{"id":793,"date":"2019-09-23T16:09:56","date_gmt":"2019-09-23T16:09:56","guid":{"rendered":"https:\/\/www.letrat.eu\/?p=793"},"modified":"2026-04-09T02:27:45","modified_gmt":"2026-04-09T01:27:45","slug":"miriade-yjesh-dhe-buzeqeshjesh-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=793","title":{"rendered":"Miriad\u00eb Yjesh dhe Buz\u00ebqeshjesh (1)"},"content":{"rendered":"<p><em>S. Guraziu, Ars Poetica, J 2015<\/em><\/p>\n<p>(<strong>Intro, ose sqarim&#8230; nj\u00ebher\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb, lidhur me qasjen rreth &#8220;buz\u00ebqeshjeve&#8221; ideatike<\/strong>)<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Miriad\u00eb-Yjesh-dhe-Buz\u00ebqeshjesh-1.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-794 size-full\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Miriad\u00eb-Yjesh-dhe-Buz\u00ebqeshjesh-1.jpg\" alt=\"\" width=\"1200\" height=\"999\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Miriad\u00eb-Yjesh-dhe-Buz\u00ebqeshjesh-1.jpg 1200w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Miriad\u00eb-Yjesh-dhe-Buz\u00ebqeshjesh-1-300x250.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Miriad\u00eb-Yjesh-dhe-Buz\u00ebqeshjesh-1-768x639.jpg 768w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Miriad\u00eb-Yjesh-dhe-Buz\u00ebqeshjesh-1-1024x852.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Natyrisht tema p\u00ebr buz\u00ebqeshjet \u00ebsht\u00eb e pashterrshme. Sidomos t\u00eb dielave. Her\u00ebn e kaluar shkrova pak\u00ebz p\u00ebr &#8220;buz\u00ebqeshjet&#8221; filozofike ajnshtaniane, n\u00eb stilin q\u00eb un\u00eb vet\u00eb fare pa shaka e quaj &#8220;stil shakalogjik&#8221;. Nuk e mohoj, mjaft shpesh ia b\u00ebj ashtu&#8230; i &#8220;v\u00ebshtroj&#8221; ose provoj t&#8217;i shoh gj\u00ebrat nga nj\u00eb pik\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb e v\u00ebshtrimit. Qasjet &#8220;shakalogjike&#8221; ndoshta dhe jan\u00eb nj\u00eb lloj sprove p\u00ebr ta d\u00ebshmuar natyr\u00ebn konsistente t\u00eb njeriut lidhur me &#8220;buz\u00ebqeshjet&#8221;.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb thjesht nj\u00ebfar\u00eblloj &#8220;kupole e observatorit&#8221; personal, nj\u00eb lloj mekanizmi giroskopik&#8230; n\u00ebse jo hiper-ndjesor, patjet\u00ebr q\u00eb \u00ebsht\u00eb sadopak dhe i sakt\u00eb. Dhe prap\u00eb, mbase jo aq i ndjesh\u00ebm sa nj\u00eb giroskop real mekanik (sa p\u00ebr at\u00eb kuantik&#8230; as q\u00eb mund t\u00eb flitet) mir\u00ebpo s&#8217;duhet t\u00eb mohohet q\u00eb \u00ebsht\u00eb instrument mjaft i ndjesh\u00ebm. Nd\u00ebrsa dihet &#8211; ndjeshm\u00ebria e nj\u00eb aparati do t\u00eb thot\u00eb sakt\u00ebsi, patjet\u00ebr q\u00eb \u00ebsht\u00eb e lidhur me sakt\u00ebsin\u00eb.<\/p>\n<p>T\u00eb tilla v\u00ebshtrime giroskopike (madje qofshin dhe fare jasht\u00eb ndonj\u00eb &#8220;stili&#8221; &#8211; e them k\u00ebt\u00eb p\u00ebr t&#8217;iu shmangur pretendimit : ) at\u00ebher\u00eb pra mund t\u00eb quhen thjesht &#8220;v\u00ebshtrime shakalogjike&#8221;. Mendoj se ia vlen, s&#8217;ka gj\u00eb t\u00eb keqe q\u00eb dikush t\u00eb merret dhe me t\u00eb tilla qasje t\u00eb 3D-marramendjes. Giroskop q\u00eb v\u00ebrtitet sa andej-k\u00ebndej n\u00eb 3-D nyjen aksiologjike dhe sikur ma mund\u00ebson t\u00eb mrekullohem me nj\u00eb miriad\u00eb t\u00eb paskajshme yjesh e buz\u00ebqeshjesh (ideatike). Tre rrath\u00eb&#8230; si aso &#8220;olimpik\u00eb&#8221;, ose akoma m\u00eb mir\u00eb, jo olimpik\u00eb por aso &#8220;vitruvian&#8221; (si vizatime 2-D t\u00eb Leonardo da Vin\u00e7it), ujdisur tashm\u00eb me precizitetin giroskopik 3-dimensional brenda kupol\u00ebs transparente. Nd\u00ebrsa un\u00eb aty diku n\u00eb qend\u00ebr, vet\u00eb motori, vet\u00eb akseleratori, vet\u00eb stabilizatori. I lidhur dhe i siguruar me rripash e mekanizmash (si ata pilot\u00ebt e guximsh\u00ebm n\u00eb katapultin e fluturakeve) v\u00ebrtitje e rrotullime sa kok\u00ebposht\u00eb sa byth\u00ebp\u00ebrpjet\u00eb&#8230; dmth. sipas 3D-hujeve giroskopike.<\/p>\n<p>Pse hoqa dor\u00eb nga rrath\u00ebt e olimpikave dhe p\u00eblqeva ata t\u00eb Da Vin\u00e7it? Jo p\u00ebr ndonj\u00eb arsye t\u00eb kushedi\u00e7far\u00ebshme, por thjesht (meq\u00eb u kujtova) sa p\u00ebr ta p\u00ebrsh\u00ebndetur k\u00ebt\u00eb buz\u00ebqeshje tep\u00ebr t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Buz\u00ebqeshje q\u00eb u kthye n\u00eb simbolin m\u00eb t\u00eb njohur t\u00eb Renesans\u00ebs, buz\u00ebqeshje q\u00eb i ng\u00ebrthen disa dimensione prej buz\u00ebqeshjesh&#8230; n\u00eb nj\u00eb t\u00eb vetme.<br \/>\nN\u00eb nj\u00eb skic\u00eb t\u00eb vetme, si nj\u00eb mjesht\u00ebr i pap\u00ebrs\u00ebritsh\u00ebm i buz\u00ebqeshjeve, da Vin\u00e7i ia doli at\u00ebher\u00eb t&#8217;i kombinonte ose lidhte&#8230; filozofin\u00eb, matematik\u00ebn, religjionin, arkitektur\u00ebn, dhe + aft\u00ebsit\u00eb artistike t\u00eb veta prej vizatuesi, dmth. edhe artin!<\/p>\n<p>Nuk di n\u00ebse lexuesi vet\u00eb ta ket\u00eb provuar, ose ta ket\u00eb patur p\u00ebrvojen e 3D-marramendjes, por them se ia vlen. Sikur fare s&#8217;do kishte kuptim q\u00eb, kaq shum\u00eb shekuj tutje n\u00eb koh\u00eb, pas arkitektit romak Vitruvius, ose pas babaxhanit Leonardo, ose pas Galileos, ose pas Njutnit (thjesht sa p\u00ebr ta p\u00ebrmendur ndonj\u00eb em\u00ebr)&#8230; t&#8217;i tradhtonim.<br \/>\nMbase jo gjith\u00ebsecili lexues i planetit, por shumica do duhej ta kishin s\u00eb paku nga nj\u00eb giroskop a teleskop miniatural. Me mospasjen e k\u00ebtyre instrumenteve, sikur do hyhej n\u00eb hak t\u00eb natyr\u00ebs kureshtare jo vet\u00ebm t\u00eb emrave t\u00eb mir\u00ebnjohur t\u00eb shkenc\u00ebs e t\u00eb artit, por do hyhej n\u00eb hak dhe t\u00eb atyre q\u00eb s&#8217;kan\u00eb em\u00ebr fare.<\/p>\n<p>Sepse nuk ishin vet\u00ebm ata &#8220;emra&#8221; q\u00eb nuk iu zihej vendi vend, nj\u00eb lloj tundimi i \u00e7uditsh\u00ebm s&#8217;i lente t\u00eb qet\u00eb p\u00ebr t&#8217;ia d\u00ebshmuar vetes, dhe eventualisht dhe bot\u00ebs ndonj\u00eb men\u00e7uri, ndonj\u00eb buz\u00ebqeshje, qoft\u00eb filozofike, qoft\u00eb artistike, qoft\u00eb shkencore etj. Si dikur, por dhe sot e k\u00ebsaj dite cilido nga ne pa &#8220;emra&#8221; do duhej t\u00eb merreshim me hesape &#8220;giroskopike&#8221;. Nj\u00ebjt\u00eb sikur q\u00eb nuk e z\u00eb gjumi nj\u00eb shkenc\u00ebtar, filozof, apo artist t\u00eb k\u00ebsaj bote&#8230; i nj\u00ebjti tundim do duhej t\u00eb vlente dhe p\u00ebr ne. Nj\u00ebjt\u00eb Platoni dikur, nj\u00ebjt\u00eb Konfu\u00e7io, nj\u00ebjt\u00eb Aristoteli, nj\u00ebjt\u00eb da Vin\u00e7i, nj\u00ebjt\u00eb Ajnshtajni, nj\u00ebjt\u00eb Hawking&#8230; dhe nj\u00ebjt\u00eb kush tjet\u00ebr jo.<br \/>\nNatyrisht, q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb ishin dhe, ose jan\u00eb, fort t\u00eb lumtur sepse ia d\u00ebshmuan vetes e edhe bot\u00ebs se din\u00eb t\u00eb buz\u00ebqeshin.<\/p>\n<p>Ja pse them q\u00eb mbase as qasjet e mia &#8220;shakalogjike&#8221; nuk ngelin pa ndonj\u00eb lexues, sepse ndoshta dhe ato jan\u00eb nj\u00eb lloj sprove p\u00ebr t\u00eb d\u00ebshmuar di\u00e7. Sepse, n\u00ebse nuk ia dalim sadopak p\u00ebr ta par\u00eb bot\u00ebn q\u00eb na rrethon me nga ndonj\u00eb &#8220;kok\u00ebrr&#8221; gazmore, bie fjala ambicjet, sfidat, hapat &#8220;infantil&#8221; t\u00eb njer\u00ebzimit, r\u00ebnie-ngritjet, d\u00ebshtimet, arritjet, kurajon shkencore, filozofike, artistike etj. etj. mendoj se do ishte p\u00ebr keqardhje. Sepse gjenialiteti njer\u00ebzor fare leht\u00eb mund t\u00eb jet\u00eb nga 0 dhe tutje 1, 2, 3, 4&#8230; deri n\u00eb pakufizim, andej kah pozitivja e linearitetit. Nd\u00ebrsa marr\u00ebzia nga 0 dhe tutje -1, -2, -3, -4&#8230; n\u00eb an\u00ebn e kund\u00ebrt diagramike. Ndoshta nj\u00ebjt\u00eb \u00ebsht\u00eb dhe me gj\u00ebra t\u00eb tjera, si psh. me harres\u00ebn etj.<\/p>\n<p>Sa p\u00ebr ilustrim, Ajnshtajni pandehte se e gjitha \u00e7far\u00eb atij i duhej p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb i lumtur ishin &#8220;nj\u00eb violin\u00eb dhe nj\u00eb kup\u00eb me fruta&#8221;. Por kjo sakt\u00ebsi vlen vet\u00ebm n\u00ebse nga p\u00ebrspektiva dhe koha jon\u00eb th\u00ebnien e tij e shohim dhe e p\u00ebrceptojm\u00eb si nj\u00eb &#8220;buz\u00ebqeshje&#8221;. N\u00eb fakt, sipas meje ai ishte fare gabim, sepse ai ve\u00e7 ishte nj\u00eb lumturush i buz\u00ebqeshur. Violina dhe frutat ishin vet\u00ebm nj\u00eb lloj giroskopi mendor q\u00eb i kthehej her\u00eb pas here qiellit t\u00eb lumturis\u00eb s\u00eb tij. I duheshin lloj-lloj rekuizitesh psikologjike si ndihm\u00eb p\u00ebrkujtuese&#8230; sepse ai ishte nj\u00eb harrestar i pandreqsh\u00ebm, harronte ta p\u00ebrjetonte vet\u00eb lumturin\u00eb e vet.<br \/>\nSido q\u00eb t\u00eb jet\u00eb, kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr &#8220;buz\u00ebqeshjet&#8221; dhe p\u00ebr flok\u00ebt &#8220;elektrike&#8221;, Ajnshtajnin ve\u00e7 e pata &#8220;rrahur&#8221; her\u00ebn e kaluar, e sidomos p\u00ebr flok\u00ebt. Por vlen dhe tjetra&#8230; ai ashtu-k\u00ebshtu ishte dhe vet\u00eb nj\u00eb shakaxhi i madh.<\/p>\n<p>***<br \/>\nK\u00ebsaj radhe pak\u00ebz p\u00ebr mrekullin\u00eb e buz\u00ebqeshjeve t\u00eb Hawking, e kam fjal\u00ebn p\u00ebr fizikanin dhe kozmologun e mir\u00ebnjohur britanik Stephen Hawking.<br \/>\nP\u00ebrkund\u00ebr faktit t\u00eb hidhur dhe tragjikes q\u00eb jeta fizike e kufizuar pothuaj vet\u00ebm si &#8220;kujtim&#8221; &#8211; i paralizuar gradualisht p\u00ebrgjat\u00eb dekadash nga nj\u00eb s\u00ebmundje e rrall\u00eb neuronesh, e ashtuquajtur skleroz\u00eb amitropike laterale, ai kurr\u00eb nuk u ndal s\u00eb buz\u00ebqeshuri.<br \/>\n| &#8211; &#8211; &#8211; <em>vijon<\/em> &#8211; &#8211; &#8211;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S. Guraziu, Ars Poetica, J 2015 (Intro, ose sqarim&#8230; nj\u00ebher\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb, lidhur me qasjen rreth &#8220;buz\u00ebqeshjeve&#8221; ideatike) Natyrisht tema p\u00ebr buz\u00ebqeshjet \u00ebsht\u00eb e pashterrshme. Sidomos t\u00eb dielave. Her\u00ebn e kaluar shkrova pak\u00ebz p\u00ebr &#8220;buz\u00ebqeshjet&#8221; filozofike ajnshtaniane, n\u00eb stilin q\u00eb&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=793\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-793","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-komente"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/793","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=793"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/793\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=793"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=793"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=793"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}