{"id":477,"date":"2019-09-20T12:11:39","date_gmt":"2019-09-20T12:11:39","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=477"},"modified":"2026-04-08T23:31:13","modified_gmt":"2026-04-08T22:31:13","slug":"luigji-xiv-mbreti-diell-perkrahesi-i-arteve-dhe-i-shkencave","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=477","title":{"rendered":"Luigji XIV (Mbreti Diell) &#8211; P\u00ebrkrah\u00ebsi i Arteve dhe i Shkencave!"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, 2013<br \/>\n<\/em>[ Fragment nga &#8220;Sfinksi \u00ebsht\u00eb korruptuar&#8221;, S. G., 2013 ]<\/p>\n<p>Mbreti francez Luigji XIV, i njohur si Luigji i Madh (Louis le Grand) dhe si Mbreti-Diell (le Roi-Soleil), pati qen\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkrah\u00ebs i madh i arteve. Luigji XIV sundoi si Mbret i Franc\u00ebs p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se 70 vjet, nga 1641 deri n\u00eb vdekjen e tij, 1715. Qe b\u00ebr\u00eb nj\u00ebri nga monark\u00ebt m\u00eb t\u00eb fuqish\u00ebm dhe konsolidoi nj\u00eb sistem t\u00eb sundimit absolut monarkik, absolutiz\u00ebm q\u00eb pati zgjatur deri n\u00eb Revolucionin Francez.<br \/>\nDuke mos p\u00ebrmendur tjerat aspekte t\u00eb sundimit t\u00eb gjat\u00eb, sfidat, sukseset, zhvillimet, luftrat, ekonomikat, politikat e b\u00ebmat e koh\u00ebs s\u00eb tij, n\u00eb kontekst relevante p\u00ebr ne ishte q\u00eb Luigji XIV njihet nga historia si mrojt\u00ebs dhe p\u00ebrkrah\u00ebs i madh i arteve. Ai e solli &#8220;Acad\u00e9mie Fran\u00e7aise&#8221; n\u00ebn patronazhin e tij dhe u b\u00eb &#8220;Mbrojt\u00ebs&#8221; (Protecteur) i saj. Ai kontribuoi q\u00eb let\u00ebrsia klasike franceze t\u00eb lul\u00ebzonte, duke mbrojtur shkrimtar\u00eb t\u00eb till\u00eb si Moli\u00e8re, La Fontaine, Racine etj. veprat e t\u00eb cil\u00ebve kan\u00eb ndikim dhe sot e k\u00ebsaj dite. Ai gjithashtu i patronizonte artet vizuale duke financuar dhe angazhuar artist\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm, t\u00eb till\u00eb si Rigaud, Le Brun, Mignard, Coysevox etj. N\u00eb muzik\u00eb, me mb\u00ebshtetjen e tij lul\u00ebzuan kompozitor\u00eb dhe muzikant\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm. Luigjit XIV sikur ia kemi borxh dhe rrug\u00ebn &#8220;evolutive&#8221; t\u00eb baletit, pasi q\u00eb ai i pati themeluar &#8220;Acad\u00e9mie Royale de Danse&#8221; dhe &#8220;Acad\u00e9mie d&#8217;Opera&#8221;, dhe eventet q\u00eb organizoheshin pat\u00ebn ndikimin e madh n\u00eb zhvillimin e baletit. Luigjit XIV gjithashtu mund t&#8217;i jemi &#8220;mir\u00ebnjoh\u00ebs&#8221; p\u00ebr trash\u00ebgimin\u00eb artistike dhe t\u00eb interier\u00ebve marramend\u00ebs t\u00eb pallatit spektakolar t\u00eb Versaj\u00ebs.<\/p>\n<p>Autori Pascal Dupuy, n\u00eb nj\u00eb artikull-analiz\u00eb lidhur me piktur\u00ebn e Jean Garnier, &#8220;All\u00e9gorie \u00e0 Louis XIV, protecteur des Arts et des Sciences&#8221;, nd\u00ebr t\u00eb tjera shkruan:<br \/>\n&#8211; &#8211; -| &#8220;Luigi XIV ishte mbrojt\u00ebs i arteve dhe shkencave, monarku i ri kishte nj\u00eb shije t\u00eb theksuar p\u00ebr artet. Nuk ishte i interesuar aq p\u00ebr studimet klasike (matematik\u00eb, gjuh\u00eb latine, histori&#8230;), por ai ishte i interesuar p\u00ebr piktur\u00ebn, arkitektur\u00ebn, muzik\u00ebn dhe sidomos p\u00ebr dansin, vall\u00ebzimin ai praktikoi m\u00eb shum\u00eb se dy or\u00eb n\u00eb dit\u00eb p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se 20 vjet. Q\u00eb nga fillimi i mbret\u00ebrimit t\u00eb tij n\u00eb vitin 1661, Luigi XIV u kushtoi v\u00ebmendje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb arteve &#8211; organizoi festivale, shfaqje muzikore dhe vall\u00ebzuese, mblodhi nj\u00eb koleksion t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb pikturave &#8211; por dhe artist\u00eb. Kjo shije e deklaruar shnd\u00ebrrohej shpejt n\u00eb nj\u00eb organizim institucional, duke i zgjeruar organizmat tashm\u00eb ekzistues t\u00eb cilat s\u00eb shpejti do b\u00ebhen gurthemeli i politik\u00ebs artistike t\u00eb d\u00ebshiruar nga mbreti. Akademia Mbret\u00ebrore e Piktur\u00ebs dhe Skulptur\u00ebs u reformua n\u00eb v. 1663, nd\u00ebrsa Akademia Mbret\u00ebrore e Vall\u00ebzimit u krijua n\u00eb v. 1661, Akademia Franceze n\u00eb Rom\u00eb n\u00eb v. 1666, Akademia e Arkitektur\u00ebs n\u00eb v. 1671, Akademia e Oper\u00ebs n\u00eb v. 1669, Akademia e Muzik\u00ebs n\u00eb v. 1672&#8221; |- &#8211; &#8211;<\/p>\n<p>Mir\u00ebpo, kuptohet, t\u00eb gjitha k\u00ebto mrekulli arritjesh &#8220;royaliste&#8221; nuk do t&#8217;vinin tek ashtu. As manovrimet e diplomatikat e tij nuk ishin tek ashtu, ai e pati konsoliduar kontrollin politik dhe ashtu e mbante n\u00ebn kontroll tutje sundimin absolut. Edhe patronazhin p\u00ebr artet e p\u00ebrdorte p\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim, por ndoshta do ishte e pabaz\u00eb t\u00eb thuhet se arti ishte thjesht nj\u00ebra nga hallkat e zinxhirit t\u00eb taktikave t\u00eb tij absolutiste.<br \/>\nNatyrisht, &#8220;\u00e7mimi i meritave luigjiane&#8221; ishte jasht\u00ebzakonisht i madh, \u00e7mim q\u00eb rrinte mbi kurrizin e p\u00ebrgjakur t\u00eb popullit. Bie fjala, shpenzimet astronomike rreth pallatit t\u00eb Versaj\u00ebs i kthenin n\u00eb &#8220;qesharake&#8221; shpenzimet zyrtare-ordinere t\u00eb ritualeve oborrtare (t\u00eb cilat s&#8217;ishin aspak t\u00eb vogla, p\u00ebrkundrazi). Apo dhe vet\u00ebm &#8220;historia&#8221; e nd\u00ebrtimit t\u00eb k\u00ebtij pallati sikur do na mjaftonte p\u00ebr t&#8217;u rr\u00ebnqethur nga faktet e dhimbshme p\u00ebr nd\u00ebrmarrjet e tilla.<br \/>\nNga ana tjet\u00ebr, e &#8220;\u00e7&#8217;faj&#8221; kishte nj\u00eb Luigj i Madh me konceptin e s\u00eb &#8220;drejt\u00ebs hyjnore&#8221; n\u00eb kok\u00eb (i cili koncept mbron origjin\u00ebn hyjnore t\u00eb sundimit monarkik)? Ashtu ishte i bindur dhe e mbronte bindjen e tij. Ai disa her\u00eb qe pikturuar si Per\u00ebndi, si &#8220;Kryezoti i romak\u00ebve&#8221;, jan\u00eb t\u00eb njohura pikturat n\u00eb t\u00eb cilat &#8220;le Roi-Soleil&#8221; qe portretizuar si Per\u00ebndia Jupiter, dhe q\u00eb i cili pra ishte versioni romak i Zeusit t\u00eb Olimpit!<br \/>\nSidoqoft\u00eb, dhe si\u00e7 na \u00ebsht\u00eb e njohur nga rrjedha e historis\u00eb, ndryshimet &#8220;revolucionare&#8221; do t&#8217;rrinin larg n\u00eb koh\u00eb, edhe p\u00ebr nj\u00eb shekull t\u00eb t\u00ebr\u00eb m\u00eb tutje.<br \/>\nN\u00eb jet\u00ebn private ishte nj\u00eb maniak i papar\u00eb seksual dhe i hedonizmave, nuk ishte aspak besnik ndaj gruas s\u00eb tij, mbret\u00ebresh\u00ebs Maria Tereza. Njihen nj\u00eb num\u00ebr i madh &#8220;t\u00eb dashurash&#8221;, zyrtare dhe jozyrtare (edhe pse &#8220;sakt\u00eb&#8221; mbase nuk mund t\u00eb p\u00ebrcaktohet ndonj\u00eb num\u00ebr : ) ! N\u00ebp\u00ebrmjet k\u00ebtyre lidhjesh e qejfesh ai pati shum\u00eb f\u00ebmij\u00eb jasht\u00ebmartesor, p\u00ebrve\u00e7 6 f\u00ebmij\u00ebve me gruan Maria Tereza, i pati dhe rreth 20 f\u00ebmij\u00eb t\u00eb tjer\u00eb. Nj\u00ebra nga dashnoret e tij ishte vet\u00ebm 19 vje\u00e7 kur ajo vdiq gjat\u00eb lindjes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebs s\u00eb tyre, por dihet po ashtu q\u00eb shum\u00eb nga dashnoret nuk pat\u00ebn f\u00ebmij\u00eb.<\/p>\n<p>Pikturat:<br \/>\n<em>&#8211; Jean Garnier (1632-1705) &#8211; All\u00e9gorie \u00e0 Louis XIV, protecteur des Arts et des Sciences.<\/em><br \/>\n<em>&#8211; Hyacinthe Rigaud &#8211; Louis XIV, 1701<\/em><\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Luigji-XIV-Mbreti-Diell-Perkrahesi-i-Arteve-dhe-i-Shkencave-2013.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-478 size-full\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Luigji-XIV-Mbreti-Diell-Perkrahesi-i-Arteve-dhe-i-Shkencave-2013.jpg\" alt=\"\" width=\"1920\" height=\"1080\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Luigji-XIV-Mbreti-Diell-Perkrahesi-i-Arteve-dhe-i-Shkencave-2013.jpg 1920w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Luigji-XIV-Mbreti-Diell-Perkrahesi-i-Arteve-dhe-i-Shkencave-2013-300x169.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Luigji-XIV-Mbreti-Diell-Perkrahesi-i-Arteve-dhe-i-Shkencave-2013-768x432.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Luigji-XIV-Mbreti-Diell-Perkrahesi-i-Arteve-dhe-i-Shkencave-2013-1024x576.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1920px) 100vw, 1920px\" \/><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, 2013 [ Fragment nga &#8220;Sfinksi \u00ebsht\u00eb korruptuar&#8221;, S. G., 2013 ] Mbreti francez Luigji XIV, i njohur si Luigji i Madh (Louis le Grand) dhe si Mbreti-Diell (le Roi-Soleil), pati qen\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkrah\u00ebs i madh&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=477\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-477","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-classic"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/477","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=477"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/477\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=477"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=477"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=477"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}