonj\u00ebher\u00eb mban nj\u00eb kos\u00eb ose dhe or\u00eb r\u00ebre, simboli i par\u00eb n\u00ebnkupton fuqin\u00eb shkat\u00ebrruese t\u00eb koh\u00ebs, dhe simboli i dyt\u00eb (ora) n\u00ebnkupton rrjedhjen e vazhdueshme t\u00eb viteve. Gjithsesi, koha \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuar dhe me alegori tjera t\u00eb ndryshme, si psh. e njohur \u00ebsht\u00eb alegoria e gjarprit i cili e kafshon bishtin e vet, duke n\u00ebnkuptuar ciklin e p\u00ebrjetsh\u00ebm t\u00eb viteve si dhe po ashtu ciklin e pafund t\u00eb ekzistenc\u00ebs; ose alegoria e p\u00ebrbind\u00ebshit me tre krer\u00eb, ujku (e kaluara), luani (e tashmja) dhe qeni (e ardhmja); ose njihet dhe alegoria e drurit t\u00eb plepit, gjethet e t\u00eb cilit jan\u00eb t\u00eb bardha n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb dhe ngjyr\u00eb kafe n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, l\u00ebvizja e vazhdueshme e gjetheve t\u00eb plepit do duhej t\u00eb n\u00ebnkuptonte nd\u00ebrrimin e vazhduesh\u00ebm t\u00eb dit\u00eb-nat\u00ebs&#8230; etj.<\/p>\n<p>[ shih po ashtu dhe: <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=2315\"><strong>Gjuha dhe Faktori &#8220;Koh\u00eb&#8221; n\u00eb Narrativen Pikturale!<\/strong><\/a> ]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, Sh 2017 \/ Vizualja dhe Koha (Koh\u00eb-Ekzistenca) \/ Ndoshta e &#8220;leht\u00eb&#8221; t\u00eb teorizohet p\u00ebr mjetet e gjuh\u00ebs, t\u00eb mendimit, t\u00eb komunikimit, si\u00e7 jan\u00eb metafora, metonimia etj. Por vall\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb Koha? Si ta definojm\u00eb faktorin &#8220;koh\u00eb&#8221;,&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=2323\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,8,10],"tags":[],"class_list":["post-2323","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-classic","category-ese","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2323","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2323"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2323\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2323"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2323"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2323"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}