{"id":3443,"date":"2019-10-16T01:48:31","date_gmt":"2019-10-16T01:48:31","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=3443"},"modified":"2024-04-12T12:03:57","modified_gmt":"2024-04-12T11:03:57","slug":"ruajtesit-e-qiellit-miliona-shpirtra-ne-duart","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=3443","title":{"rendered":"Ruajt\u00ebsit e Qiellit – Miliona Shpirtra n\u00eb “Duart”!"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, Sh 2016<\/em><\/p>\n

(“Guardians of the Sky” i mbajn\u00eb miliona jet\u00eb n\u00eb duart e tyre, \u00e7do-secil\u00ebn dit\u00eb, \u00e7do-secil\u00ebn or\u00eb e minut\u00eb… Video + Koment, di\u00e7 si tribut, si p\u00ebrsiatje p\u00ebr avancimin e njeriut t\u00eb s\u00eb sotmes, dhe p\u00ebr ambicjet p\u00ebr t\u00eb nes\u00ebrmen<\/strong>…)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

E dim\u00eb q\u00eb Arti e Shkenca jan\u00eb t\u00eb lidhura, n\u00ebse jo si “g\u00ebrshetim”… at\u00ebher\u00eb si faqet e ndonj\u00eb kubi, apo t\u00eb ndonj\u00eb pentagoni, heksagoni etj. Cilado nga t\u00eb dyja \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm “nj\u00ebri” dimension i di\u00e7kaje m\u00eb komplekse. E dim\u00eb q\u00eb Arti dhe Shkenca pik\u00ebtakohen, pandal\u00eb nd\u00ebrthuren me nj\u00ebra-tjetr\u00ebn. Leonardo Da Vin\u00e7i “frym\u00ebzohej” sa nga Tekna po aq dhe nga Muzat tjera, sa merrej me piktura, vizatime, studime, merrej dhe me lloj-lloj idesh shkencore. Qe ftuar nga Mbreti i Franc\u00ebs s\u00eb at\u00ebhershme p\u00ebr “cil\u00ebsit\u00eb” artistike t\u00eb tij, dhe nj\u00eb piktur\u00eb q\u00eb e pati marr\u00eb me vete, “Mona Liza”. Piktura m\u00eb e popullarizuar e t\u00eb gjitha koh\u00ebrave, sot kur bota \u00ebsht\u00eb lidhur dhe kthyer n\u00eb nj\u00eb “fshat virtual” pothuaj s’ka frymor t\u00eb planetit q\u00eb s’di p\u00ebr “Mona Liz\u00ebn”. Thua se qe “paracaktuar” q\u00eb Mona Liza t’i takonte ndonj\u00eb koleksioni a trezori nacional t\u00eb Franc\u00ebs, anise ishte thjesht rast\u00ebsi. Edhe sot e k\u00ebsaj dite mund ta gjejm\u00eb n\u00eb “Ch\u00e2teau du Louvre”, nd\u00ebrtes\u00eb e cila n\u00eb koh\u00ebn e Da Vin\u00e7it ende ishte nj\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb parisiene, si nd\u00ebrtes\u00eb shum\u00eb m\u00eb e vog\u00ebl sesa \u00ebsht\u00eb sot kompleksi i zgjeruar muzeal, i njohur si Louvre.<\/p>\n

Pra, si\u00e7 tham\u00eb e dim\u00eb q\u00eb ai nuk merrej vet\u00ebm me piktura, merrej dhe me shkenc\u00eb, e vriste mendjen pandal\u00eb, b\u00ebnte skica p\u00ebr “shpikjet”. Nuk ka t\u00eb dh\u00ebna t’jet\u00eb marr\u00eb me zbatimin e ideve n\u00eb praktik\u00eb, t’i testonte ato si modele. Nga t\u00eb tjer\u00ebt, disa nga idet\u00eb e tij dhe jan\u00eb zbatuar aty p\u00ebr aty, ose dhe m\u00eb von\u00eb. Pjesa d\u00ebrrmuese e ideve t\u00eb tjera kan\u00eb ngelur thjesht si vizatime a skicash. Disa nga to, sepse ndoshta as q\u00eb do funksiononin p\u00ebrnj\u00ebmend. E dim\u00eb q\u00eb ai si skica pati “shpikur” dhe mulli t\u00eb ujit (dmth ato elementet mekanike qe duhet t\u00eb rrotullohen), e madje dhe bi\u00e7iklet\u00eb (t\u00eb ngjashme si\u00e7 e kemi sot), por nuk i pati testuar vet\u00eb ato.
\nP\u00ebr nder t\u00eb gjenialitetit t\u00eb tij, dhe lidhur me “shpikjet” e tij t\u00eb glidave, t\u00eb kopter\u00ebve e t\u00eb “fluturakeve” t\u00eb ndryshme… sot aeroporti i Rom\u00ebs e mban emrin e tij, “Leonardo Da Vin\u00e7i”. Ne e dim\u00eb q\u00eb Da Vin\u00e7i ishte nj\u00eb artist gjenial, Mona Liza nuk \u00ebsht\u00eb vepra e tij e vetme e famshme. Megjithat\u00eb Aeroporti nuk e mban emrin e tij p\u00ebr arsye t\u00eb Mona Liz\u00ebs as p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet e aktivitetit t\u00eb tij artistik, por p\u00ebr ato shkencore n\u00eb fush\u00ebn e “fluturimeve”.<\/p>\n

E dim\u00eb q\u00eb Arti dhe Shkenca jan\u00eb t\u00eb lidhura, ndoshta problemi \u00ebsht\u00eb q\u00eb nuk e “dim\u00eb” \u00e7’jan\u00eb as Arti as Shkenca mir\u00ebfilli… nuk e dim\u00eb aq sakt\u00ebsisht. Ne i definojm\u00eb ato si nocione “gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse” – e dim\u00eb q\u00eb t\u00eb dyja si “aktivitete” t\u00eb intelektit njer\u00ebzor jan\u00eb t\u00eb lidhura dhe kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me “kreativitetin”, me krijimin, me avancimin, me gjetjet inteligjente dhe me zgjidhjen e problemeve t\u00eb nd\u00ebrlikuara… etj. etj.
\nN\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn frym\u00eb “rrumbullak\u00ebsuese” ne aq shpesh ia themi: Shkenca dhe Natyra ndodhen jokushtimisht n\u00eb nj\u00eb “balans”, dhe nd\u00ebrlidhja e tyre \u00ebsht\u00eb nj\u00ebfar\u00eblloj “dansi”, ato prore hedhin valle ose vall\u00ebzojn\u00eb nj\u00ebra me tjetr\u00ebn. Ashtu ia themi dhe p\u00ebr “nd\u00ebrlidhjen” mes Artit e Natyr\u00ebs, si dhe kuptohet, edhe p\u00ebr lidhjen mes Artit dhe Shkenc\u00ebs… e t\u00eb ngjashme.<\/p>\n

***
\nHap\u00ebsira qiellore mbi ne \u00ebsht\u00eb e bukur dhe mahnit\u00ebse, ashtu si\u00e7 ka qen\u00eb p\u00ebrher\u00eb, me miliona e miliona vite, q\u00eb nga zanafilla e njer\u00ebzimit dhe p\u00ebrgjat\u00eb gjith\u00eb rrug\u00ebs s\u00eb frymimit ton\u00eb. Bluja e qiellit p\u00ebrher\u00eb e gjithmon\u00eb, pa p\u00ebrjashtime e ruan magjepsjen p\u00ebr ne, i jep kuptim gjallimit ton\u00eb. Qielli yn\u00eb ashtu totalisht i thjesht\u00eb, si nj\u00eb bruzt\u00ebsi e paskajshme, \u00ebsht\u00eb “frym\u00ebmarrja” e gjith\u00eb planetit. Ajo thjesht\u00ebsi e qiellit n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb dimensioni yn\u00eb tep\u00ebr shum\u00eb kompleks, \u00ebsht\u00eb mbrojtja dhe “kulmi” aq i nd\u00ebrlikuar, t\u00eb cilit ia kemi borxh vet\u00eb jet\u00ebn.<\/p>\n

Derisa si qenie q\u00eb frymojm\u00eb (njer\u00ebzit sipas shkenc\u00ebs jan\u00eb di\u00e7 si organizma kompleks, “bashk\u00ebdyzuar” me inteligjenc\u00ebn, pasi q\u00eb vet\u00eb shkenca jo bash “mir\u00ebfilli” e ka iden\u00eb se \u00e7’\u00ebsht\u00eb inteligjenca : ), derisa t\u00eb hutuar me “gjallimin” apo me jet\u00ebn, n\u00eb rezonimin ton\u00eb, qiellin mahnit\u00ebs e shohim si “mish\u00ebrim” t\u00eb liris\u00eb absolute, si pafund\u00ebsi. Q\u00ebkur jet\u00ebn e marrim si di\u00e7 t\u00eb “gatshme”, qiellin e p\u00ebrjetojm\u00eb p\u00ebrjashta nesh, di\u00e7 si zgjatim, si nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb paralele me hap\u00ebsir\u00ebn e jet\u00ebs son\u00eb, e p\u00ebrjetojm\u00eb jasht\u00eb “domenit” jet\u00ebsor, pothuaj si nj\u00eb “nivel, apo zon\u00eb eksploruese”… mbase p\u00ebr zogjt\u00eb.<\/p>\n

Gjat\u00eb rutinave t\u00eb dit\u00ebs nuk e shohim, por qielli realisht ka ndryshuar shum\u00eb. N\u00eb koh\u00ebt moderne qielli mbi ne \u00ebsht\u00eb i “ngjeshur” jo vet\u00ebm me kalt\u00ebrsin\u00eb por dhe me jet\u00ebn. Qielli mbi ne p\u00ebrshkohet secil\u00ebn dit\u00eb nga miliona shpirtrash e zemrash. Nuk \u00ebsht\u00eb tutje “zon\u00eb eksploruese” p\u00ebr zogjt\u00eb aspak m\u00eb shum\u00eb sa \u00ebsht\u00eb dhe p\u00ebr njer\u00ebzit.<\/p>\n

Ajo histori prej miliona vitesh e qiellit “pa njeriun” ka ndryshuar drastikisht p\u00ebr vet\u00ebm nj\u00eb shekull t\u00eb fundit t\u00eb historis\u00eb njer\u00ebzore. Pothuaj kurr\u00eb nuk e vrasim mendjen shum\u00eb, ose dhe fare, por hap\u00ebsira qiellore e paskajshme sot \u00ebsht\u00eb aq komplekse dhe e brisht\u00eb. Duke rendur pas \u00e7\u00ebshtjeve tona “tok\u00ebsore” t\u00eb jet\u00ebs, nuk shohim pothuaj asgj\u00eb “qiellore”… P\u00ebrve\u00e7 ndonj\u00ebher\u00eb rrall\u00eb kur ngrejm\u00eb kok\u00ebn dhe na bie n\u00eb sy ndonj\u00eb “vazhg\u00eb” e bardh\u00eb lart n\u00eb qiell. Nuk udh\u00ebtojm\u00eb \u00e7do dit\u00eb me aeroplan, madje shumica nga ne ndoshta nj\u00eb her\u00eb n\u00eb disa muaj, nj\u00eb her\u00eb n\u00eb disa vite, e ndoshta dhe fare. Nuk e kemi iden\u00eb p\u00ebr “trysnin\u00eb” as n\u00eb qiell, por as nuk do ia dilnim ta paramendojm\u00eb intensitetin e operacioneve t\u00eb \u00e7doditshme n\u00ebp\u00ebr qindra aeroporte t\u00eb bot\u00ebs.<\/p>\n

Secil\u00ebn dit\u00eb t\u00eb vetme me miliona udh\u00ebtar\u00eb, dhe me panum\u00ebr tonelata mallrash e “lundrojn\u00eb” kryq-e-t\u00ebrthuer qiellin e kalt\u00ebr. Sipas NATS, qielli yn\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vall\u00ebzim i koreografuar me kujdes mes shkenc\u00ebs dhe natyr\u00ebs, qiell p\u00ebr t\u00eb cilin kujdesen panum\u00ebr ekspert\u00eb t\u00eb NATS, t\u00eb paduksh\u00ebm, pa u v\u00ebn\u00eb re, pa i hetuar as pa ditur p\u00ebr “Guardians of the Sky”, ruajt\u00ebsit e Qiellit.<\/p>\n

Dhe v\u00ebrtet \u00ebsht\u00eb aq mahnit\u00ebse dhe mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebse nd\u00ebrlidhja mes Natyr\u00ebs e gjenialitetit njer\u00ebzor kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr kontrollin e qiellit dhe t\u00eb miliona operacioneve q\u00eb lidhen me fluturimet. \u00cbsht\u00eb “dansi” m\u00eb i jasht\u00ebzakonsh\u00ebm dhe po ashtu, jasht\u00ebzaknisht kompleks, sa vet\u00eb marramendja. Edhe po t\u00eb doja tani, nuk mund t\u00eb kap\u00ebrthehet kurr\u00eb me disa fjal\u00eb ky kompleksitet. Nj\u00eb video e NATS ndihmon q\u00eb t\u00eb “kap\u00ebrthehet” sadopak mrekullia e gjenialitetit njer\u00ebzor, ata madje i shpalosin dhe \u00ebndrrat, ambicjet, vizionin p\u00ebr t\u00eb ardhmen, mir\u00ebpo sa i p\u00ebrket “kompleksitetit” t\u00eb trafikut dhe t\u00eb kontrollit t\u00eb qiellit… hm, zor se mund t\u00eb kap\u00ebrthehet me nj\u00eb video!<\/p>\n

Mir\u00ebpo s’\u00ebsht\u00eb as nevoja ta kuptojm\u00eb “kaotiken” mahnit\u00ebse t\u00eb s\u00eb sotmes, dhe as t\u00eb s\u00eb ardhmes. Mjafton ta ndjejm\u00eb, ta admirojm\u00eb “organizmin” tejet kompleks dhe inteligjent… tek vall\u00ebzon para syve tan\u00eb, me emra ujdisur nga askush tjet\u00ebr por nga ne vet\u00eb si: “Arti”, Shkenca”, “Natyra” etj. Un\u00eb p\u00ebr vete sikur mrekullohem me “kujdestar\u00ebt qiellor” t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebs, me t\u00eb gjith\u00eb ata q\u00eb jan\u00eb pjes\u00ebza imcake, si drit\u00ebza kontributive p\u00ebr gjith\u00eb mrekullin\u00eb marramend\u00ebse n\u00eb shkall\u00eb globale, q\u00eb jan\u00eb t\u00eb ng\u00ebrthyer “somehow”, kush m\u00eb pak e kush m\u00eb shum\u00eb, n\u00eb artin koreografik t\u00eb k\u00ebtij dansi madh\u00ebshtor.<\/p>\n

E mora si shembull NATS (National Air Traffic Services) sepse m\u00eb duhej nj\u00eb shembull, sepse NATS \u00ebsht\u00eb lider global n\u00eb kontrollin e trafikut ajror dhe t\u00eb performanc\u00ebs s\u00eb aeroporteve. Sepse \u00ebsht\u00eb lider sa i p\u00ebrket hap\u00ebsir\u00ebs britanike, duke operuar \u00e7do vit me 2.2 milion\u00eb fluturime dhe me 220 milion\u00eb pasagjer\u00eb, duke menaxhuar “UK-Airspace” dhe operacionet e 14 aeroporteve britanike. Sepse NATS ofron sh\u00ebrbimet e veta n\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 30 vende t\u00eb bot\u00ebs, p\u00ebrfshir\u00eb Evrop\u00ebn, Lindjen e Mesme, Azin\u00eb dhe Amerik\u00ebn e Veriut. Ja sepse, pra sepse… sepse jan\u00eb “guardians of the sky”, ruajt\u00ebsit e qiellit!<\/p>\n

Edhe sikr ta harronim fare “mahnitjen” ton\u00eb, shikuar dhe vet\u00ebm nga ana e “biznesit”, NATS mban miliona premtime secil\u00ebn dit\u00eb – premton p\u00ebr t\u00eb mbrojtur kufijt\u00eb komb\u00ebtar\u00eb, premton t\u00eb mb\u00ebshtes\u00eb korporatat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha, premton t\u00eb sjell n\u00eb destinacionin e duhur secilin pasagjer, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb sigurt\u00eb dhe n\u00eb koh\u00eb. Tekefundit, k\u00ebshtu thot\u00eb vet\u00eb ata t\u00eb NATS, “Guardians of the Sky”, k\u00ebta “mbrojt\u00ebs a kujdestar\u00eb” t\u00eb qiellit i mbajn\u00eb miliona jet\u00eb n\u00eb duart e tyre, \u00e7do-secil\u00ebn dit\u00eb, \u00e7do-secil\u00ebn or\u00eb e minut\u00eb.<\/p>\n

(Video nga faqja zyrtare e NATS – http:\/\/www.nats.aero\/<\/em>)<\/p>\n