{"id":6809,"date":"2018-10-28T10:19:13","date_gmt":"2018-10-28T09:19:13","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=6809"},"modified":"2026-04-08T08:46:25","modified_gmt":"2026-04-08T07:46:25","slug":"shkenca-ne-terma-te-thjeshtesuar-grimca-e-zotit-bozoni-i-higgs","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=6809","title":{"rendered":"Shkenca n\u00eb terma t\u00eb thjesht\u00ebsuar &#8211; &#8220;Grimca e Zotit&#8221; (Bozoni i Higgs)"},"content":{"rendered":"<p><em>(Shkenca n\u00eb terma t\u00eb thjesht\u00ebsuar &#8211; Tetor 2018)<\/em><\/p>\n<p>Shkenc\u00ebtar\u00ebt thon\u00eb q\u00eb nj\u00ebra nga <strong>vetit\u00eb m\u00eb misterioze dhe m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb materies \u00ebsht\u00eb masa<\/strong>. Bukur kjo. Mir\u00ebpo dhe vet\u00eb &#8220;materia&#8221; mjaft e \u00e7uditshme. Fizikan\u00ebt modern\u00eb bie fjala s&#8217;din\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb &#8220;materia e err\u00ebt&#8221;, vet\u00eb e kan\u00eb shpikur dhe pastaj vet\u00eb thon\u00eb s&#8217;e kan\u00eb iden\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb. Pavar\u00ebsisht &#8220;mosdijes&#8221; shpikja merret fort serioze, dhe gjithmon\u00eb e p\u00ebrmendin. Madje spekulohet se &#8220;materia e err\u00ebt&#8221; p\u00ebrb\u00ebn jo m\u00eb pak por rreth 85% t\u00eb gjith\u00eb materies universale, dhe rreth 1\/4 e dend\u00ebsis\u00eb totale energjitike. Hm&#8230; dmth. e 85% &#8220;materie e err\u00ebt&#8221;, s&#8217;e kemi iden\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb &#8211; s\u00ebpaku na ngelet 15% e asaj &#8220;materies&#8221; ordinere.<\/p>\n<p>Gjithsesi, n\u00eb thelb fizikan\u00ebt jan\u00eb mjaft t\u00eb sigurt\u00eb q\u00eb universi \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga materia (s&#8217;ka r\u00ebnd\u00ebsi n\u00ebse e &#8220;err\u00ebt&#8221; apo tjet\u00ebr : ) Tutje materia \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga grimcat bazike, akoma m\u00eb thell\u00eb i kemi super-grimcat etj etj. Fizikan\u00ebt besojn\u00eb se super-grimca t\u00eb ndryshme jan\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr t&#8217;ia dh\u00ebn\u00eb materies vetit\u00eb e veta, shpesh veti interesante e madje dhe misterioze. Ve\u00e7 e tham\u00eb, <strong>nj\u00ebra nga vetit\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb materies \u00ebsht\u00eb masa<\/strong>. Disa grimca kan\u00eb mas\u00eb (psh. protoni, neutroni), disa t\u00eb tjera s&#8217;kan\u00eb fare mas\u00eb (psh. fotoni).<\/p>\n<p>N\u00eb fakt fotoni kahdo q\u00eb rrotullohet tep\u00ebr enigmatik. Shtiret &#8220;dyfytyr\u00ebsh&#8221;, e meriton nofk\u00ebn &#8220;dyfytyrak i paturpsh\u00ebm&#8221;, pasi me dyfytyr\u00ebsin\u00eb e vet ka nj\u00eb shekull duke ia shtuar kok\u00ebdhimbjen fizik\u00ebs kuantike, ndoshta m\u00eb tep\u00ebr sesa vet\u00eb &#8220;gravitoni&#8221; hipotetik. Dhe po ashtu, me gjas\u00eb ka ca grimca hipotetike q\u00eb her\u00ebdokur duhet t\u00eb &#8220;zbulohen&#8221;. S&#8217;e kemi fjal\u00ebn p\u00ebr gravitonin&#8230; por fizikan\u00ebt thon\u00eb se &#8220;Grimca e Zotit&#8221; ishte nj\u00eb grimc\u00eb e till\u00eb, meq\u00eb ishin fort t\u00eb sigurt\u00eb q\u00eb ekzistonte dhe pritej t\u00eb zbulohej.<\/p>\n<p>Emri s&#8217;duhet ngat\u00ebrruar, quhet &#8220;Grimc\u00eb e Zotit&#8221; mir\u00ebpo s&#8217;ka ndonj\u00eb lidhje me Zotin, \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb nofk\u00eb simpatike, nj\u00eb pseudo-em\u00ebr p\u00ebr grimc\u00ebn bozonike t\u00eb quajtur &#8220;bozoni i Higgs&#8221;. Realisht aq t\u00eb sigurt\u00eb dhe s&#8217;jan\u00eb, por fizikan\u00ebt besojn\u00eb ta ken\u00eb zbuluar disa vite m\u00eb par\u00eb, n\u00eb v. 2013 n\u00eb LHC (Large Hadronic <span style=\"color: #ff0000;\">*<\/span> Collider) &#8211; CERN, Zvic\u00ebr. Siguri 100% s&#8217;duhet k\u00ebrkuar, r\u00ebnd\u00ebsi ka q\u00eb fizikan\u00ebt tashm\u00eb e kan\u00eb besimin mjaft t\u00eb &#8220;siguruar&#8221; se <strong>bozoni i Higgs ia jep mas\u00ebn materies<\/strong>.<\/p>\n<p>E p\u00ebrmend\u00ebm (disa her\u00eb tashm\u00eb, sepse e r\u00ebnd\u00ebsishme) q\u00eb <strong>nj\u00ebra nga vetit\u00eb m\u00eb misterioze dhe m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb materies \u00ebsht\u00eb masa<\/strong>. Pra bozoni i Higgs ishte ide e madhe, shpikje e madhe, teorizim i madh, spekulim i madh, parapritje e madhe, s\u00ebfundi (p\u00ebrfundimisht) dhe zbulim i madh &#8211; ishte nj\u00ebsoj si t&#8217;ia lidh\u00ebsh gryk\u00ebn nj\u00eb thesi t\u00eb mbushur plot parapritje e padurim, me vite e me vite duke pritur, duke teorizuar, duke shpenzuar, duke shpresuar.<\/p>\n<p>Ashtu-k\u00ebshtu shkencat q\u00eb merren me misteret e universit s&#8217;duhet kapur p\u00ebr fyti. Fizikan\u00ebt shpikin lloj-lloj termash, her\u00eb t\u00eb qart\u00eb e her\u00eb fare t\u00eb turbullt. Psh. s&#8217;din\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb graviteti, ka nj\u00eb shekull &#8220;fajet&#8221; ia hedhin gravitonit hipotetik. Ose e shpikin &#8220;materien e err\u00ebt&#8221;, e shpikin pa e patur akoma iden\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb, tekefundit vet\u00eb ashtu thon\u00eb&#8230; dhe \u00e7far\u00eb pastaj, s&#8217;shembet as bota as universi ; )<\/p>\n<p>Edhe pse &#8220;modeli standard&#8221; i Fizik\u00ebs s\u00eb Grimcave i ka disa boshll\u00ebqe t\u00eb m\u00ebdha &#8211; thon\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt, duke p\u00ebrfshir\u00eb gravitetin, dhe disa kontradikta serioze eksperimentale&#8230; megjithat\u00eb \u00ebsht\u00eb sistemi m\u00eb i mir\u00eb q\u00eb kemi deri sot &#8211; sistem shkencor q\u00eb p\u00ebrpiqet t&#8217;i p\u00ebrshkruaj\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebsit, forcat dhe reaksionet th\u00ebrmijore, vetit\u00eb e konditat, bashk\u00ebveprimet e grimcave e t\u00eb super-grimcave, si &#8220;blloqe nd\u00ebrtimore&#8221; t\u00eb materies universale.<\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\">*<\/span> <span style=\"color: #999999;\"><strong>Hadroni<\/strong> &#8211; nj\u00eb lloji grimce n\u00ebn-atomike, p\u00ebrfshir\u00eb dhe barionet e mezonet, q\u00eb mund t&#8217;jet\u00eb aktive (pjes\u00ebmarr\u00ebse) n\u00eb t\u00eb ashtuquajturin bashk\u00ebveprim i fuqish\u00ebm &#8211; protoni (q\u00eb e gjejm\u00eb n\u00eb b\u00ebrtham\u00ebn e nj\u00eb atomi) \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga tre kuark\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hadron.<\/span><\/p>\n<p><em>(Shkenca n\u00eb terma t\u00eb thjesht\u00ebsuar &#8211; Tetor 2018)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(Shkenca n\u00eb terma t\u00eb thjesht\u00ebsuar &#8211; Tetor 2018) Shkenc\u00ebtar\u00ebt thon\u00eb q\u00eb nj\u00ebra nga vetit\u00eb m\u00eb misterioze dhe m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb materies \u00ebsht\u00eb masa. Bukur kjo. Mir\u00ebpo dhe vet\u00eb &#8220;materia&#8221; mjaft e \u00e7uditshme. Fizikan\u00ebt modern\u00eb bie fjala s&#8217;din\u00eb \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb &#8220;materia&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=6809\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-6809","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-shenime-shkurt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6809","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6809"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6809\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6809"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6809"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6809"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}