{"id":7902,"date":"2021-05-30T15:42:55","date_gmt":"2021-05-30T14:42:55","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=7902"},"modified":"2024-04-09T08:51:37","modified_gmt":"2024-04-09T07:51:37","slug":"idete-e-vogla-gjeniale-ne-sherbim-te-shekujve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=7902","title":{"rendered":"Idet\u00eb e “vogla” gjeniale… n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb shekujve!"},"content":{"rendered":"

Idet\u00eb e “vogla” gjeniale… n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb shekujve!
\n(sguraziu – ap, maj 2021)<\/em><\/p>\n

Ideja briliante “merkatoriale” – Her\u00eb s’e kemi iden\u00eb, e her\u00eb dhe harrojm\u00eb q\u00eb mjaft leht\u00ebsira t\u00eb cilat i g\u00ebzojm\u00eb sot, n\u00eb fakt ua kemi borxh ca ideve t\u00eb “thjeshta” q\u00eb pat\u00ebn shkrepur n\u00eb kokat e s\u00eb kaluar\u00ebs. Shtriqja e hart\u00ebs s\u00eb globit, dmth. paraqitja e globit si nj\u00eb hart\u00eb e shesht\u00eb, n\u00eb shek. XVI ishte nj\u00eb problem i pazgjidhur – sqaron kjo videoja e shkurt\u00ebr gjermane.
\nNj\u00eb ide e till\u00eb “gjeniale” patjet\u00ebr se ishte dhe ajo e Merkatorit, e hartografit t\u00eb famsh\u00ebm – sikur po thosha m\u00ebvete. Q\u00eb nga shek. XVI duke e p\u00ebrdorur “iden\u00eb” e tij, sa e sa detar\u00eb, kapiten\u00eb e marinar\u00eb, sot madje as vet\u00eb tech-gjiganti Google s’do mundej pa Merkatorin. Pa\u00e7ka se n\u00eb ndihm\u00eb i kemi me qindra satelit\u00eb atje lart… n\u00eb orbit\u00eb, duke b\u00ebr\u00eb foto precize e duke i “ujdisur” hartat e s\u00eb tashmes. I p\u00ebrdorim hartat pothuaj kahdo q\u00eb rrotullohemi, sot aq shpesh na duhet ndonj\u00eb “pik\u00eb” referenciale gjeografike. Madje hartat n\u00eb \u00e7do hap na i servir dhe vet\u00eb Interneti, sikur gjith\u00e7ka t\u00eb Internetit, makina k\u00ebrkuese e Google dhe ato t\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve i kan\u00eb “lidhur” me hartat, thjesht\u00ebsia dhe leht\u00ebsia e “leximit t\u00eb hartografis\u00eb sikur na \u00ebsht\u00eb mbjellur” q\u00eb nga bangat e para t\u00eb shkoll\u00ebs – disa gj\u00ebra i marrim t\u00eb gatshme sepse dhe s’ka arsye q\u00eb t’mos jen\u00eb t\u00eb “gatshme” p\u00ebr ne…<\/p>\n

***
\n…shtriqja e “hart\u00ebs globale” n\u00eb shek. XVI ishte nj\u00eb problem i pazgjidhur – thot\u00eb videoja, andaj hartografi Gerardus Mercator vendosi ta “zgjidhte”. Merkatori jetoi n\u00eb Duisburg, q\u00eb nga v. 1552 i qe p\u00ebrkushtuar krijimit t\u00eb globeve dhe hartave sa m\u00eb precize (q\u00eb t’ishte e mundur). N\u00eb at\u00eb koh\u00eb hartat dhe globet qen\u00eb b\u00ebr\u00eb referenca famoze p\u00ebr pasanik\u00ebt e klas\u00ebs s\u00eb mesme. K\u00ebrkesa e madhe p\u00ebr harta e globe i solli prestigj dhe pasuri Merkatorit.
\nDhe Merkatori do b\u00ebhej i famsh\u00ebm si rezultat i nj\u00eb ideje t\u00eb shk\u00eblqyer (i pati shkrepur ideja e projeksionit). Gjithsesi, nevojiteshin llogaritje dhe prova t\u00eb panum\u00ebrta para se ideja themelore e projeksionit t’mund t\u00eb zbatohej realisht.
\nAi e vendosi nj\u00eb let\u00ebr n\u00eb form\u00ebn cilindrike rreth globit. Cilindri e prek tok\u00ebn rretherrotull n\u00eb ekuator. Nga nj\u00eb pik\u00eb e imagjinuar projeksionale n\u00eb qend\u00ebr (t\u00eb tok\u00ebs), t\u00eb gjitha pikat e globit do hidheshin n\u00eb cilind\u00ebr. Pas shtriqjes s\u00eb cilindrit, voila… sip\u00ebrfaqja e tok\u00ebs na del si nj\u00eb hart\u00eb e sakt\u00eb, sepse gjat\u00ebsit\u00eb dhe gjer\u00ebsit\u00eb gjeografike si vlera do i kemi k\u00ebnddrejt\u00ebsisht me nj\u00ebra-tjetr\u00ebn.
\nSidoqoft\u00eb, proporcionet na dalin paksa t\u00eb deformuara (kjo dhe \u00ebsht\u00eb ajo “jop\u00ebrkryeshm\u00ebria” e ides\u00eb merkatoriale – sh\u00ebn. im). Psh. Grenlanda duket pothuaj nj\u00ebsoj e madhe sa Afrika (realisht s’\u00ebsht\u00eb ashtu). Merkatori ia paraqiti hart\u00ebn e tij publikut p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb v. 1569. Harta me dimensionet 1.34m x 2.12m qe titulluar “p\u00ebr p\u00ebrdorim detar”. M\u00eb von\u00eb u nda n\u00eb 20 flet\u00eb dhe qe botuar si nj\u00eb lib\u00ebr, i cili me padurim pritej nga kapiten\u00ebt e marinar\u00ebt e gjith\u00eb bot\u00ebs.” – thuhet n\u00eb mbyllje t\u00eb videos.<\/p>\n