{"id":5861,"date":"2020-04-03T10:06:06","date_gmt":"2020-04-03T09:06:06","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=5861"},"modified":"2024-04-10T13:59:48","modified_gmt":"2024-04-10T12:59:48","slug":"kriptomnezia-plagjiatura-e-paqellimshme-e-krijuesve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=5861","title":{"rendered":"Kriptomnezia &#8211; Plagjiatura e Paq\u00ebllimshme e Krijuesve!"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, Dhjetor 2019<\/em><\/p>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">( &#8230;<strong>idet\u00eb e krijuesve \u00ebsht\u00eb supozuar t\u00eb lindin n\u00eb kokat e tyre si ide origjinale, t\u00eb jen\u00eb impulse t\u00eb kreativitetit kozmik, assesi &#8220;huazime&#8221;, kopjime, plagjiatura e t\u00eb ngjashme&#8230; muzat nuk i frym\u00ebzojn\u00eb krijuesit me ide &#8220;fals&#8221;, me ide t\u00eb huazuara e me plagjiaturash t\u00eb (pa)vet\u00ebdijshme<\/strong>&#8230; )<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">***<\/div>\n<div dir=\"auto\">Sot \u00ebsht\u00eb mjaft e v\u00ebshtir\u00eb t&#8217;jesh 100% autentik, i pandikuar, i painfluencuar, 100% origjinal, gjithsesi di\u00e7 mjaft e &#8220;rrezikshme&#8221; ose e d\u00ebmshme p\u00ebr integritetin intelektual t\u00eb krijuesve padyshim \u00ebsht\u00eb kur ata t&#8217;mos jen\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm se mendimet e tyre n\u00eb fakt s&#8217;jan\u00eb mendime origjinale, ose ide t\u00eb lindura n\u00eb kok\u00ebn e tyre.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">N\u00eb bot\u00ebn e qytet\u00ebruar madje dhe &#8220;huazimi&#8221; i nj\u00eb shakaje &#8220;nonsens&#8221;, i nj\u00eb batute a barcolete kot, shkruar nga nj\u00eb person tjet\u00ebr, dhe p\u00ebrdorur si e &#8220;jotja&#8221; pa p\u00eblqimin e autorit (pa e kredituar) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb e plagjiatur\u00ebs dhe, n\u00eb disa raste (dmth. ka raste kur) mund t&#8217;jet\u00eb shkelje e t\u00eb drejtave autoriale.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">Thuhet se lexuesit e dram\u00ebs (poetike) &#8220;Manfred&#8221; t\u00eb Bajronit, dikur mund t&#8217;ken\u00eb ngelur t\u00eb hutuar nga ngjashm\u00ebria me &#8220;Faust-in&#8221; e G\u00ebtes. Meqe ngjante sikur Bajroni ta kishte lexuar p\u00ebrkthimin e &#8220;Faust-it&#8221;, dhe ne rregull&#8230; ishte frym\u00ebzuar, pastaj kishte &#8220;huazuar&#8221;, &#8220;adaptuar&#8221; ide etj. Natyrisht, edhe G\u00ebteja do jet\u00eb &#8220;\u00e7uditur&#8221;, n\u00eb nj\u00eb shkrim n\u00eb v. 1820 e paska shprehur indinjat\u00ebn e vet rreth zot\u00ebsis\u00eb prej kopjaci t\u00eb Bajronit:<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">&#8220;Tragjedia &#8216;Manfred&#8217; e Bajronit ishte p\u00ebr mua nj\u00eb fenomen i mrekulluesh\u00ebm, dhe m&#8217;ka prekur nga af\u00ebr. Ky poet intelektual dora vet\u00eb e ka p\u00ebrvet\u00ebsuar Faust-in tim, dhe ka nxjerr\u00eb prej aty ushqimin m\u00eb t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm p\u00ebr humorin e vet hipokondriak. Ai i ka p\u00ebrdorur parimet kryesore (t\u00eb Faust-it) n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e vet, p\u00ebr q\u00ebllimet e veta, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb asgj\u00eb prej tyre t&#8217;mos ngelej e nj\u00ebjta gj\u00eb; dhe \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht kjo p\u00ebr \u00e7far\u00eb s&#8217;mund ta admiroj mjaftuesh\u00ebm gjenialitetin e tij&#8221; &#8211; qenka shprehur G\u00ebte.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">Bajroni, me gjas\u00eb, n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre pati qen\u00eb mir\u00ebnjoh\u00ebs p\u00ebr komplimentin e G\u00ebtes rreth &#8220;zot\u00ebsis\u00eb&#8221; s\u00eb tij autoriale. Meq\u00eb e kishte &#8220;nd\u00ebrgjegjen&#8221; kristal, Bajroni kurr\u00eb s&#8217;e pati pranuar ta kishte lexuar Faust-in &#8211; dmth. e kund\u00ebrshtonte \u00e7far\u00ebdolloj influence &#8220;faustiane&#8221;, as q\u00eb b\u00ebhej fjal\u00eb.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">Sidoqoft\u00eb, psh. Ni\u00e7e s&#8217;e vriste kok\u00ebn n\u00ebse Manfred-i i Bajronit i ngjante Faust-it t\u00eb G\u00ebtes, n\u00eb fakt qe frym\u00ebzuar nga drama e Bajronit (nga p\u00ebrshkrimi i qenies &#8220;mbinjer\u00ebzore&#8221;) p\u00ebr ta hartuar nj\u00eb melodi pianistike n\u00eb v. 1872 (me titull &#8220;Meditimi i Manfredit&#8221;). Ky frym\u00ebzim i tij ishte aso i &#8220;vet\u00ebdijsh\u00ebm&#8221;, ama mustakologut Ni\u00e7e do i kthehemi pak m\u00eb posht\u00eb, pasi mustakolog\u00ebve mund t&#8217;u ndodhin dhe frym\u00ebzime t\u00eb pavet\u00ebdijshme : )<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">***<\/div>\n<div dir=\"auto\">Sipas R. T. Carroll, kriptomnezia do duhej kuptuar si &#8220;memorie e fshehur&#8221;. Termi &#8220;kriptomnezia&#8221; qe krijuar nga profesori i psikologjis\u00eb Th. Flournoy (1854-1921) dhe sot p\u00ebrdoret p\u00ebr t&#8217;shpjeguar origjin\u00ebn e ideve p\u00ebr t\u00eb cilat autor\u00ebt besojn\u00eb se jan\u00eb origjinale, por q\u00eb realisht bazohen n\u00eb kujtimet ose n\u00eb p\u00ebrvojat, n\u00eb ngjarjet q\u00eb ata i kan\u00eb harruar. &#8220;Duket sikur shumica e t\u00eb ashtuquajturave regresione t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb kaluar, shkaktuar nga hipnoza, jan\u00eb konfuzione t\u00eb ushqyera nga kriptomnezia&#8221; &#8211; thot\u00eb Carroll.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">Shembulli i par\u00eb i regjistruar i kriptomnezis\u00eb paska ndodhur n\u00eb v. 1874, nj\u00eb medium gjat\u00eb &#8220;trans-seanc\u00ebs&#8221; s\u00eb vet pask\u00ebsh pretenduar se ishte n\u00eb kontakt me shpirtrat e dy v\u00ebllez\u00ebrve (q\u00eb kishin vdekur koh\u00ebt e fundit n\u00eb Indi). Vdekjet qenkan verifikuar at\u00ebbot\u00eb, fjal\u00ebt e mediumit paskan rezultuar t\u00eb sakta, mir\u00ebpo &#8220;hulumtimet e m\u00ebtutjeshme&#8221; paskan sjellur n\u00eb pah se n\u00eb fakt nj\u00eb nekrologji p\u00ebr v\u00ebllez\u00ebrit qenk\u00ebsh publikuar n\u00eb gazet\u00eb, gjasht\u00eb dit\u00eb para seanc\u00ebs s\u00eb tij.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">N\u00ebse t\u00eb flisnim p\u00ebr religjionin, fare e leht\u00eb&#8230; pasi fjala do ishte p\u00ebr &#8220;besimin&#8221; (besim jokushtimisht). Do flisnim p\u00ebr kontaktin me hyjnoren (zakonisht t\u00eb profet\u00ebve) dhe pastaj kemi zbulimin e ndonj\u00eb forme t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs. E kemi p\u00ebrshfaqjen e njohurive p\u00ebrmes komunikimit me hyjnoren, apo me ndonj\u00eb entitet t\u00eb mbinatyrsh\u00ebm (me engj\u00ebjt psh. etj). Edhe pas mij\u00ebra vitesh ne thjesht iu besojm\u00eb profet\u00ebve (se ata flisnin me Zotin), q\u00ebkur t\u00eb p\u00ebrzgjedhur nga vet\u00eb per\u00ebndia. Pra n\u00eb rastin e besimit p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet hyjnore, e leht\u00eb.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">Ama nj\u00eb medium i cili ka aft\u00ebsi t\u00eb flet me &#8220;shpirtrat&#8221;, qoft\u00eb n\u00eb Indi a n\u00eb Tasmani, af\u00ebrmendsh se kjo \u00ebsht\u00eb fare di\u00e7 tjet\u00ebr. E qart\u00eb, mediumi mund t&#8217;ket\u00eb llogaritur se jo gjith\u00eb njer\u00ebzia do jen\u00eb marr\u00eb me nekrologjit\u00eb e gazetave. P\u00ebrndryshe s&#8217;pi uj\u00eb q\u00eb ai t&#8217;harronte vet\u00ebm pas nj\u00eb jave : )<\/div>\n<div dir=\"auto\">Prandaj dhe konsiderohet se kriptomnezia nuk \u00ebsht\u00eb plagjiatur\u00eb e q\u00ebllimshme, por ama nuk \u00ebsht\u00eb as rast\u00ebsi totalisht e pafajshme.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">E p\u00ebrmenda rr\u00ebshqitazi &#8220;hyjnoren&#8221;, meq\u00eb p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet e m\u00ebdha t\u00eb religjionit, si\u00e7 e tham\u00eb fryma hyjnore i frym\u00ebzonte profet\u00ebt, per\u00ebndia i zgjedhte ata&#8230; dhe pastaj ata sh\u00ebrbenin si &#8220;intermedietra&#8221; (mes vullnetit hyjor dhe njer\u00ebzimit).<\/div>\n<div dir=\"auto\">P\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet e artit rishtas \u00ebsht\u00eb supozuar q\u00eb hyjnorja (n\u00ebp\u00ebrmjet muzave) i mbjell idet\u00eb gjeniale n\u00eb kokat e sa e sa poet\u00ebve, shkrimtar\u00ebve, muzikant\u00ebve, piktor\u00ebve etj. etj. Idet\u00eb e krijuesve \u00ebsht\u00eb supozuar t\u00eb lindin n\u00eb kokat e tyre si ide origjinale, t\u00eb jen\u00eb impulse t\u00eb kreativitetit kozmik, assesi &#8220;huazime&#8221;, kopjime, plagjiatura e t\u00eb ngjashme&#8230;<\/div>\n<div dir=\"auto\">Sipas mitologjis\u00eb ishin (dhe ende jan\u00eb) muzat ato q\u00eb i frym\u00ebzojn\u00eb t\u00eb gjitha format e artit dhe t\u00eb shkenc\u00ebs. Grek\u00ebt e vjet\u00ebr besonin se idet\u00eb e frym\u00ebzimet i sillnin muzat nga qielli. Ato u p\u00ebshp\u00ebrisnin n\u00eb vesh artist\u00ebve, poet\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt dmth. me an\u00eb t\u00eb frym\u00ebzimit hyjnor, i realizonin &#8220;idet\u00eb qiellore&#8221; k\u00ebtu posht\u00eb&#8230; n\u00eb bot\u00ebn ton\u00eb, tok\u00ebsore.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">E tashm\u00eb, n\u00ebse muzat jan\u00eb vet\u00ebm di\u00e7 si funksione neurokimike n\u00eb trurin ton\u00eb, as q\u00eb duhet t\u00eb brengosemi&#8230; S&#8217;duhet m\u00ebrzitur se \u00e7&#8217;thon\u00eb shkencat ekzakte p\u00ebr mitet e p\u00ebr lasht\u00ebsin\u00eb, pse t&#8217;ia prishim bukurin\u00eb vet\u00eb imagjinat\u00ebs : ) Ama e qart\u00eb se muzat nuk i frym\u00ebzojn\u00eb krijuesit me ide &#8220;fals&#8221;, me ide t\u00eb huazuara e me plagjiaturash t\u00eb (pa)vet\u00ebdijshme, assesi.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">N\u00eb kuptimin si &#8220;memorie e fshehur&#8221;, kriptomnezia ndodh\u00eb kur nj\u00eb di\u00e7 e p\u00ebrjetuar (psh. di\u00e7 e lexuar dikur, dhe tashm\u00eb e harruar) kthehet n\u00eb mbamendje (pa u njohur tashm\u00eb si &#8220;p\u00ebrjetim i dikursh\u00ebm&#8221;). Personi beson se \u00ebsht\u00eb di\u00e7 e re dhe origjinale, e gjeneruar nga mendja, nga gjenialiteti (origjinal).<\/div>\n<div dir=\"auto\">Me fjal\u00eb t\u00eb tjera i bie se kriptomnezia \u00ebsht\u00eb di\u00e7 si &#8220;lajthitje&#8221; e kujtes\u00ebs. P\u00ebr shkrimtar\u00ebt e poet\u00ebt (ose n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb krijuesit) pra di\u00e7 mjaft e pak\u00ebndshme. Krijuesi mund t&#8217;pandeh se fjala \u00ebsht\u00eb p\u00ebr nj\u00eb mendim origjinal, ide, melodi etj., ai as q\u00eb e ka iden\u00eb se n\u00eb fakt mendimet e tij p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb lloj plagjiature t\u00eb paq\u00ebllimshme. N\u00eb rastin e nj\u00eb shkrimtari dmth. ai e hedh nj\u00eb di\u00e7 n\u00eb let\u00ebr, shkruan duke e p\u00ebrjetuar si frym\u00ebzim t\u00eb ri. Nd\u00ebr rastet e figurave t\u00eb mir\u00ebnjohura q\u00eb p\u00ebrmenden si shembuj p\u00ebr &#8220;lajthitje t\u00eb kujtes\u00ebs&#8221; jan\u00eb Ni\u00e7e, Bajroni, Umberto Eco etj.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">Sipas F. Oppel, psikiatri dhe psiko-analisti zviceran Carl Jung (themeluesi i Psikologjis\u00eb Analitike) besonte se Ni\u00e7e vuante nga &#8220;kriptomnezia&#8221;. Vepra e fundit e Jung ishte &#8220;Njeriu dhe simbolet e tij&#8221;, shkruar pak para vdekjes, botuar n\u00eb v. 1964 &#8211; aty Jung sqaronte se libri i Ni\u00e7es p\u00ebrfshinte pothuaj fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb di\u00e7 identike me nj\u00eb lib\u00ebr t\u00eb botuar rreth v.1835, gjysm\u00eb shekulli para se Ni\u00e7e t\u00eb merrej me &#8220;&#8230;Zarathustra&#8221;.<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"o9v6fnle cxmmr5t8 oygrvhab hcukyx3x c1et5uql ii04i59q\">\n<div dir=\"auto\">\n<p>&#8220;<em>N\u00eb librin e Ni\u00e7es ai i pati njohur ca detaje t\u00eb rr\u00ebfimit p\u00ebr detar\u00ebt tek ndalen n\u00eb ishull t\u00eb gjuajn\u00eb lepuj, pasi di\u00e7 t\u00eb ngjashme Jung e kishte lexuar dikur n\u00eb bibliotek\u00ebn e gjyshit t\u00eb vet. Jung do t&#8217;i shkruante motr\u00ebs s\u00eb Ni\u00e7e, znj. Elisabeth Forster-Nietzsche, e cila do t&#8217;konfirmonte q\u00eb Ni\u00e7e e kishte lexuar librin n\u00eb fjal\u00eb, kur ishte 11 vje\u00e7<\/em>&#8220;. [ Frances Oppel &#8211; &#8220;Nietzsche On Gender&#8221;, University of Virginia Press, 2005 ]<\/p>\n<p>[ fotoja: Carl Jung, n\u00eb studion e vet ]<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Kriptomnezia-Plagjiatura-e-Paq\u00ebllimshme-e-Krijuesve.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-5862\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Kriptomnezia-Plagjiatura-e-Paq\u00ebllimshme-e-Krijuesve.jpg\" alt=\"\" width=\"1400\" height=\"887\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Kriptomnezia-Plagjiatura-e-Paq\u00ebllimshme-e-Krijuesve.jpg 1400w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Kriptomnezia-Plagjiatura-e-Paq\u00ebllimshme-e-Krijuesve-300x190.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Kriptomnezia-Plagjiatura-e-Paq\u00ebllimshme-e-Krijuesve-1024x649.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Kriptomnezia-Plagjiatura-e-Paq\u00ebllimshme-e-Krijuesve-768x487.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1400px) 100vw, 1400px\" \/><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu &#8211; Ars Poetica, Dhjetor 2019 ( &#8230;idet\u00eb e krijuesve \u00ebsht\u00eb supozuar t\u00eb lindin n\u00eb kokat e tyre si ide origjinale, t\u00eb jen\u00eb impulse t\u00eb kreativitetit kozmik, assesi &#8220;huazime&#8221;, kopjime, plagjiatura e t\u00eb ngjashme&#8230; muzat nuk i frym\u00ebzojn\u00eb krijuesit&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=5861\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-5861","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5861","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5861"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5861\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5861"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5861"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5861"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}