{"id":3009,"date":"2019-10-08T13:32:37","date_gmt":"2019-10-08T13:32:37","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=3009"},"modified":"2024-04-16T16:51:35","modified_gmt":"2024-04-16T15:51:35","slug":"vdekja-dhe-rilindja-digjitale-e-encyclopaedia-britannica","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=3009","title":{"rendered":"Vdekja dhe Rilindja (Digjitale) e Encyclopaedia Britannica!"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, Shkurt 2015<\/em><\/p>\n<p>(&#8230;<strong>sot, ndoshta rreth 80% t\u00eb librave fizik\u00eb jan\u00eb vet\u00ebm si &#8220;monumente&#8221; t\u00eb mbamendjes p\u00ebr njohurit\u00eb e s\u00eb kaluar\u00ebs, q\u00ebkur ng\u00ebrthejn\u00eb materie t\u00eb tejkaluar<\/strong>&#8230;)<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Vdekja-dhe-Rilindja-Digjitale-e-Encyclopaedia-Britannica.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-3010 size-full\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Vdekja-dhe-Rilindja-Digjitale-e-Encyclopaedia-Britannica.jpg\" alt=\"\" width=\"1569\" height=\"653\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Vdekja-dhe-Rilindja-Digjitale-e-Encyclopaedia-Britannica.jpg 1569w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Vdekja-dhe-Rilindja-Digjitale-e-Encyclopaedia-Britannica-300x125.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Vdekja-dhe-Rilindja-Digjitale-e-Encyclopaedia-Britannica-768x320.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Vdekja-dhe-Rilindja-Digjitale-e-Encyclopaedia-Britannica-1024x426.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1569px) 100vw, 1569px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Ky titull &#8220;Vdekja e Enciklopedis\u00eb&#8230; &#8221; ting\u00ebllon mjaft &#8220;bombastik&#8221; dhe dhimbsh\u00ebm. E qart\u00eb, por s&#8217;mund t\u00eb anashkalohet dhe m\u00eb shum\u00eb vler\u00eb ka fakti &#8220;i cullakosur&#8221;. Pas afro 3 shekuj t\u00eb famozitetit, plot 244 vite pas publikimit t\u00eb par\u00eb (1771), n\u00eb Mars t\u00eb v. 2012 enciklopedia m\u00eb e vjet\u00ebr e bot\u00ebs anglishtfol\u00ebse, Encyclopaedia Britannica, u &#8220;shua&#8221; si edicion i printuar. Presidenti Jorge Cauz pati b\u00ebr\u00eb t\u00eb ditur q\u00eb pas shitjes s\u00eb kopjes s\u00eb fundit (nga edicioni i mbram\u00eb), Enc. Britannica do jet\u00eb prezente vet\u00ebm digjitalisht!<\/p>\n<p>G\u00ebte pati th\u00ebn\u00eb &#8220;&#8230;<em>aq shum\u00eb libra sikur kthehen n\u00eb libra thua se vet\u00ebm p\u00ebr t&#8217;na e b\u00ebr\u00eb t\u00eb ditur q\u00eb autori i tyre dinte aq shum\u00eb<\/em>&#8221; &#8211; mos vall\u00eb G\u00ebte v\u00ebrtet kishte t\u00eb drejt\u00eb!<\/p>\n<p>Apo ndoshta shtrohet dhe pyetja tjet\u00ebr, mos vall\u00eb tutje s&#8217;duhet t\u00eb printojm\u00eb fare libra fizik\u00eb? Dijet tona s&#8217;duhet t&#8217;i konvertojm\u00eb fare n\u00eb libra fizik\u00eb, sepse \u00ebsht\u00eb duke ndodhur nj\u00eb &#8220;ndryshim&#8221; i thell\u00eb, rr\u00ebnj\u00ebsor. Sepse derisa t&#8217;i b\u00ebjm\u00eb gati dhe derisa ta ken\u00eb par\u00eb drit\u00ebn e botimit, ndoshta mencurit\u00eb tona do t&#8217;jen\u00eb vjetruar, do t&#8217;jen\u00eb tejkaluar! Pasi shkencat dhe dijet l\u00ebvizin aq marramendsh\u00ebm. Sot, ndoshta rreth 80% t\u00eb librave fizik\u00eb jan\u00eb vet\u00ebm si &#8220;monumente&#8221; t\u00eb mbamendjes p\u00ebr njohurit\u00eb e s\u00eb kaluar\u00ebs, q\u00ebkur ng\u00ebrthejn\u00eb materie t\u00eb josistemuar dhe t\u00eb tejkaluar. Vall\u00eb \u00e7far\u00eb na duhet gjith\u00eb ai volum librash, \u00e7far\u00eb na duhen 80% t\u00eb librave n\u00ebp\u00ebr panum\u00ebr biblioteka publike dhe private t\u00eb bot\u00ebs q\u00eb nuk thon\u00eb asgj\u00eb t\u00eb re!<\/p>\n<p>Disa problematika, lidhur ose rreth shuarjes s\u00eb Encyclopaedia Britannica:<br \/>\n&#8211; N\u00eb Qershor t\u00eb 2009, doli nga shtypi edicioni i XV i saj, dhe u shiten rreth 8000 komplete, duke gjeneruar rreth 11 milion\u00eb dollar\u00eb.<br \/>\n&#8211; Fondacioni Wikipedia n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb nga kontributi vullnetar i donator\u00ebve pati vjelur rreth 60 milion\u00eb dollar\u00eb.<\/p>\n<p>&#8211; \u00c7mimi i edicionit t\u00eb printuar t\u00eb Enc. Britannica: 1395 dollar\u00eb, abonimi &#8220;online&#8221;: 70 dollar\u00eb n\u00eb vit.<br \/>\n&#8211; \u00c7mimi i Wikipedia: Falas!<\/p>\n<p>&#8211; Artikujt e edicionit t\u00eb fundit t\u00eb printuar t\u00eb Enc. Britannica: 65.000 sosh.<br \/>\n&#8211; Artikujt (vet\u00ebm n\u00eb anglisht) n\u00eb Wikipedia: 3. 890.000 artikuj.<\/p>\n<p>&#8211; Kontributor\u00ebt e Enc. Britannica: 4000 artikullshkrues, duke futur k\u00ebtu dhe 110 fitues t\u00eb Nobelit, dhe 5 President\u00eb t\u00eb ShBA.<br \/>\n&#8211; Kontributor\u00ebt e Wikipedia: 751.326 artikullshkrues (ku mund t\u00eb jeni dhe ju vet\u00eb, apo fqinji juaj)<br \/>\n(<em>t\u00eb dh\u00ebnat: Statista, via NYYimes, Wikimedia Foundation, Enc. Britannica, Inc &#8211; sguraziu<\/em>)<\/p>\n<p>Dijet dhe shkencat sot kan\u00eb l\u00ebvizur aq shum\u00eb, kan\u00eb ecur p\u00ebrpara, kan\u00eb lindur shkencash t\u00eb reja, jan\u00eb deg\u00ebzuar e specializuar aq shum\u00eb fusha t\u00eb reja, aq sa fundi s&#8217;i shihet kuror\u00ebs, deg\u00ebve e n\u00ebndeg\u00ebve t\u00eb Lisit t\u00eb Dijeve. Disa shkenca, natyrisht akoma mbase n\u00eb faz\u00ebn foshnjarake, por njohurit\u00eb e k\u00ebsaj bote l\u00ebvizin brenda \u00e7do sekonde.<br \/>\nP\u00ebrve\u00e7 G\u00ebtes, p\u00ebr librat mund t&#8217;ket\u00eb folur dhe shumkush tjet\u00ebr. Mund t\u00eb gjejm\u00eb panum\u00ebr th\u00ebniesh t\u00eb men\u00e7ura. Gjithsesi, mbase s&#8217;duhet t&#8217;u &#8220;pershtatemi&#8221; th\u00ebnieve t\u00eb bot\u00ebs si\u00e7 na e ka \u00ebnda (p\u00ebr hir t\u00eb ndonj\u00eb ilustrimi ideatik, gjoja t\u00eb adaptohemi me ato th\u00ebnie q\u00eb m\u00eb s\u00eb shumti na p\u00ebrshtaten). Mund\u00ebsisht, duhet t&#8217;i krijojm\u00eb dhe t&#8217;i shpikim vet\u00eb th\u00ebniet tona&#8230; t\u00eb cilat do t&#8217;i q\u00ebndrojn\u00eb kohes (tekefundit koh\u00ebs son\u00eb, p\u00ebr nj\u00ebfar\u00eb kohe). Ashtu do ishte ideale, anise kuptohet, s&#8217;\u00ebsht\u00eb asfare e leht\u00eb. Sepse \u00ebsht\u00eb e pamundur t\u00eb kap\u00ebrthehet gjith\u00e7ka.<\/p>\n<p>Andaj as Britannica&#8230; nuk mund ta ndjek hapin me &#8220;botime fizike&#8221;. Sepse njohurit\u00eb n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb moderne duhet p\u00ebrdit\u00ebsuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb aq frekuente. Sepse njohurit\u00eb l\u00ebvizin, fushat e dijeve zgjerohen, njohurit\u00eb dhe e v\u00ebrteta nuk jan\u00eb t\u00eb fiksuara, as absolute&#8230; Filozof\u00ebt modern madje thon\u00eb q\u00eb nuk ekziston fare e v\u00ebrteta absolute.<\/p>\n<p>Dhe ndoshta s&#8217;ka aspak r\u00ebnd\u00ebsi sa libra i kemi &#8220;kthyer&#8221; n\u00eb form\u00ebn e librit, sa libra i kemi publikuar&#8230; tutje ndoshta r\u00ebnd\u00ebsi do t&#8217;ket\u00eb \u00e7far\u00eb kemi th\u00ebn\u00eb t\u00eb re, t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, q\u00eb nuk dihej m\u00eb par\u00eb, q\u00eb do ishte risi, avancim, p\u00ebrmir\u00ebsim, shkuarje p\u00ebrpara. N\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb t\u00eb bujshme t\u00eb publikimeve, n\u00eb koh\u00ebn e megabibliotekave universale tutje ndoshta s&#8217;do ket\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi volumi as kuantiteti, por kualiteti.<br \/>\nPadyshim G\u00ebte kishte t\u00eb drejt\u00eb. E sidomos n\u00ebse e sjellim nd\u00ebrmend er\u00ebn bashk\u00ebkohere, t\u00eb tashmen, er\u00ebn e projekteve digjitale &#8220;gutenbergiane&#8221;, er\u00ebn e frym\u00ebs s\u00eb kthimit t\u00eb njohurive n\u00eb &#8220;free source&#8221;, duke ecur drejt shekujve t\u00eb &#8220;njeriut t\u00eb ri&#8221;.<\/p>\n<p>Le ta kujtojm\u00eb shembullin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj natyre&#8230; shembullin Wikipedia-s\u00eb dhe llojeve omni-burimore t\u00eb bibliotekave t\u00eb ngjashme. Ka me vite q\u00eb aktivist\u00eb nga universitetet e mbar\u00eb bot\u00ebs shetisin anek\u00ebnd globit si &#8220;resident\u00eb&#8221; universitar\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb Wikipedia dhe duke i digjitalizuar p\u00ebr disa muaj burimet shkencore dhe literatur\u00ebn. Ata merren me k\u00ebt\u00eb pun\u00eb p\u00ebr aq muaj t\u00eb q\u00ebndrimit, qoft\u00eb n\u00eb Oksford, n\u00eb Harvard, qoft\u00eb n\u00eb Cambridge&#8230; dhe tutje shembuj t\u00eb panum\u00ebrt t\u00eb librarive universitare t\u00eb bot\u00ebs. Nes\u00ebr t\u00eb till\u00eb aktivist\u00eb-wikipedi-st\u00eb dhe misionar\u00eb rezidencial\u00eb do t&#8217;shfaqen dhe para dyerve t\u00eb Bibliotek\u00ebs Komb\u00ebtare t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, para Bibliotek\u00ebs Universitare t\u00eb Prishtin\u00ebs, do trokasin n\u00eb dyert e ak\u00ebcil\u00ebs shkoll\u00eb, librari, institucion dijesh&#8230; q\u00eb ka t&#8217;i ofroj\u00eb di\u00e7 bot\u00ebs!<\/p>\n<p>Pse jo, le ta mbyllnim me th\u00ebnien e G\u00ebtes &#8211; &#8220;<em>aq shum\u00eb libra sikur kthehen n\u00eb libra p\u00ebr t&#8217;na e b\u00ebr\u00eb t\u00eb ditur q\u00eb autori i tyre dinte aq shum\u00eb<\/em>&#8220;!<br \/>\nNatyrisht, kjo mund t\u00eb interpretohet n\u00eb shum\u00eb m\u00ebnyra. Nd\u00ebr t\u00eb tjera mbase G\u00ebte donte t\u00eb thoshte se lexuesit q\u00eb nuk i din\u00eb disa gj\u00ebra natyrisht dhe mund t\u00eb m\u00ebsojn\u00eb di\u00e7 nga aso librash, por n\u00eb fakt t\u00eb till\u00eb libra s&#8217;kan\u00eb sjellur di\u00e7 t\u00eb re n\u00eb drit\u00eb. Do ishte dmth. thjesht v\u00ebrtitje e materies nga nj\u00eb vend n\u00eb tjetrin, nga nj\u00eb koh\u00eb n\u00eb tjetr\u00ebn&#8230; Andaj njeriut t\u00eb s\u00eb ardhmes ndoshta i duhet nj\u00eb &#8220;burim i centralizuar&#8221; i shkencave dhe i fakteve t\u00eb pal\u00ebvizshme. Avancimet marramend\u00ebse teknologjike, AI dhe &#8220;big data&#8221; e b\u00ebjn\u00eb t\u00eb mundur nj\u00eb \u00ebnd\u00ebrr t\u00eb till\u00eb. Megabibliotekat virtuale t\u00eb s\u00eb sotmes, Wikipedia dhe burime t\u00eb ngjashme ndoshta jan\u00eb vet\u00ebm &#8220;shenjat&#8221; e para t\u00eb k\u00ebsaj \u00ebndrre&#8230;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, Shkurt 2015 (&#8230;sot, ndoshta rreth 80% t\u00eb librave fizik\u00eb jan\u00eb vet\u00ebm si &#8220;monumente&#8221; t\u00eb mbamendjes p\u00ebr njohurit\u00eb e s\u00eb kaluar\u00ebs, q\u00ebkur ng\u00ebrthejn\u00eb materie t\u00eb tejkaluar&#8230;) Ky titull &#8220;Vdekja e Enciklopedis\u00eb&#8230; &#8221; ting\u00ebllon mjaft &#8220;bombastik&#8221; dhe&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=3009\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-3009","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3009","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3009"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3009\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3009"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3009"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3009"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}