{"id":2506,"date":"2019-10-01T19:56:38","date_gmt":"2019-10-01T19:56:38","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=2506"},"modified":"2024-04-16T23:13:03","modified_gmt":"2024-04-16T22:13:03","slug":"thjeshtesia-platonike-dhe-kompleksiteti-i-thjeshtesise","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=2506","title":{"rendered":"Thjesht\u00ebsia &#8220;platonike&#8221;, dhe kompleksiteti i thjesht\u00ebsis\u00eb!"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, 2012 (Ese &#8211; V\u00ebshtrim eseistik&#8230;)<\/em><\/p>\n<p>Jo gjithkush ia del t&#8217;jet\u00eb nj\u00eb &#8220;Pikaso&#8221; apo nj\u00eb &#8220;Mondrian&#8221; poetik, t\u00eb thuhet sa m\u00eb shum\u00eb me sa m\u00eb pak mbetet gjithmon\u00eb problematike dhe e &#8220;xig\u00eblueshme&#8221;. Minimalizmi n\u00eb art, n\u00eb t\u00eb gjitha llojet e arteve vizuale&#8230; e po ashtu dhe n\u00eb artin poetik sa \u00ebsht\u00eb i leht\u00eb p\u00ebr ta kornizuar (n\u00eb dukje), n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb akoma m\u00eb i v\u00ebshtir\u00eb.<br \/>\nN\u00ebse t\u00eb duhej nj\u00eb paralelizim psh. mund t\u00eb referohemi n\u00eb pikturat e Mondrian, dhe n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr n\u00eb artin e ndonj\u00eb piktori t\u00eb akademizmit klasik, cilindo prej tyre ta merrnim si shembull, pa p\u00ebrjashtime. Do ta kemi t\u00eb qart\u00eb se p\u00eblqimi dhe ndjenja p\u00ebr &#8220;minimalizmin&#8221; jan\u00eb absolutisht p\u00ebrbrenda domenit t\u00eb artit, me gjith\u00e7ka q\u00eb arti si i till\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebson.<\/p>\n<p>Ne rastin e Mondrian do t&#8217;i shihnim ca vija e ngjyrash t\u00eb ndryshme, her\u00eb m\u00eb t\u00eb trasha e her\u00eb t\u00eb holla, her\u00eb tek shtrihen n\u00eb vertikalen dimensionale (t\u00eb piktur\u00ebs, si korniz\u00eb e kufizuar krijuese) e her\u00eb n\u00eb at\u00eb horizontale, her\u00eb ca katror\u00eb tek mb\u00ebshtillen a nd\u00ebrfuten n\u00eb nj\u00ebri-tjetrin, her\u00eb tek largohen&#8230; etj. etj.<br \/>\nN\u00eb piktur\u00ebn tjet\u00ebr, t\u00eb ardhur n\u00eb jet\u00eb si krijim p\u00ebr shtat\u00eb vite rresht (ose pes\u00eb vite, ose dy, ose kat\u00ebr vite, p.sh. si Mona Liza) do t&#8217;i shihnim ndoshta me dhjetra figura t\u00eb plota njer\u00ebzish, t\u00eb punuara deri n\u00eb detaje, me ambient e sfond, me vegla, arm\u00eb apo relikte&#8230; me gjith\u00e7ka t\u00eb nevojshme p\u00ebr ta rrumbullak\u00ebsuar &#8220;realen&#8221; artistike.<br \/>\nShtrohet pyetja: sa do ta ngop\u00eb artistikisht v\u00ebzhguesin piktura me tri-kat\u00ebr trakash laramane e Mondrian, dhe sa ajo piktura tjet\u00ebr?<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb relative si fenomen, vet\u00eb &#8220;ngopja&#8221; si term \u00ebsht\u00eb term relativist. Q\u00ebkur v\u00ebzhguesi apo &#8220;konsumuesi&#8221; i artit n\u00eb momentin e caktuar \u00ebsht\u00eb i mb\u00ebshtetur n\u00eb pathosin subjektiv t\u00eb eksperienc\u00ebs, t\u00eb njohjeve, t\u00eb kapacitetit, t\u00eb parapritjeve&#8230; dhe \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja, t\u00eb nevoj\u00ebs.<br \/>\nVet\u00eb lindja e artit modern (do ta rrumbullak\u00ebsoj k\u00ebtu gjith\u00e7ka me p\u00ebrspektiv\u00ebn artistike t\u00eb Pikasos, si &#8220;babai&#8221; i artit modern) e qart\u00eb q\u00eb ishte rezultat i disa segmenteve &#8211; por nj\u00ebri prej tyre \u00ebsht\u00eb minimalistika, si koncept dhe si gjendje, paragjendje shpirt\u00ebrore.<\/p>\n<p>Shum\u00eb lexues modern\u00eb, shum\u00eb autor\u00eb dhe kritik\u00eb letrar e parap\u00eblqejn\u00eb pik\u00ebrisht minimalizmin. Jo vet\u00ebm p\u00ebr arsye t\u00eb fines\u00ebs dhe t\u00eb &#8220;thjesht\u00ebsis\u00eb&#8221; (dmth. p\u00ebr t&#8217;u p\u00ebrballur me t\u00eb, p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtat val\u00eb dhe brenda rrath\u00ebve t\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtit spekt\u00ebr, p\u00ebr ta p\u00ebrthithur me efikasitet e p\u00ebr t&#8217;iu afruar sa m\u00eb af\u00ebr).<br \/>\nMadje kam p\u00ebrshtypjen, n\u00eb &#8220;mend\u00ebsin\u00eb&#8221; e let\u00ebrsis\u00eb shqipe, tash e sa dekada sikur dhe \u00ebsht\u00eb ngulitur si bindje se poezia vet\u00ebm si stil e p\u00ebrmbajtje minimaliste duhet t\u00eb jet\u00eb (mendoj, deri n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb mase k\u00ebtij &#8220;mentaliteti&#8221; i paraprin\u00eb, \u00ebsht\u00eb e ndikuar nga&#8230; dhe \u00ebsht\u00eb e nd\u00ebrlidhur me tendencat moderniste, fillimisht t\u00eb poetikes kosovare). Sipas k\u00ebsaj bindjeje sa m\u00eb shum\u00eb e &#8220;krasitur&#8221; dhe e p\u00ebrthjesht\u00ebsuar p\u00ebrmbajt\u00ebsisht poezia, n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre sikur vet\u00ebm at\u00ebher\u00eb \u00ebsht\u00eb &#8220;poezi&#8221; me plotkuptimin e fjal\u00ebs.<\/p>\n<p>Nuk \u00ebsht\u00eb kjo preferenc\u00eb vet\u00ebm e lexuesve t\u00eb &#8220;lodhur&#8221; dhe sip\u00ebrfaq\u00ebsor, nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm pasqyr\u00eb e shkall\u00ebs-nivelit t\u00eb &#8220;uris\u00eb dhe nevojave artistike&#8221; t\u00eb lexuesve. Por dhe vet\u00ebdijsh\u00ebm e vet\u00eb poet\u00ebve t\u00eb cil\u00ebt n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb caktuar kan\u00eb zgjedhur e p\u00ebrqafuar nj\u00eb stil q\u00eb iu p\u00ebrshtatet m\u00eb s\u00eb shumti, dhe me t\u00eb cilin stil ata m\u00ebtojn\u00eb t&#8217;i sh\u00ebrbejn\u00eb tradit\u00ebs artistike (po ashtu t\u00eb p\u00ebrzgjedhur dhe kuptimplote, si subjektivitet).<\/p>\n<p>Kjo &#8220;mend\u00ebsi&#8221; a ky p\u00eblqim&#8230; t\u00eb tilla qasje nuk bien ndesh me asgj\u00eb, artist\u00ebt, poet\u00ebt dhe t\u00eb gjith\u00eb krijuesit n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb krijojn\u00eb p\u00ebr vete. Un\u00eb iu qasa k\u00ebtij v\u00ebshtrimi duke e marr\u00eb si shembull minimalizmin n\u00eb piktur\u00eb me q\u00ebllimin p\u00ebr t\u00eb sjell n\u00eb sip\u00ebrfaqe nj\u00eb di\u00e7 t\u00eb vjet\u00ebr: &#8220;rregull\u00ebn e art\u00eb&#8221; t\u00eb dizajnit artistik. Q\u00eb moti Platoni e pati rrahur k\u00ebt\u00eb problematik\u00eb t\u00eb thjesht\u00ebsis\u00eb si koncept, problematik\u00ebn e minimalizmit p\u00ebrmbajt\u00ebsor. Th\u00ebnia e tij, n\u00eb artin e dizajnit objektual \u00ebsht\u00eb vet\u00eb themeli i t\u00eb ashtuquajturit &#8220;design equilibrium&#8221;: &#8220;bukuria e stilit, eleganc\u00ebs dhe e harmonis\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb vart\u00ebsi t\u00eb thjesht\u00ebsis\u00eb&#8221; (Platoni).<\/p>\n<p>Problemi \u00ebsht\u00eb, mendoj un\u00eb, se piktura e as arti poetik nuk jan\u00eb &#8220;design&#8221; n\u00eb t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e tyre &#8211; pasi forma \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00ebri nga dimensionet e substanciales artistike. Mund t\u00eb &#8220;gdhendet&#8221; stili, figuracioni e metafora por jo dhe vet\u00eb substanca e &#8220;poetikes&#8221;, jo dhe vet\u00eb ndjenja. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, madje poetikja sikur nuk duron as &#8220;rroba&#8221;, ajo duhet t&#8217;jet\u00eb si\u00e7 lind nudo, e zhveshur totalisht. \u00cbsht\u00eb e pamundur por n\u00eb thelb poetikja sikur nuk e &#8220;duron&#8221; as vet\u00eb stilin, si shtojc\u00eb e jashtme. Vet\u00eb poeti, figurativisht duhet t\u00eb zhvishet &#8220;cullak&#8221;, jo pa asnj\u00eb arsye skulptori francez Auguste Rodin e pati gdhendur at\u00ebher\u00eb &#8220;poetin&#8221; (ose figur\u00ebn e famshme t\u00eb &#8220;mendimtarit&#8221; ulur) pik\u00ebrisht lakuriq &#8211; sepse vet\u00ebm ashtu mund t&#8217;i p\u00ebrafrohej brisht\u00ebsis\u00eb, ndjeshm\u00ebris\u00eb ultime dhe pafaj\u00ebsis\u00eb poetike.<\/p>\n<p>N\u00eb nj\u00eb skic\u00eb q\u00eb e pata titulluar &#8220;Glida poetike e nj\u00eb gjeniu&#8221; shkurtazi e pata nd\u00ebrfutur \u00e7\u00ebshtjen e dialektik\u00ebs artistike duke e lidhur at\u00eb me ngjashm\u00ebrin\u00eb e zhvillimeve teknologjike. N\u00eb nj\u00eb vend pata shkruar (lidhur me Da Vin\u00e7in): &#8220;&#8230;padyshim ai duhet ta ket\u00eb ditur q\u00eb arti s&#8217;rri n\u00eb vend, as ajri, as poezia dhe asnj\u00eb shkenc\u00eb, ai duhet ta ket\u00eb ndjer\u00eb se t\u00eb fluturoj\u00eb nj\u00eb &#8220;Airbus&#8221; me 500 njer\u00ebz, nj\u00eb &#8220;Hercules&#8221; i mbushur me tankse&#8230; mbase duhet t\u00eb jet\u00eb m\u00eb i r\u00ebnd\u00eb se nj\u00eb balon ajri, dhe sigurisht m\u00eb kompleks&#8221;.<\/p>\n<p>Jo vet\u00ebm piktura e poezia por \u00e7do gj\u00eb n\u00ebse duhet ta ng\u00ebrthej\u00eb kompleksitetin, padyshim do rezultoj\u00eb m\u00eb &#8220;e r\u00ebnd\u00eb&#8221;. Pas balonave pati ardhur nj\u00eb balon akoma m\u00eb kompleks, m\u00eb i madh dhe m\u00eb i r\u00ebnd\u00eb, Zeppelin. Pastaj u mor vesh se ajri megjithat\u00eb mund t\u00eb pushtohet pa balona fare, me tjera mjete e zgjidhje m\u00eb komplekse.<br \/>\nE gjith\u00eb rruga e artit dhe historia e tij na e d\u00ebshmojn\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn &#8211; nganj\u00ebher\u00eb vijn\u00eb momente vendimtare kur duhet t\u00eb thyhen kanone e teori dominante, t\u00eb cilat kan\u00eb dominuar me dekada. A nuk \u00ebsht\u00eb shembull i mrekulluesh\u00ebm fakti q\u00eb nj\u00eb Servantes me nj\u00eb &#8220;Don Kishot&#8221; i m\u00ebshoi si me fshes\u00eb mentalitetit letraristik t\u00eb sa e sa shekujve t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm, romanet kalorsiake dhe nj\u00eb fiksion i till\u00eb, apo nj\u00eb fantazi e till\u00eb&#8230; ishin b\u00ebr\u00eb aq &#8220;bajate&#8221;!<\/p>\n<p>Pra, si\u00e7 dhe dihet tashm\u00eb, as minimalizmi dhe as kompleksiteti artistik nuk kan\u00eb gj\u00eb mangut n\u00eb vetvete si qasje krijuese apo si prurje. Thomas S. Eliot assesi s&#8217;do ta shkruante t\u00eb famshmen &#8220;Toka e Shkret\u00eb&#8221; po t&#8217;mos besonte fuqish\u00ebm edhe n\u00eb kompleksitetin artistik. P\u00ebrkundrazi, pik\u00ebrisht ajo poem\u00eb e b\u00ebri t\u00eb famsh\u00ebm sepse ia doli t\u00eb d\u00ebshmonte di\u00e7 shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme&#8230; nj\u00ebjt\u00eb sikur dhe Braque, Picasso e t\u00eb tjer\u00eb ia dol\u00ebn t\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb se &#8220;artb\u00ebrja&#8221; e tyre pothuaj f\u00ebminore s&#8217;ka aspak r\u00ebnd\u00ebsi (sa mund t&#8217;jet\u00eb kompleks kolazhiteti me ca pako e bujashkash!), por thyerja e kanoneve &#8220;anti-minimaliste&#8221; dhe &#8220;anti-abstrakte&#8221;, ngulitur me shekuj n\u00eb kokat e realist\u00ebve puritan\u00eb. Vlera kryesore e pikturave t\u00eb Pikasos ndoshta nuk jan\u00eb asfare p\u00ebrmbajtja dhe &#8220;kalamall\u00ebqet&#8221; e tij, por d\u00ebshmia historike p\u00ebrbrenda vet\u00eb historis\u00eb s\u00eb artit, vizionalja si p\u00ebrthyerje dhe hapje e shtigjeve t\u00eb panum\u00ebrta, m\u00eb par\u00eb t\u00eb paimagjinueshme.<\/p>\n<p>\u00c7\u00ebshtja e mas\u00ebs (volumit artistik) dhe e kompleksitetit mbeten gj\u00ebra q\u00eb duhet t\u00eb &#8220;p\u00ebrtypen e kap\u00ebrdihen&#8221; nga nofullat e lexuesit e t\u00eb kritikes, secili sipas kapacitetit dhe p\u00eblqimit, por po ashtu shpesh dhe sipas &#8220;vendit e kuvendit&#8221;. Dmth. p\u00ebr t&#8217;i thjesht\u00ebsuar tani disa gj\u00ebra &#8211; si &#8220;ushqim shpirt\u00ebror&#8221; sot do t\u00eb mjaftohem thjesht me 4-5 figuracione t\u00eb q\u00eblluara e t\u00eb gdhendura bukur, p\u00ebrbrenda 2-3 poezive t\u00eb vetme. Mjafton, mjaftueshm\u00ebri optimale&#8230; Aq m\u00eb ngop sot dhe nuk ma r\u00ebndon stomakun, nuk ma \u00e7orodit\u00eb as gjum\u00ebsin\u00eb dhe as \u00ebndrrat. N\u00eb plazh madje s&#8217;do t&#8217;i p\u00ebrdor as ato fare, por ndonj\u00eb novel\u00eb &#8220;roz\u00eb&#8221;, aso t\u00eb kiosqeve q\u00eb flasin p\u00ebr dashuri\u00e7ka t\u00eb sukseshme apo&#8230; p\u00ebr pak\u00ebzzzzz jo t\u00eb sukseshme. S&#8217;jam i \u00e7mendur dhe s&#8217;kam vajtur n\u00eb plazh p\u00ebr t&#8217;u marr\u00eb me &#8220;pollavrat&#8221; e Shekspirit, me Xhulietat e me Hamletat etj. etj.<br \/>\nT\u00eb gjitha t\u00eb qarta, kristal.<\/p>\n<p>Mir\u00ebpo si duket, me v\u00ebrshimin e aq shum\u00eb krijimeve, me gjith\u00eb ato fabrika e furrash publikuese, me gjith\u00eb k\u00ebt\u00eb begati germatike, nd\u00ebr silos\u00eb t\u00eb panum\u00ebrt germash e gerrmnajash (edhe n\u00ebse t&#8217;i harronim t\u00eb gjitha t\u00eb tjerat: imagjino dhe vet\u00ebm dimensionin virtual, Internetin) p\u00ebrher\u00eb e m\u00eb shum\u00eb sikur na v\u00ebshtir\u00ebsohet madje dhe vet\u00eb seleksionimi, p\u00ebrher\u00eb e m\u00eb rrall\u00eb ia dalim t\u00eb gjejm\u00eb di\u00e7 q\u00eb nuk na r\u00ebndon shum\u00eb dhe q\u00eb s&#8217;na le t\u00eb &#8220;zhg\u00ebnjyer&#8221; pasi ta kemi marr\u00eb gjith\u00eb mundin, t\u00eb leximit&#8230; ia kemi falur koh\u00ebn ton\u00eb, v\u00ebmendjen, kemi lodhur kok\u00ebn me zb\u00ebrthimin etj.<\/p>\n<p>[ Bashk\u00ebngjitur: Auguste Rodin (1840-1917) &#8211; <strong>&#8220;Mendimtari&#8221;, 1880-81, dhe djathtas nj\u00eb version suvatik, v. 1903<\/strong> ]<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Thjesht\u00ebsia-platonike-dhe-kompleksiteti-i-thjesht\u00ebsis\u00eb.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-2507 size-full\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Thjesht\u00ebsia-platonike-dhe-kompleksiteti-i-thjesht\u00ebsis\u00eb.jpg\" alt=\"\" width=\"1920\" height=\"1280\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Thjesht\u00ebsia-platonike-dhe-kompleksiteti-i-thjesht\u00ebsis\u00eb.jpg 1920w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Thjesht\u00ebsia-platonike-dhe-kompleksiteti-i-thjesht\u00ebsis\u00eb-300x200.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Thjesht\u00ebsia-platonike-dhe-kompleksiteti-i-thjesht\u00ebsis\u00eb-768x512.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Thjesht\u00ebsia-platonike-dhe-kompleksiteti-i-thjesht\u00ebsis\u00eb-1024x683.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1920px) 100vw, 1920px\" \/><\/a><br \/>\nAuguste Rodin (1840-1917) &#8211; &#8220;Mendimtari&#8221;, 1880-81, dhe djathtas nj\u00eb version suvatik, v. 1903<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, 2012 (Ese &#8211; V\u00ebshtrim eseistik&#8230;) Jo gjithkush ia del t&#8217;jet\u00eb nj\u00eb &#8220;Pikaso&#8221; apo nj\u00eb &#8220;Mondrian&#8221; poetik, t\u00eb thuhet sa m\u00eb shum\u00eb me sa m\u00eb pak mbetet gjithmon\u00eb problematike dhe e &#8220;xig\u00eblueshme&#8221;. Minimalizmi n\u00eb art, n\u00eb&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=2506\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,14,8,10],"tags":[],"class_list":["post-2506","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-classic","category-modern","category-ese","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2506","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2506"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2506\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2506"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2506"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2506"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}