{"id":6806,"date":"2020-10-28T16:10:12","date_gmt":"2020-10-28T15:10:12","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=6806"},"modified":"2024-04-10T08:12:26","modified_gmt":"2024-04-10T07:12:26","slug":"ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=6806","title":{"rendered":"Zemrave jo (dhe aq) funksionale u nevojiten shkencat \u201cviagrale\u201d!"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu &#8211; AP, T 2020 (Humoresk\u00eb)<\/em><\/p>\n<p>(&#8230;<strong>mos vall\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen dashuria do ta ket\u00eb nj\u00eb &#8220;formul\u00eb&#8221; ekzakte? Mos vall\u00eb her\u00ebdokur, dmth. kimia e p\u00ebrparuar do jet\u00eb n\u00eb gjendje t&#8217;i paketoj\u00eb &#8220;ingredient\u00ebt&#8221; e dashuris\u00eb n\u00ebp\u00ebr tubula dhe pastaj t&#8217;i marrim si pilula, si injeksione farmaceut\u00ebsh? Nj\u00ebsoj si\u00e7 sot, t\u00eb interesuarit me zemrat jo (dhe aq) funksionale i marrin viagrat<\/strong>&#8230;)<\/p>\n<p>***<br \/>\n\u201c<em>Dashuria \u00ebsht\u00eb thjesht \u00e7\u00ebshtje kimike, mjet i evolucionit, nj\u00eb kompromis mes detyrimit (kusht\u00ebzimit) dhe pasionit<\/em>.\u201d \u2013 Fabio Ilacqua [ \u201cA un Passo da Te\u201d (Nj\u00eb hap larg teje) \u2013 Teksti: Fabio Ilacqua (\u201cLe migliori\u201d, 2016 \u2013 k\u00ebnduar nga Mina Mazzini &amp; Adriano Celentano) ]<br \/>\n&#8211; &#8211; &#8211;<br \/>\n\u201c<em>Dashuria \u00ebsht\u00eb thjesht \u00e7\u00ebshtje kimike, pavar\u00ebsisht origjin\u00ebs. Ne vet\u00eb zgjedhim si do ia japim kuptimin<\/em>.\u201d \u2013 Eleanor Lamb dhe Douglas Stewart (\u201cAgainst A Crooked Sky\u201d)<\/p>\n<p>***<br \/>\nKa me miliona vargje p\u00ebr dashurin\u00eb, panum\u00ebr poet\u00eb e shkrimtar\u00eb kan\u00eb shkrir\u00eb mend q\u00eb nga zanafillat, q\u00eb nga koha kur njer\u00ebzimi ende s\u2019e p\u00ebrdorte madje as \u201cgjethin e Davidit\u201d. Q\u00eb nga Eva e Adami biblio-grafik kan\u00eb ardhur n\u00eb drit\u00eb me miliona tekste t\u00eb bukura, me miliona \u201ckrijesash\u201d lirike, me miliona th\u00ebnie. Mund t\u2019i lexojm\u00eb me miliona librash, t\u2019i qajm\u00eb me miliona telenovela e romancash, dhe prap\u00eb\u2026 kam frik\u00eb zor ta definojm\u00eb dashurin\u00eb.<\/p>\n<p>Sa p\u00ebr vete s\u2019kam ditur kurr\u00eb \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb dashuria, dmth. \u201cdefinicionin\u201d e mir\u00ebfillt\u00eb t\u00eb dashuris\u00eb. S\u2019m\u00eb ngelet as merak, s\u2019\u00ebsht\u00eb nevoja ta di ndonj\u00ebher\u00eb. Se mos vet\u00ebm un\u00eb s\u2019ditkam, s\u2019e dinte as vet\u00eb Ajnshtajni. Ai i madhi, krye-madhori i shkenc\u00ebs, merrej me misteret kozmike e me vrim\u00ebzezat por dhe ai e pati shtruar buz\u00ebqeshjen: \u201cvall\u00eb si funksionon dashuria e par\u00eb\u201d?!<\/p>\n<p>Shkenc\u00ebtar\u00ebt pohojn\u00eb se \u201cdashuria \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje kimike\u201d. Edhe autori i lirik\u00ebs \u201cNj\u00eb hap larg teje\u201d (k\u00ebnduar nga Mina Mazzini &#8211; Adriano Celentano), Fabio Ilacqua pohon t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn, sepse padyshim dhe ai i influencuar nga \u201cshkencat\u201d.<\/p>\n<p>Gjithsesi m\u2019u b\u00eb se e kisha lexuar dhe nj\u00eb citat tjet\u00ebr pakashum\u00eb t\u00eb ngjash\u00ebm. Kuptova se (padyshim) do kem lexuar th\u00ebnien e autor\u00ebve Eleanor Lamb, Douglas Stewart, \u201cDashuria \u00ebsht\u00eb thjesht \u00e7\u00ebshtje kimike, pavar\u00ebsisht origjin\u00ebs. Ne vet\u00eb zgjedhim si do ia japim kuptimin\u201d \u2013 th\u00ebnie kjo e ardhur nga libri i tyre \u201cAgainst A Crooked Sky\u201d (Kund\u00ebr qiellit t\u00eb p\u00ebrkulur\u2026 apo dhe t\u00eb shtremb\u00ebr, ashtu di\u00e7, p\u00ebraf\u00ebrisht).<\/p>\n<p>N\u00ebp\u00ebr artikujt e publikuar gjithandej (ka panum\u00ebr revistash t\u00eb stilit \u201ca la science digest\u201d) shkenc\u00ebtar\u00ebt thon\u00eb se dashuria mund t\u00eb shpjegohet me \u201ctermat\u201d e shkenc\u00ebs s\u00eb Kimis\u00eb. Anise, sipas meje, s\u2019duhet ngat\u00ebrruar studimet shkencore rreth dashuris\u00eb, me studimet farmaceutike e me \u201cviagrat\u201d. Sepse jan\u00eb dy \u00e7\u00ebshtje fare t\u00eb ndryshme kimike, duhet pra mjaft kujdes rreth lajthitjes.<\/p>\n<p>Ndoshta dashuria thjesht s\u2019mund t\u00eb definohet, s\u2019do ket\u00eb \u201cdefiniendum absolut\u201d \u2013 pasi me kompleksitetin e me delikat\u00ebsin\u00eb e tejkalon dhe vet\u00eb magjin\u00eb : )<br \/>\nApo pse jo, le t\u2019themi se dashuria shpjegohet me \u201ctermat\u201d e Kimis\u00eb. N\u00ebse po, at\u00ebher\u00eb mos vall\u00eb paska ndonj\u00eb \u201cformul\u00eb\u201d p\u00ebr dashurin\u00eb, apo si?<\/p>\n<p>Them k\u00ebshtu pasi Kimia si l\u00ebnd\u00eb gjithmon\u00eb na i impononte formulat. Gjith\u00eb nx\u00ebn\u00ebsit e bot\u00ebs e din\u00eb sa t\u00eb m\u00ebrzitshme jan\u00eb tabelat e profesor\u00ebve t\u00eb kimis\u00eb \u2013 mbushur me formula e me pluhur g\u00eblqeror. Duke e ditur se kimia ka t\u2019b\u00ebj\u00eb me formulat, me elemente kimike e me cik\u00ebrrimash t\u00eb fshehta, mos vall\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen dashuria do ta ket\u00eb nj\u00eb \u201cformul\u00eb\u201d ekzakte?<\/p>\n<p>Mos vall\u00eb her\u00ebdokur, dmth. kimia e p\u00ebrparuar do jet\u00eb n\u00eb gjendje t\u2019i paketoj\u00eb \u201cingredient\u00ebt\u201d e dashuris\u00eb n\u00ebp\u00ebr tubula dhe t\u2019i marrim si pilula, si injeksione farmaceut\u00ebsh? Nj\u00ebsoj si\u00e7 sot, t\u00eb interesuarit me zemrat jo (dhe aq) funksionale i marrin viagrat. N\u00ebse po at\u00ebher\u00eb lum njer\u00ebzimi, lum njer\u00ebzia e s\u00eb ardhm\u00ebs. Sidomos lum rinia futuriste, pasi rinia jan\u00eb ata \u201cshtalbat e njom\u00eb\u201d, ata ngutulush\u00ebt q\u00eb dashurin\u00eb e p\u00ebrjetojn\u00eb si magjin\u00eb m\u00eb t\u00eb bukur t\u00eb jet\u00ebs.<\/p>\n<p>Apo si\u2026 hm, e pse t\u2019mos jem kureshtar, ishte dhe vet\u00eb Ajnshtajni. Tekfundit kimikat organike (dhe ato inorganike) jo ndryshe por ekzakt\u00ebsisht ashtu funksionojn\u00eb. Shkencat s\u2019kan\u00eb gj\u00eb \u201cmagjike\u201d n\u00eb vete, jan\u00eb analizime detajesh, ak\u00ebcila shkenc\u00eb i analizon dhe sintetizon nj\u00eb mal me detaje. Me mjetet e analiz\u00ebs e t\u00eb sintez\u00ebs \u201cthyhet\u201d ai kodi i sekreteve \u2013 p\u00ebrfundimisht arrihet tek konkluzioni p\u00ebr qart\u00ebsin\u00eb rreth di\u00e7kaje. Pik\u00ebrisht ashtu, aq e thjesht\u00eb \u00ebsht\u00eb, as magji as \u00e7udi.<\/p>\n<p>P\u00ebr fat t\u00eb keq tani p\u00ebr tani jo, dashuria s\u2019ka ndonj\u00eb \u201cformul\u00eb\u201d. S&#8217;ka formula ingredient\u00ebsh p\u00ebr t\u2019i bler\u00eb n\u00eb apotek\u00eb. Natyrisht, ve\u00e7 e alarmuam lexuesin, s\u2019duhet ngat\u00ebrruar shkencat rreth dashuris\u00eb me pilulat \u201cviagrale\u201d. E qart\u00eb se shkencat e tashme t\u00eb dashuris\u00eb ende n\u00eb pelena. At\u00ebher\u00eb vall\u00eb si shpjegohet gjith\u00eb ajo buj\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebsh? Cili na qenka shpjegimi shkencor i kimist\u00ebve, definicioni final i shkenc\u00ebs s\u00eb tashme?<\/p>\n<p>***<br \/>\nSa p\u00ebr individ\u00ebt (p\u00ebr zemrat ve\u00e7 e ve\u00e7), secila zem\u00ebr e ka kristal t\u00eb qart\u00eb \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb dashuria. Mir\u00ebpo, kuptohet qasja e shkenc\u00ebs \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht tjet\u00ebrfare.<br \/>\nN\u00eb vitin 2017 Katherine Wu (Univ. i Harvardit) do ta shkruante nj\u00eb artikull mjaft simpatik (bazuar n\u00eb \u201ckonkluzionet\u201d pararend\u00ebse t\u00eb nj\u00eb grupi shkenc\u00ebtar\u00ebsh udh\u00ebhequr nga Dr. Helen Fisher).<\/p>\n<p>Autorja ia fillon duke sqaruar: p\u00ebr shekuj me radh\u00eb njer\u00ebzia mendonin se dashuria (dhe shumica e emocioneve) lindin n\u00eb zem\u00ebr, dmth. dhe strofull\u00ebn e kan\u00eb aty, n\u00eb zem\u00ebr. Tashm\u00eb, shkenca moderne na e thot\u00eb se n\u00eb fakt dashuria ka t\u2019b\u00ebj\u00eb me trurin, jo me zemr\u00ebn.<\/p>\n<p>Sipas Dr. Fisher, \u2013 shkruan Wu \u2013 dashuria ia vlen t\u00eb filt\u00ebrohet n\u00eb tri kategori: n\u00eb dashurin\u00eb epshore, t\u00ebrheq\u00ebse dhe lidhore. Tutje secila kategori e dashuris\u00eb karakterizohet me grupin specifik hormonal. Testosteroni dhe estrogjeni jan\u00eb shkaktar\u00eb t\u00eb epsheve; dopamina, norepinefrina dhe serotonina jan\u00eb shkaktar\u00eb t\u00eb t\u00ebrheqjes fizike (dmth. kur individi t\u2019ket\u00eb r\u00ebn\u00eb n\u00eb grack\u00ebn e bukuris\u00eb fatale, psh. t\u00eb seks-bombave e k\u00ebso); nd\u00ebrsa oksitocina dhe vazopresina shkaktare t\u00eb \u201clidhshm\u00ebris\u00eb\u201d q\u00eb ndjejm\u00eb ndaj personave, kafsh\u00ebve etj.<\/p>\n<p>Bukur k\u00ebso sqarime p\u00ebr influencat hormonale. Por le ta rishtrojm\u00eb pakashum\u00eb dhe kureshtin\u00eb e Ajnshtajnit. Vall\u00eb pse s\u2019na i zbulon shkenca \u201csekretet\u201d rreth ndjenjave t\u00eb pakusht\u00ebzuara, psh. rreth dashuris\u00eb am\u00ebsore. Ose thjesht t\u2019na e sqaroj\u00eb dashurin\u00eb universale ndaj f\u00ebmij\u00ebve, ndaj engj\u00ebjve t\u00eb k\u00ebsaj bote. Gjith\u00e7ka q\u00eb ndjejm\u00eb jokushtimisht, vall\u00eb si \u201cdefinohet\u201d me formulat kimike ndjeshm\u00ebria ndaj luleve, ndaj fluturave, ndaj qengjave, ndaj rrezeve t\u00eb diellit etj etj. panum\u00ebr etj.<\/p>\n<p>Autorja Wu konkludon se \u201cdefinicioni\u201d i dashuris\u00eb nga shkenca moderne megjithat\u00eb \u00ebsht\u00eb pun\u00eb n\u00eb progres. Larg jemi p\u00ebr &#8220;definicione&#8221;, i kemi zb\u00ebrthyer ca formula organike por tjerat jan\u00eb spekulacione, kan\u00eb ngelur dhe shum\u00eb pyetje pa p\u00ebrgjigje.<\/p>\n<p>E pra, sapo e tham\u00eb pakashum\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn \u2013 s\u2019e mohon kush q\u00eb industria farmaceutike e di fort mir\u00eb cilat ingrediente kimikale jan\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb viagrat. Mir\u00ebpo atyre q\u00eb u nevojiten pilulat s\u2019din\u00eb gj\u00eb\u2026 s\u2019jan\u00eb as kimi-kolog\u00eb as farmakolog\u00eb. Zemrat difektuoze s\u2019e kan\u00eb iden\u00eb mir\u00ebfilli si funksionojn\u00eb viagrat, sepse ca gj\u00ebra duhet t\u2019ngelin sekrete p\u00ebr pacient\u00ebt.<\/p>\n<p>Fare normale, as afrodiziak\u00ebt e romak\u00ebve dikur s\u2019kishin receta haptas. As p\u00ebr ato t\u00eb kinez\u00ebve s\u2019e kishte kush iden\u00eb e ingredient\u00ebve. Ndoshta gejshat dhe mund ta ken\u00eb ditur, aty-k\u00ebtu do ken\u00eb \u201crrjedhur\u201d sekretet, ama askush tjet\u00ebr. Se mos vet\u00ebm viagrat na qenkan \u201cmisterioze\u201d, madje as coca-colat e bot\u00ebs s\u2019i zbulojn\u00eb sekretet e veta. Formulat dhe sekretet kimike ruhen n\u00ebn shtat\u00eb pal\u00eb drynash.<\/p>\n<p>[ <em>ngjitur: ballina e albumit &#8220;Le migliori&#8221;, 2016 &#8211; Mina Mazzini &amp; Adriano Celentano<\/em> ]<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-6807\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale.jpg\" alt=\"\" width=\"1200\" height=\"1200\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale.jpg 1200w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale-300x300.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale-1024x1024.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale-150x150.jpg 150w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale-768x768.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Ngaterrimi-i-shkences-rreth-dashurise-reale-dhe-asaj-viagrale-50x50.jpg 50w\" sizes=\"auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu &#8211; AP, T 2020 (Humoresk\u00eb) (&#8230;mos vall\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen dashuria do ta ket\u00eb nj\u00eb &#8220;formul\u00eb&#8221; ekzakte? Mos vall\u00eb her\u00ebdokur, dmth. kimia e p\u00ebrparuar do jet\u00eb n\u00eb gjendje t&#8217;i paketoj\u00eb &#8220;ingredient\u00ebt&#8221; e dashuris\u00eb n\u00ebp\u00ebr tubula dhe pastaj t&#8217;i&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=6806\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-6806","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-humoreska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6806","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6806"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6806\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6806"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6806"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6806"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}