{"id":7283,"date":"2021-05-09T09:21:05","date_gmt":"2021-05-09T08:21:05","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=7283"},"modified":"2024-04-09T09:00:17","modified_gmt":"2024-04-09T08:00:17","slug":"duke-pritur-deshmine-e-gravitetit-kuantik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=7283","title":{"rendered":"Duke pritur &#8220;d\u00ebshmin\u00eb&#8221; e Gravitetit Kuantik!"},"content":{"rendered":"<p><em>SG &#8211; Ars Poetica, Maj 2021 &#8211; Koment, di\u00e7 si pasqyr\u00eb abstraksionale<\/em>&#8230;<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/duke_pritur_deshmine_e_gravitetit_kuantik_fb.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-7284\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/duke_pritur_deshmine_e_gravitetit_kuantik_fb.jpg\" alt=\"\" width=\"900\" height=\"600\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/duke_pritur_deshmine_e_gravitetit_kuantik_fb.jpg 1920w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/duke_pritur_deshmine_e_gravitetit_kuantik_fb-300x200.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/duke_pritur_deshmine_e_gravitetit_kuantik_fb-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/duke_pritur_deshmine_e_gravitetit_kuantik_fb-768x512.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/duke_pritur_deshmine_e_gravitetit_kuantik_fb-1536x1024.jpg 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 900px) 100vw, 900px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Me aq sa dihet deri sot, shkenc\u00ebtar\u00ebt thon\u00eb se natyra na &#8220;flet&#8221; me dy gjuh\u00eb t\u00eb pakuptueshme p\u00ebr nj\u00ebra-tjetr\u00ebn. K\u00ebto dy &#8220;gjuh\u00eb&#8221; nuk merren vesh reciprokisht, nuk komunikojn\u00eb mes vete sipas parapritjes shkencore. K\u00ebshtusoj edhe shkenc\u00ebtar\u00ebt kan\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi t&#8217;i kuptojn\u00eb ato. Ndoshta &#8220;gjuh\u00ebt&#8221; e natyr\u00ebs dhe komunikojn\u00eb mes vete, qart\u00eb e &#8220;kristalisht&#8221;, ama p\u00ebr shkenc\u00ebn ende ka ngelur enigm\u00eb. Thelbi i gjith\u00eb k\u00ebsaj problematike &#8220;gjuh\u00ebsore&#8221; sot p\u00ebr sot \u00ebsht\u00eb graviteti misterioz. S&#8217;\u00ebsht\u00eb ekzagjerim n\u00ebse thuhet se t\u00eb gjitha problemet rreth (pa)kuptim\u00ebsis\u00eb \u00ebsht\u00eb duke i shkaktuar graviteti.<\/p>\n<p>Si duket natyra nj\u00eb &#8220;gjuh\u00eb&#8221; e ka rezervuar enkas p\u00ebr gravitetin, dhe nj\u00eb tjet\u00ebr &#8220;gjuh\u00eb&#8221;&#8230; p\u00ebr gjith\u00e7ka tjet\u00ebr t\u00eb universit.<br \/>\nP\u00ebr gjuh\u00ebn e par\u00eb (p\u00ebr at\u00eb t\u00eb gravitetit) fizikan\u00ebt teorizojn\u00eb duke i rrudhur supet &#8211; mir\u00ebfilli shkenc\u00ebrisht s&#8217;e kan\u00eb iden\u00eb. Tekefundit k\u00ebshtu &#8220;qahen&#8221; vet\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt. Nd\u00ebrsa &#8220;gjuh\u00ebn&#8221; e dyt\u00eb, dor\u00ebn n\u00eb zem\u00ebr, dhe jan\u00eb n\u00eb gjendje ta &#8220;kuptojn\u00eb&#8221; relativisht mir\u00eb. Sa her\u00eb \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr &#8220;gjuh\u00ebn&#8221; e dyt\u00eb dhe vet\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt buz\u00ebqeshin m\u00eb shpesh.<\/p>\n<p>Fizika na m\u00ebson se ekzistojn\u00eb kat\u00ebr nd\u00ebrveprime themelore, q\u00eb jan\u00eb baza e t\u00eb gjitha bashk\u00ebveprimeve t\u00eb njohura n\u00eb natyr\u00eb. E k\u00ebto jan\u00eb forca gravitacionale, forca elektromagnetike, forca e fuqishme b\u00ebrthamore, dhe ajo e dob\u00ebta b\u00ebrthamore. Anise ka teori spekulative q\u00eb kan\u00eb propozuar madje + nj\u00eb forc\u00eb t\u00eb 5-t\u00eb (p\u00ebr t&#8217;i shpjeguar v\u00ebzhgimet e ndryshme t\u00eb \u00e7uditshme, anormale, q\u00eb nuk p\u00ebrshtaten me teorit\u00eb ekzistuese). Mir\u00ebpo neve s&#8217;na duhet, do e mohojm\u00eb t\u00eb &#8220;pest\u00ebn&#8221;, do mjaftohemi me 4 sosh.<\/p>\n<p>Dhe bukur, nga kjo kat\u00ebrshe del q\u00eb s\u00ebpaku p\u00ebr 3 t\u00eb fundit shkenc\u00ebtar\u00ebt e kuptojn\u00eb sadopak &#8220;gjuh\u00ebn&#8221; e universit (u mor\u00ebm vesh q\u00eb ajo e para, forca gravitacionale ngelet misterioze).<br \/>\nMe &#8220;gjuh\u00ebn e dyt\u00eb&#8221; e dim\u00eb se modeli standard i mekanik\u00ebs kuantike na thot\u00eb q\u00eb 3 forca themelore t\u00eb fizik\u00ebs nd\u00ebrmjet\u00ebsohen nga bozonet. Psh. p\u00ebr forc\u00ebn elektromagnetike si nd\u00ebrmjet\u00ebsues i kemi fotonet &#8211; elektromagnetizmi i p\u00ebrdor fotonet p\u00ebr t&#8217;i shtyr\u00eb a t\u00ebrhequr grimcat (q\u00eb zot\u00ebrojn\u00eb ngarkes\u00eb). Tutje, thuhet se bozonet W dhe Z nd\u00ebrmjet\u00ebsojn\u00eb p\u00ebr forc\u00ebn e dob\u00ebt b\u00ebrthamore. Tutje thuhet se gluonet (psh. kuarket) nd\u00ebrmjet\u00ebsojn\u00eb p\u00ebr forc\u00ebn e fuqishme b\u00ebrthamore.<\/p>\n<p>Bukur. Mir\u00ebpo akoma m\u00eb bukur, m\u00eb e bukura e gjith\u00eb k\u00ebsaj mrekullie \u00ebsht\u00eb se k\u00ebto 3 forca themelore t\u00eb natyr\u00ebs jan\u00eb t\u00eb &#8220;unifikuara&#8221;.<br \/>\nMe fjal\u00eb t\u00eb tjera, fizikan\u00ebt mund ta p\u00ebrshkruajn\u00eb \u00e7do event si nj\u00eb sekuenc\u00eb grimcash (dmth. cilindo event q\u00eb i p\u00ebrfshin k\u00ebto 3 forca). Edhe pse ka pafund\u00ebsisht nd\u00ebrveprime q\u00eb mund t\u00eb ndodhin (imagjino pak\u00ebz marramendjen e shp\u00ebrthimeve nukleare, ose p\u00ebrshpejtimin dhe ndeshjen e grimcave n\u00eb kushtet laboratorike me q\u00ebllim p\u00ebr t&#8217;i &#8220;p\u00ebr\u00e7ar\u00eb&#8221; ato), asgj\u00eb&#8230; no problemos, fizikan\u00ebt jan\u00eb m\u00ebsuar tashm\u00eb si b\u00ebhen parashikimet relativisht t\u00eb sakta p\u00ebr t&#8217;u dh\u00ebn\u00eb p\u00ebrpar\u00ebsi sekuencave m\u00eb t\u00eb thjeshta (q\u00eb atyre iu nevojiten p\u00ebr t&#8217;i sqaruar fenomenet).<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa, p\u00ebr fat t\u00eb keq, graviteti thjesht rebelohet kund\u00ebr ak\u00ebcilit trajtim si m\u00eb lart. Nuk i p\u00ebrfill as parashikimet, as parapritjet, e ndoshta madje as spekulimet. Si p\u00ebr inat graviteti ishte dhe ngeli ashtu kryene\u00e7, vazhdon me gjuh\u00ebn e vet t\u00eb pakuptimt\u00eb. Le q\u00eb forca gravitacionale s&#8217;m\u00ebrzitet rreth &#8220;unifikimit&#8221; me 3 forcat simotra, por dhe i p\u00eblqen t\u00eb ngelet totalisht misterioze. Hyn n\u00eb kat\u00ebrsh\u00ebn e forcave themelore t\u00eb natyr\u00ebs, ama \u00e7&#8217;e do, vazhdon me veset e veta fantomike.<\/p>\n<p>Ve\u00e7 e tham\u00eb m\u00eb lart, me k\u00ebt\u00eb &#8220;gjuh\u00eb&#8221; t\u00eb natyr\u00ebs shkenc\u00ebtar\u00ebt ende s&#8217;jan\u00eb mir\u00ebkuptuar, ende s&#8217;jan\u00eb n\u00eb sintoni ashtu shkenc\u00ebrisht si\u00e7 u ka hije. Tani p\u00ebr tani vet\u00ebm teorizojn\u00eb se grimca hipotetike &#8220;gravitoni&#8221; do ishte nd\u00ebrmjet\u00ebsi ideal p\u00ebr forc\u00ebn gravitacionale. Grimc\u00eb hipotetike, entitet teorik, ama n\u00ebse t\u00eb zbulohet&#8230; her\u00ebdokur, gravitoni pritet t\u00eb jet\u00eb pa mas\u00eb (ngjash\u00ebm si fotoni). Pritet t&#8217;mos ket\u00eb mas\u00eb sepse &#8220;gravitoni&#8221; vepron aty p\u00ebr aty, madje as distancat e m\u00ebdha s&#8217;i prishin pun\u00eb gravitonit.<br \/>\nOse shkurt, dmth., e qart\u00eb, po ta dinim se \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb s&#8217;do ishte nevoja p\u00ebr asnj\u00eb &#8220;supozim&#8221;!<\/p>\n<p>E cek\u00ebm se 3 nga forcat themelore t\u00eb natyr\u00ebs ve\u00e7 jan\u00eb t\u00eb &#8220;unifikuara&#8221;. Jo se i kan\u00eb &#8220;unifikuar&#8221; shkenc\u00ebtar\u00ebt, ato ve\u00e7 ishin t\u00eb unifikuara&#8230; por dmth. dikur s&#8217;e dinim as k\u00ebt\u00eb &#8211; tashm\u00eb s\u00ebpaku dihet sigurt se jan\u00eb t\u00eb &#8220;unifikuara&#8221;.<br \/>\nImagjino tani sa bukur do ishte sikur dhe forca gravitacionale t\u00eb &#8220;unifikohej&#8221; me treshen. S&#8217;e mohon kush, do ishte ajo qershiza n\u00eb maj\u00eb t\u00eb tortes s\u00eb \u00ebmb\u00eblsis\u00eb.<\/p>\n<p>Andaj nj\u00eb teori e quajtur &#8220;Graviteti Kuantik&#8221; impenjohet ta ofroj\u00eb ndihm\u00ebn e vet n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim. &#8220;Graviteti Kuantik&#8221; \u00ebsht\u00eb nj\u00eb term i p\u00ebrgjithsh\u00ebm p\u00ebr teorit\u00eb q\u00eb p\u00ebrpiqen ta &#8220;unifikojn\u00eb&#8221; gravitetin me forcat e tjera themelore t\u00eb fizik\u00ebs. Natyrisht, asfare e leht\u00eb&#8230; Graviteti \u00ebsht\u00eb tep\u00ebr i &#8220;ve\u00e7ant\u00eb&#8221;, tep\u00ebr misterioz.<br \/>\nJo vet\u00ebm se &#8220;gravitoni&#8221; \u00ebsht\u00eb nj\u00eb grimc\u00eb virtuale, por e qart\u00eb se gjith\u00e7ka e k\u00ebsaj teorie \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb &#8220;koncept teorik&#8221;. Madje ka dhe teorizime q\u00eb klasifikohen si &#8220;teori t\u00eb gravitetit kuantik&#8221; por q\u00eb s&#8217;kan\u00eb patjet\u00ebr nevoj\u00eb p\u00ebr &#8220;gravitonin&#8221;.<br \/>\nKjo qasje na sugjeron se jo medoemos gravitoni do duhej ta luante &#8220;rolin kryesor&#8221;. Pakashum\u00eb ngjash\u00ebm sikur t\u00eb thoshim &#8220;natyrisht q\u00eb Donald Trump \u00ebsht\u00eb Superman, ama jo medoemos duhet t&#8217;jet\u00eb Super&#8221;. Apo m\u00eb mir\u00eb t&#8217;mos e p\u00ebrmendim&#8230; pasi logjikisht do na e ngat\u00ebrronte vet\u00eb l\u00ebmshin logjik : )<\/p>\n<p>Teorikisht, teoricien\u00ebt s&#8217;e mohojn\u00eb q\u00eb ndoshta ka dhe Supergravitet, e kan\u00eb shpikur nj\u00eb teori enkas p\u00ebr t\u00eb. Pse jo! Pa\u00e7ka se ka ngelur dhe shum\u00e7ka p\u00ebr t&#8217;u qart\u00ebsuar rreth origjin\u00ebs s\u00eb koh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebs (ajnshtajniane). Gjithsesi, studiuesit e Gravitetit Kuantik (dmth. si teori e p\u00ebrgjithshme) thon\u00eb se graviteti \u00ebsht\u00eb nj\u00eb bashk\u00ebveprim kuantik. Rishtas, t\u00eb sigurt\u00eb s&#8217;jan\u00eb rreth k\u00ebtij pohimi, as q\u00eb e kan\u00eb sqaruar &#8220;sigurin\u00eb&#8221; e tyre &#8211; ama ata k\u00ebshtu pohojn\u00eb.<\/p>\n<p>S&#8217;ka asgj\u00eb t\u00eb keqe t\u00eb pohohet as t\u00eb teorizohet. Por ata e din\u00eb q\u00eb, madje dhe vet\u00ebm teorikisht, &#8220;Graviteti Kuantik&#8221; ballafaqohet me probleme serioze. Kjo sepse gravitacioni tani p\u00ebr tani shpjegohet p\u00ebrmes teoris\u00eb s\u00eb Relativitetit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm (t\u00eb Ajnshtajnit), e cilia teori p\u00ebr universin makroskopik thot\u00eb di\u00e7 krejt tjet\u00ebrfare, na &#8220;flet&#8221; p\u00ebr gj\u00ebra q\u00eb n\u00eb shkall\u00ebn mikroskopike nuk p\u00ebrputhen me ato t\u00eb mekanikes kuantike.<\/p>\n<p>Dihet po ashtu q\u00eb teoria e &#8220;Gravitetit Kuantik&#8221; ballafaqohet me problemin kryesor n\u00eb vetvete &#8211; me faktin q\u00eb testimet eksperimentale jan\u00eb t\u00eb pamundura. Teorit\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim k\u00ebrkojn\u00eb nivele energjitike t\u00eb paarritshme, ose t\u00eb pakap\u00ebrthyeshme me eksperimentet laboratorike. Si t\u00eb testohet bie fjala &#8220;String-teoria&#8221;, ose &#8220;Superstring-teoria&#8221;, ose &#8220;M-teoria&#8221; (sa p\u00ebr t&#8217;i p\u00ebrmendur disa sosh q\u00eb klasifikohen si &#8220;teori t\u00eb gravitetit kuantik&#8221;)? Apo ndryshorja jasht\u00ebzakonisht komplekse, e ashtuquajtur &#8220;Tuistor-teori&#8221; (p\u00ebrdoret nga disa fizikan\u00eb t\u00eb cil\u00ebve, p\u00ebr ta p\u00ebrshkruar koh\u00eb-hap\u00ebsir\u00ebn, iu p\u00eblqen t\u00eb teorizojn\u00eb &#8220;matematikisht&#8221; )?<\/p>\n<p>Tani p\u00ebr tani s&#8217;e ka kush iden\u00eb si t\u00eb testohen t\u00eb tilla teori! Graviteti kuantik \u00ebsht\u00eb aq misterioz, aq i pakuptuesh\u00ebm, aq i pakapsh\u00ebm, aq i paduksh\u00ebm&#8230; aq sa disa shkenc\u00ebtar\u00eb madje dyshojn\u00eb n\u00ebse ekziston apo dhe fare. Ka sa t\u00eb duash shkenc\u00ebtar\u00eb skeptik\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt e v\u00ebjn\u00eb n\u00eb pik\u00ebpyetje ekzistenc\u00ebn e &#8220;gravitetit kuantik&#8221;. Psh. ka me dekada q\u00eb fizikani Freeman Dyson pohon se ndoshta universi vet\u00ebm shtiret si univers &#8220;dualist&#8221;, ku fusha gravitacionale (e Relativitetit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm) \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb fush\u00eb klasike pa &#8220;veti kuantike&#8221;, anise e gjith\u00eb materia brenda k\u00ebsaj vazhdim\u00ebsie kohore-hap\u00ebsinore kuantizohet n\u00eb grimca q\u00eb u binden rregullave t\u00eb probabilitetit.<\/p>\n<p>Sipas Daniel Harlow (Instituti i Teknologjis\u00eb s\u00eb Masa\u00e7usets) &#8211; &#8220;&#8230;nuk ka dhe aq kuptim t\u00eb p\u00ebrpiqesh ta kesh nj\u00eb teori n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn graviteti \u00ebsht\u00eb klasik, nd\u00ebrsa pjesa tjet\u00ebr e fizik\u00ebs na qenka kuantike. Argumentet teorike kund\u00ebr modeleve t\u00eb p\u00ebrziera kuantike-klasike jan\u00eb t\u00eb forta (anise jo p\u00ebrfundimtare). Nga ana tjet\u00ebr, teoricien\u00ebt kan\u00eb gabuar dhe m\u00eb par\u00eb, k\u00ebshtu q\u00eb n\u00ebse mund t\u00eb testohet (n\u00ebse graviteti \u00ebsht\u00eb nj\u00eb &#8216;forc\u00eb kuantike&#8217;) at\u00ebher\u00eb, pse jo? N\u00ebse kjo do ua mbyllte goj\u00ebn njer\u00ebzve (t\u00eb cil\u00ebt e v\u00ebjn\u00eb n\u00eb dyshim kuantizmin e gravitetit) at\u00ebher\u00eb pse jo?&#8221;.<\/p>\n<p>Sidoqoft\u00eb (e cek\u00ebm dhe m\u00eb par\u00eb q\u00eb) teoricien\u00ebt e Gravitetit Kuantik as q\u00eb e v\u00ebjn\u00eb n\u00eb dyshim se graviteti \u00ebsht\u00eb bashk\u00ebveprim kuantik (i aft\u00eb p\u00ebr nxitjen e &#8220;binjak\u00ebzimit&#8221; kuantik (apo &#8220;nd\u00ebrlidhjes&#8221; &#8211; entanglement).<br \/>\nKa ngelur dhe shum\u00e7ka p\u00ebr t&#8217;u sqaruar, mbeten p\u00ebr t&#8217;i kuptuar mir\u00ebfilli dhe shum\u00eb gj\u00ebra, mir\u00ebpo mekanika kuantike duhet t\u00eb p\u00ebrfshihet n\u00eb \u00e7\u00ebshtjet e gravitetit &#8211; thon\u00eb teoricien\u00ebt. Graviteti patjet\u00ebr duhet t\u00eb jet\u00eb &#8220;kuantik&#8221;, jo &#8220;klasik&#8221;&#8230;<\/p>\n<p>N\u00eb rregull, ama si ta dim\u00eb. P\u00ebr fat t\u00eb keq me mjetet aktuale laboratorike eksperimentet t\u00eb &#8220;pakapshme&#8221; . Tekefundit s&#8217;mund t&#8217;i v\u00ebrtetojm\u00eb teorit\u00eb komplekse rreth e rrotull &#8220;Gravitetit Kuantik&#8230; Mir\u00ebpo s&#8217;duhet varur vetullat, kurr\u00eb s&#8217;duhet th\u00ebn\u00eb kurr\u00eb. N\u00eb v. 2018, fizikani Sougato Bose s\u00eb bashku me + 9 bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00eb (University College, Lond\u00ebr) dhe + 2 t\u00eb tjer\u00eb (Universiteti i Oksfordit) ia b\u00ebn\u00eb t\u00eb ditur publikut nj\u00eb plan fort ambicioz. Kishin vendosur q\u00eb gravitetit kuantik t&#8217;i qasen eksperimentalisht.<\/p>\n<p>Anise eksperimenti i tyre mund ta &#8220;haj\u00eb&#8221; dhe nj\u00eb dekad\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb, Sougato Bose me bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebt propozonin p\u00ebr nj\u00eb eksperiment i cili eventualisht do konfirmonte se graviteti \u00ebsht\u00eb nj\u00eb &#8220;forc\u00eb kuantike&#8221;. Sipas tyre \u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb n\u00eb kushtet laboratorike t\u00eb arrihet &#8220;graviteti kuantik&#8221; &#8211; qoft\u00eb dhe pa ditur asgj\u00eb p\u00ebr t\u00eb. Dmth. ata do i qaseshin k\u00ebsaj pune pa e zbuluar kurr\u00eb &#8220;gravitonin&#8221;, as pa e ditur \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb graviteti. N\u00ebse na qenka e mundur at\u00ebher\u00eb pse pra u desh t\u00eb prisnim kaq gjat\u00eb&#8230; boooo \u00e7&#8217;kemi vajtur d\u00ebm, e kemi humbur nj\u00eb shekull duke pritur kot : )<\/p>\n<p>Sipas &#8220;Quanta Magazine&#8221;, Miles Blencowe qenka shprehur: &#8220;M\u00eb e bukura n\u00eb k\u00ebt\u00eb argument: s&#8217;\u00ebsht\u00eb nevoja t\u00eb dihet \u00e7&#8217;\u00ebsht\u00eb teoria kuantike, e gjitha \u00e7far\u00eb k\u00ebrkohet t\u00eb besosh \u00ebsht\u00eb se duhet t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb aspekt kuantik&#8230;&#8221;. Nd\u00ebrsa ve\u00e7 e sqaruam pohimin inkurajues t\u00eb Daniel Harlow &#8220;&#8230;N\u00ebse kjo do ua mbyllte goj\u00ebn njer\u00ebzve (t\u00eb cil\u00ebt e v\u00ebjn\u00eb n\u00eb dyshim kuantizmin e gravitetit) at\u00ebher\u00eb pse jo?&#8221;.<br \/>\nSipas &#8220;Quanta&#8230;&#8221;, eksperimenti i propozuar do p\u00ebrcaktonte n\u00ebse dy objekte (2 mikrodiamante) mund t\u00eb &#8220;binjak\u00ebzohen&#8221; kuanto-mekanikisht. Binjak\u00ebzimi (si\u00e7 e quaj un\u00eb) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fenomen kuantik n\u00eb t\u00eb cilin grimcat (fotonet psh) nd\u00ebrthuren pandash\u00ebm mes vete, duke shk\u00ebmbyer nj\u00eb gjendje t\u00eb vetme fizike, por e cila gjendje specifikon kombinacionet e mundshme t\u00eb gjendjeve t\u00eb tyre. Bashk\u00ebgjendja e kombinacioneve t\u00eb mundshme (n\u00eb nj\u00eb moment t\u00eb caktuar) e quajtur &#8220;superpozicion&#8221;, \u00ebsht\u00eb ajo ve\u00e7oria e \u00e7uditshme e sistemeve kuantike.<\/p>\n<p>Ideja m\u00eb e &#8220;\u00e7uditshme&#8221; (q\u00eb shkenc\u00ebs i ka shkuar mendja ndonj\u00ebher\u00eb), q\u00ebkur nj\u00ebra grimc\u00eb, le t&#8217;themi nj\u00ebri foton mund t&#8217;jet\u00eb k\u00ebtu, e tjetri, &#8220;v\u00ebllai binjak&#8221; diku n\u00eb Proxima Centauri, asgj\u00eb&#8230; s&#8217;prish gj\u00eb pun\u00eb, fotonet prap\u00eb sillen si 1 foton i vet\u00ebm, kuptohet s&#8217;mund t\u00eb dihet cili na ishte &#8220;cili&#8221;. N\u00eb fakt binjak\u00ebzimi kuantik \u00ebsht\u00eb fenomeni m\u00eb i \u00e7uditsh\u00ebm i gjith\u00eb universit, Ajnshtajni i kund\u00ebrvihej si vet\u00eb kundralogjikes, s&#8217;pati qen\u00eb n\u00eb gjendje kurr\u00eb ta pranonte mir\u00ebfilli.<\/p>\n<p>Mbase me fjal\u00eb joshkencore mund t\u00eb p\u00ebrshkruhet pakashum\u00eb k\u00ebshtu;<br \/>\ni supozojm\u00eb 2 kokrra t\u00eb di\u00e7kaje&#8230; ta z\u00ebm\u00eb 2 kumbulla, ato ekzistojn\u00eb lidhur n\u00eb &#8220;superpozicion&#8221;, qofshin&#8230; nj\u00ebra n\u00eb xhepin e kozmonautit n\u00eb H\u00ebn\u00eb e tjera n\u00eb xhepin ton\u00eb, nj\u00ebra kumbull\u00eb e ka vesin t\u00eb &#8220;rrotullohet&#8221; majtas, kjo n\u00ebnkupton q\u00eb shansi i &#8220;rrotullimit&#8221; t\u00eb tjetr\u00ebs do jet\u00eb djathtas (nj\u00ebkoh\u00ebsisht gjithmon\u00eb vlen dhe anasjell\u00ebza), paraprakisht shkenc\u00ebtari s&#8217;mund ta ket\u00eb iden\u00eb e rrotullimit t\u00eb grimcave ve\u00e7 e ve\u00e7, por ai \u00ebsht\u00eb i sigurt se rrotullimi i tyre n\u00eb cilindo segment t\u00eb reciprocitetit do jet\u00eb i kund\u00ebrt.<\/p>\n<p>Fizikani Bose dhe bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebt e tij pat\u00ebn th\u00ebn\u00eb: &#8220;n\u00ebse me eksperimentin ndodh\u00eb binjak\u00ebzimi, at\u00ebher\u00eb mund t\u00eb konkludohet se graviteti \u00ebsht\u00eb i kuantizuar&#8221;. Sepse dmth, e qart\u00eb, dy objektet (2 mikrodiamantet) mund t\u00eb binjak\u00ebzohen vet\u00ebm n\u00ebse forca q\u00eb vepron mes tyre (si parapritje graviteti) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb bashk\u00ebveprim kuantik i nd\u00ebrmjet\u00ebsuar nga gravitonet q\u00eb mund t\u00eb mbajn\u00eb superpozicione kuantike.<\/p>\n<p>Gjithsesi, pyetja e fundit (pakashum\u00eb si p\u00ebrmbyllje shakalogjike &#8211; Ajnshtajni dyshonte, pse t&#8217;mos jemi kureshtar\u00eb dhe ne ngapak) p\u00ebr eksperimentuesit ambicioz do ishte si vijon:<br \/>\nvall\u00eb si e dini q\u00eb dhe t\u00eb ashtuquajturit &#8220;gravitone&#8221; merren me superpozicione kuantike? \u00c7far\u00eb n\u00ebse jo! Kurr\u00eb s&#8217;i keni par\u00eb, kurr\u00eb as prekur, akoma s&#8217;i keni zbuluar, jan\u00eb vet\u00ebm grimca virtuale &#8220;gravitacionale&#8221;&#8230; t\u00eb imagjinat\u00ebs! \u00c7far\u00eb n\u00ebse &#8220;gravitoneve&#8221; (derisa t\u00eb zbulohen) u mbushet mendja ta ndryshojn\u00eb taktik\u00ebn mashtrimtare, ta p\u00ebrdorin ndonj\u00eb &#8220;\u00e7udi&#8221; totalisht t\u00eb \u00e7uditshme, akoma m\u00eb t\u00eb \u00e7uditshme sesa &#8220;binjak\u00ebzimi&#8221; : )<\/p>\n<p><em>(grafika: quanta magazine)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>SG &#8211; Ars Poetica, Maj 2021 &#8211; Koment, di\u00e7 si pasqyr\u00eb abstraksionale&#8230; Me aq sa dihet deri sot, shkenc\u00ebtar\u00ebt thon\u00eb se natyra na &#8220;flet&#8221; me dy gjuh\u00eb t\u00eb pakuptueshme p\u00ebr nj\u00ebra-tjetr\u00ebn. K\u00ebto dy &#8220;gjuh\u00eb&#8221; nuk merren vesh reciprokisht, nuk komunikojn\u00eb&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=7283\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-7283","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7283","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7283"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7283\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7283"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7283"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7283"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}