{"id":8792,"date":"2022-08-30T15:21:59","date_gmt":"2022-08-30T14:21:59","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=8792"},"modified":"2024-04-09T07:13:21","modified_gmt":"2024-04-09T06:13:21","slug":"galileo-galilei-1564-1642-dialogo-1632","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=8792","title":{"rendered":"Lindja e Shkenc\u00ebs – Galileo patjeter duhej t’i “hante fjal\u00ebt” e veta!"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu – AP, T 2021<\/em><\/p>\n

(…burrat duhet t’i han\u00eb fjal\u00ebt e veta – n\u00ebse “fjal\u00ebngr\u00ebnia” n\u00ebnkupton arritjen eventualisht tek e v\u00ebrteta, n\u00eb rastin e Galileos problemi ishte se fjal\u00ebt s’hahen vet\u00ebm me fjal\u00eb, zor se hahen fjal\u00ebt me fjal\u00eb bosh e hipotezash, i duheshin aso fjal\u00eb t\u00eb pal\u00ebkundshme<\/strong>…)<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

***
\nN\u00ebse t’kishte ndonj\u00eb gar\u00eb a kontest se cili na qenka shkenc\u00ebtari m\u00eb i v\u00ebrtet\u00eb, m\u00eb i sinqert\u00eb i t\u00eb gjitha koh\u00ebrave, padyshim do fitonte Galileo. Pse? Sepse “standardi i dyfisht\u00eb” i t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs s\u00eb tij ashtu-k\u00ebshtu s’do ket\u00eb shans t\u00eb tejkalohet me ndonj\u00eb “standard” tjet\u00ebr ndonj\u00ebher\u00eb. E leht\u00eb s’do ishte, natyrisht, nj\u00ebsoj si ideja e zgjedhjes s\u00eb “videos m\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb”, bota do ta kishte jasht\u00ebzakonisht t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb. E megjithat\u00eb, n\u00ebse t’ishte e mundur, padyshim do fitonte ajo videoja e shqiptar\u00ebve, e keni parasysh… fjal\u00ebn e kemi p\u00ebr video-lamentimin e tyre kur na pati vdekur xhaxhi-Hoxha. Pse? Sepse n\u00eb asnj\u00eb video tjet\u00ebr t\u00eb historis\u00eb s’ka ndodhur t\u00eb dokumentohet “standardi i dyfytyr\u00ebsis\u00eb”, parimi i v\u00ebrtet\u00ebsis\u00eb s\u00eb dyfisht\u00eb, m\u00eb bukur e bindsh\u00ebm se aty.<\/p>\n

Si fillim, le ta ngrohim kujtes\u00ebn sadopak me nj\u00eb ekskursion t\u00eb vog\u00ebl. Jo vet\u00ebm Mesjeta e “err\u00ebt”, p\u00ebr shkenc\u00ebn e mir\u00ebfillt\u00eb i bie sikur erresir\u00eb me shekuj e shekuj, amulli e mendjes. Bie fjala p\u00ebr shkencat e matematik\u00ebs amulli pothuaj q\u00eb nga koha e Hipatis\u00eb s\u00eb Aleksandris\u00eb. Pastaj hooop na i doli gjumi, u zgjua Njutni i madh (me gjas\u00eb vet\u00eb muza Urania ia pati prishur gjumin).<\/p>\n

Thuase “zgjimi” nga qielli do i vinte, o do k\u00ebputej ndonj\u00eb moll\u00eb, Njutnit i “shkrepi” se gravitacioni k\u00ebshtu e k\u00ebshtu funksionon. Jo vet\u00ebm fjal\u00eb e pandehma por i shpiku nga zeroja me kalkulusa e me formula, ia sqaroi mbar\u00eb njer\u00ebzimit “rregullat” e sistemit diellor. Pati ngecur vetem p\u00ebr nj\u00ebrin planet, sepse orbita e k\u00ebtij planeti dilte paksa jasht\u00eb “standardeve” rrotulluese, rrotullimi ishte fort i \u00e7uditsh\u00ebm. Do kalonin ca shekuj tutje dhe k\u00ebt\u00eb t\u00eb “ngecurin” do ta zgjidhte Ajnshtajni, kuptohet sapo t’i dilte gjumi dhe k\u00ebtij.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, p\u00ebr t\u00eb gjitha \u00e7far\u00eb pati sqaruar Njutni, njer\u00ebzimi sikur i z\u00ebn\u00eb n\u00eb “surpriz\u00eb”, t’i pat\u00ebn zgurdulluar syt\u00eb, \u00e7’ne ky jermatiku me k\u00ebto shkencat! Kaluan gjith\u00eb ata shekuj, askush s’na u shtir i ditur, \u00e7’pati ky tani! Ndoshta sepse ec e merri vesh formulat e shkarravinat e tij, jo gjithkush na ishte shkenc\u00ebtar.<\/p>\n

Ky si p\u00ebr inat, psh. kur e pati shkruar “Principia”, pati b\u00ebr\u00eb \u00e7mos q\u00eb ta komplikonte sa m\u00eb shum\u00eb. \u00c7do gj\u00eb q\u00eb pati shkruar e kishte b\u00ebr\u00eb t\u00eb dilte sa m\u00eb komplekse e mundur, thjesht q\u00eb t\u00eb dukej sa m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb si “shkenc\u00eb”. Me gjas\u00eb Njutni tin\u00ebz e aspironte nofk\u00ebn “Shekspiri i Shkenc\u00ebs” – pata b\u00ebr\u00eb shaka nj\u00ebher\u00eb n\u00eb Fb. Andaj propozoj q\u00eb problematika e “koklavitjes s\u00eb q\u00ebllimshme” shkencore (ose ky ves i shkenc\u00ebtar\u00ebve), tutje nga bota akademike t\u00eb njihet si “Sindromi i Njutnit”! Shakaja ime s’ishte dhe aq pa vend…<\/p>\n

Sot e gjith\u00eb bota mbar\u00eb e din\u00eb, i madh e i vog\u00ebl, pa Njutnin s’do ishim askund. Qoft\u00eb dhe duke pir\u00eb kafen\u00eb atje lart n\u00eb orbit\u00eb, duke par\u00eb Token e brisht\u00eb nga dritaret e ISS, secilin m\u00ebngjes kozmonautet e Amerikes, Evropes, Rusise, Japonis\u00eb\u2026 madje dhe eskimez\u00ebt me gjith\u00eb kinez\u00ebt, s\u00eb bashku me shkenc\u00ebtar\u00ebt e universiteteve t\u00eb mbar\u00eb rruzullit ia heqin kapel\u00ebn Njutnit.<\/p>\n

Pa Njutnin asnj\u00eb raket\u00eb s\u2019do arrinte n\u00eb ISS, pa le q\u00eb ISS s’do ekzistonte. Q\u00ebkur p\u00ebr ta nd\u00ebrtuar na duheshin raketat fillimisht, p\u00ebr t’i bartur pla\u00e7kat atje lart. Pa Njutnin as raketat e avancuara t\u00eb Elon Musk a t\u00eb SpaceX s’do arrinin askund, do ishin fantazi t\u00eb kulluara. Idet\u00eb e tij p\u00ebr ta arritur Marsin, pastaj terraformimi, kolonizimi, minierat e asteroid\u00ebve, minierat e Marsit, ato t\u00eb H\u00ebn\u00ebs etj. do ishin \u00ebndrra kot, zbavitje, arg\u00ebtim fanta-shkencor, di\u00e7 si Star Trek. Assesi shpres\u00eb reale, e bazuar, e destinuar p\u00ebr t’u b\u00ebr\u00eb realitet ndonj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n

Mir\u00ebpo, as Njutni s’do kishte si ta mahniste bot\u00ebn me mrekullira e \u00ebmb\u00eblsira pa ndonj\u00eb frym\u00ebzim paraprak t\u00eb ndokujt, bie fjala pa ndihm\u00ebn e Galileos. Ky do ikte n\u00eb v. 1642, i verbuar nga “dielli” dhe i trajtuar aq keq nga Kisha. Si mrekulli, t\u00eb nj\u00ebjtin vit do lindte Njutni, p\u00ebr t’u marr\u00eb me aq shum\u00eb probleme t\u00eb shkenc\u00ebs. Psh. me pun\u00ebn rreth “l\u00ebvizjes s\u00eb trupave” do i \u00e7onte p\u00ebrpara idet\u00eb e dikurshme t\u00eb Galileos. P\u00ebr shum\u00eb arsye Galileo do quhej “babai i shkenc\u00ebs moderne”, por bie fjala Ligji i Par\u00eb i Njutnit qe bazuar n\u00eb formulimin e konceptit t\u00eb inercionit nga Galileo.<\/p>\n

Se desh harruam, akoma pa ia nisur kronik\u00ebs, le t’ua heqim kapel\u00ebn burr\u00ebrisht k\u00ebtyre kolos\u00ebve t\u00eb paarritsh\u00ebm t\u00eb shkenc\u00ebs.<\/p>\n

***
\nDuke menduar rreth madh\u00ebshtis\u00eb s\u00eb Galileos, thuase prirem dhe t\u00eb hamend\u00ebsoj mos vall\u00eb “leksioni” disashekullor i ecejakeve shkencore dhe i dijeve (ose historia e k\u00ebtyre \u00e7\u00ebshtjeve) na e dikton nj\u00ebfar\u00eb ligji t\u00eb pashkruar – “p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn, n\u00ebse nevoja burrat do duhej t’i hanin dhe fjal\u00ebt e veta”. Siduket ashtu pritet nga burrat, sepse ashtu pati b\u00ebr\u00eb Galileo, burr\u00ebrisht i pati h\u00ebng\u00ebr fjal\u00ebt e veta. Kuptohet, ligjin e pashkruar ne sapo e “zbuluam” k\u00ebtu, p\u00ebrndryshe s’ka si lexohet, do ngelej i paduksh\u00ebm.<\/p>\n

Mos vall\u00eb Galileo konsiderohet “babai i shkenc\u00ebs” edhe p\u00ebr faktin q\u00eb n\u00ebse t’mos i hante fjal\u00ebt e veta, s’do kishte lindur as shkenca. Vet\u00eb Njutni i madh p\u00ebr t’par\u00eb pak m\u00eb larg “pati hipur mbi supin e tij”. N\u00ebse ta pyesnin Ajnshtajnin “cili \u00ebsht\u00eb shkenc\u00ebtari yt favorit”, p\u00ebrgjigjia askush tjet\u00ebr por Galileo. Sepse e qart\u00eb, \u00e7do burr\u00eb i v\u00ebrtet\u00eb ashtu do ia b\u00ebnte, tamam si Galileo. Sepse duhej t\u00eb lindte shkenca. P\u00ebr fat t\u00eb mir\u00eb burrat e kuptojn\u00eb : )<\/p>\n

Ja, akoma s’na shqitet pandehma e “burr\u00ebris\u00eb”. Sepse padyshim dhe jemi – rroft\u00eb v\u00ebrtet\u00ebsia. Duke qen\u00eb kjo pun\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, le t’i varg\u00ebzojm\u00eb ca fjal\u00eb rreth burr\u00ebris\u00eb s\u00eb Galileos. Ashtu-k\u00ebshtu vet\u00ebm me fjal\u00eb mund t\u00eb sqarohet burr\u00ebria.<\/p>\n

Pra Galileo “fjal\u00ebngr\u00ebn\u00ebs”, burr\u00ebrisht i pati h\u00ebng\u00ebr fjal\u00ebt e veta, por vall\u00eb \u00e7’zor na pati? Qe detyruar t’i “hante” sepse pik\u00ebs\u00ebpari n\u00eb pyetje ishte Liria e Fjal\u00ebs. Fjal\u00ebt e tij s’ishin pollavra, nj\u00eb fjal\u00eb e vetme mjaftonte q\u00eb liria e fjal\u00ebs t’i kusht\u00ebzohej. Psh. nj\u00eb nga fjal\u00ebt e tilla ishte “heliocentrizmi”.<\/p>\n

Do i jepej liria e fjal\u00ebs vet\u00ebm me kusht q\u00eb n\u00eb shkrimet e veta t’mos merrej me \u00e7\u00ebshtjet e burr\u00ebris\u00eb. Mund t’shkruante p\u00ebr shkencat me kusht q\u00eb t’na shtirej sikur dhe ai na ishte gjoja burrec, assesi burr\u00eb. N\u00ebse patjet\u00ebr do t’shruante, i k\u00ebrkohej q\u00eb (duke e anashkaluar t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn) ta p\u00ebrkrahte t\u00eb pav\u00ebrtet\u00ebn. E kjo ishte tep\u00ebr si k\u00ebrkes\u00eb, i kalonte kufijt\u00eb, madje dhe burrecat e dinin se ashtu shkileshin t\u00eb gjitha ligjet e burr\u00ebris\u00eb.<\/p>\n

Fjal\u00ebt e tij nuk i p\u00eblqenin dhe aq Kish\u00ebs, ose dhe asfare. Do kalonte ca koh\u00eb dhe Kisha do ia fillonte me \u00ebmb\u00eblsirat taktike, do t’i p\u00ebrdorte hujet e politik\u00ebs, hiret e diplomatik\u00ebs e k\u00ebso… p\u00ebr ta arritur nj\u00ebfar\u00eblloj “kompromisi”. Me t’nj\u00ebjt\u00ebn monedh\u00eb do i b\u00ebnte pazaret dhe Galileo, do ta p\u00ebrdorte dhe ky “diplomacin\u00eb” p\u00ebr t’i bindur se gjoja na ishte “bindur”.<\/p>\n

Kishte patur mjaft koh\u00eb q\u00eb t’i shoshiste “diplomatikat”. Pakashum\u00eb nj\u00ebsoj si t\u00eb burgosurit, n\u00ebse ve\u00e7 mbyllur me vite e vite duke medituar, patjet\u00ebr se dhe ata i m\u00ebsojn\u00eb ca detaje t\u00eb “diplomatikave”. N\u00eb v. 1623 miku dhe mb\u00ebshtet\u00ebsi i Galileos, Maffeo Barberini do zgjedhej Papa Urban VIII. Kjo ishte di\u00e7 si buz\u00ebqeshje e fatit, n\u00ebse t’i jepnin pak\u00ebz liri supozimit se ideja e “kompromisit” do ket\u00eb qen\u00eb di\u00e7 si vullnet i mir\u00eb i Pap\u00ebs. B\u00ebn t\u00eb supozojm\u00eb se miku i tij ia donte t\u00eb mir\u00ebn dhe s’kishte asgj\u00eb kund\u00ebr q\u00eb t’i ndihmonte, me kushtin q\u00eb dhe ky do pajtohej p\u00ebr nj\u00eb kompromis t\u00eb “vog\u00ebl”.<\/p>\n

Galileo qe pajtuar, anise e dinte – e pamundur. Her\u00ebt o m\u00eb von\u00eb do b\u00ebhej “fjal\u00ebngr\u00ebn\u00ebs”. E dinte se duke i “ngr\u00ebn\u00eb fjal\u00ebt” ishte nj\u00eb lloj lufte p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn. Ve\u00e7 e tham\u00eb se burrat duhet t’i han\u00eb fjal\u00ebt e veta – n\u00ebse “fjal\u00ebngr\u00ebnia” n\u00ebnkupton arritjen eventualisht tek e v\u00ebrteta. N\u00eb rastin e Galileos, puna ishte mjaft komplekse, fillimisht i duhej Liria e Fjal\u00ebs (ja pse dhe “diplomacia”), e tek pastaj mund t’i hante fjal\u00ebt e veta.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, as fjal\u00ebt s’mund t’i hante vet\u00ebm me fjal\u00eb. Zor se hahen fjal\u00ebt me fjal\u00eb bosh e hipotezash, i duheshin aso fjal\u00eb t\u00eb pal\u00ebkundshme. Mund t’besonte n\u00eb lloj-lloj idesh, t\u00eb pandehte se idet\u00eb e veta ishin t\u00eb sakta. Pa nj\u00eb lloj sigurie “shkencore” fjal\u00ebt e tij ndoshta s’do pinin uj\u00eb, dmth. s’do mund t’i hante as fjal\u00ebt. E gjith\u00eb “fjal\u00ebngr\u00ebnia” do shkonte huq.<\/p>\n

***
\nN\u00eb v. 1543 Koperniku do i mbronte postulatet e tij t\u00eb heliocentrizmit. Mir\u00ebpo heliocentrizmin s’e pati “shpikur Koperniku. Heliocentrizmi si ide ekzistonte q\u00eb nga koha e Aristarkut (rreth v. 270 pes), thuhet se Aristarku pati qen\u00eb i pari ta propozonte sistemin heliocentrik. Pa\u00e7ka se dhe ai thjesht i pati vazhduar idet\u00eb pararend\u00ebse t\u00eb Eratostenit.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, deri n\u00eb koh\u00ebn e Kopernikut, heliocentrizmin e pat\u00ebn b\u00ebrrylosur bukur mir\u00eb. Q\u00eb nga shek. II modeli dominant do ishte gjeocentrizmi. Dihet se para Ptolemeut, edhe Aristoteli e pati mbrojtur gjeocentrizmin, mir\u00ebpo do ishte Klaudius Ptolemeu n\u00eb shek. II t\u00eb “k\u00ebmb\u00ebngulte” se Toka ishte qendra e universit. Askush s’e “harron” Aristotelin gjeocentrik, por Ptolemeu do ngelej n\u00eb histori si p\u00ebrforcuesi i teoris\u00eb “tok\u00ebsore”, i qendr\u00ebs universale.<\/p>\n

Gjeocentrizmi do mbizot\u00ebronte p\u00ebr nja 14-15 shekuj, deri n\u00eb shek. XVI, dmth deri tek Koperniku. Ndoshta sepse pati q\u00eblluar “opsioni” m\u00eb optimal, p\u00ebrshtatej m\u00eb s\u00eb bukuri me \u00e7\u00ebshtjet e religjionit. Gjeocentrizmi do mbrohej rrept\u00ebsisht nga Kisha, sepse p\u00ebrshtatej m\u00eb s\u00eb miri me Bibl\u00ebn.<\/p>\n

Dmth. gjeocentrizmi pati mbizot\u00ebruar p\u00ebr aq gjat\u00eb, Toka do ishte “qendra” e universit p\u00ebr 14-15 shekuj. Qoft\u00eb dhe n\u00ebse t’jet\u00eb “sfiduar” me teori tjera e alternativa… asgj\u00eb, i shtypej koka gjith\u00e7kaje, pushteti dhe autoriteti i Kish\u00ebs ishte i madh. N\u00ebse teoria jote s’ishte ndonj\u00eb “shkenc\u00eb” q\u00eb i p\u00ebrshtatej Kish\u00ebs, s’ia vlente, q\u00ebkur s’i p\u00ebrshtatej as per\u00ebndis\u00eb. Psh. edhe n\u00eb koh\u00ebn e Galileos (sapo ky t’i hante fjal\u00ebt e veta), “Dialogun” e tij Kisha e pati ndaluar p\u00ebr rrumbullak nja 200 vjet.<\/p>\n

Sa e sa teorit\u00eb mund t’jen\u00eb “shurdhuar”, s’e ka kush iden\u00eb. P\u00ebrndryshe mund t\u00eb shtrohet dhe pyetja, vall\u00eb si \u00ebsht\u00eb e mundur p\u00ebr 14-15 shekuj gjith\u00eb ajo amulli e mendjes! Mos vall\u00eb ishte “rast\u00ebsi”!<\/p>\n

***
\nU muar vesh, para “kompromisit”, i detyruar nga autoriteti i kishes, Galileo duhej t\u2019i v\u00ebnte kapak goj\u00ebs. Goj\u00ebmbyllja dmth. kishte t’b\u00ebnte me postulatet e Kopernikut, assesi s’duhej ta lavd\u00ebronte men\u00e7urin\u00eb e tij. I qe ndaluar ta promovonte heliocentrizmin (dhe dmth. ta shpaloste akordimin e tij me heliocentrizmin). Pas nj\u00eb dekade t\u00eb “goj\u00ebmbylljes” p\u00ebr lirin\u00eb e fjal\u00ebs do arrihej nj\u00ebfar\u00eb kompromisi.<\/p>\n

Kisha e kund\u00ebrshtonte cil\u00ebndo teori q\u00eb e mb\u00ebshteste heliocentrizmin. Galileo s’kishte \u00e7’t\u00eb bente, ndoshta ia pati b\u00ebr\u00eb mjaft bukur, gjoja me parimin e “t\u00eb v\u00ebrtetes s\u00eb dyfisht\u00eb”. S’kam \u00e7’b\u00ebj, p\u00ebr bot\u00ebn do jet\u00eb di\u00e7 tjet\u00ebr, e fare di\u00e7 tjet\u00ebr brenda kafk\u00ebs. Publikisht do t’i mohoj bindjet e mia, ama privatisht tjet\u00ebr k\u00ebng\u00eb. Parimi i “dyfisht\u00eb” s’pinte uj\u00eb, s’ka t\u00eb v\u00ebrteta dyfytyr\u00ebshe, t\u00eb v\u00ebrtetat s’kan\u00eb si t’na jen\u00eb t\u00eb dyfishta. Ende s’dinte gj\u00eb kush p\u00ebr “dyfytyr\u00ebsin\u00eb” kuantike.<\/p>\n

Le t’i lidhim disa nga p\u00ebrsiatjet e tij n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb vetme :
\n“nuk ndjehem i detyruar t\u00eb besoj se i nj\u00ebjti Zot q\u00eb na ka pajisur me kuptim, arsye dhe intelekt ka synuar q\u00eb ta shmangim p\u00ebrdorimin e tyre | ( p\u00ebrndryshe s’do na i dhuronte fare, m\u00eb e leht\u00eb do ishte dhe p\u00ebr Zotin, e sidomos n\u00ebse) mendimi \u00ebsht\u00eb aft\u00ebsia m\u00eb e k\u00ebndshme q\u00eb i \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb njer\u00ebzimit | (ja pse) t\u00eb gjitha t\u00eb v\u00ebrtetat jan\u00eb aq t\u00eb lehta p\u00ebr t’u kuptuar sapo t\u00eb zbulohen; \u00e7\u00ebshtja \u00ebsht\u00eb t\u00eb zbulohen | (\u00ebsht\u00eb fat i madh q\u00eb) n\u00eb \u00e7\u00ebshtjet e shkenc\u00ebs, autoriteti i nj\u00eb mij\u00eb vetave nuk vlen sa arsyetimi i p\u00ebrulur i nj\u00eb individi t\u00eb vet\u00ebm”. (shtojcat brenda kllapave i shtova un\u00eb)<\/p>\n

Vall\u00eb si mund t’jet\u00eb p\u00ebrult\u00ebsia e gjeniut m\u00eb grandioze!<\/p>\n

Pra, i detyruar, pati heshtur, pap\u00ebt e vjet\u00ebr pat\u00ebn qen\u00eb m\u00eb t\u00eb “rrept\u00eb”. Mir\u00ebpo do zgjedhej nj\u00eb tjet\u00ebr, dhe k\u00ebshtu le t’themi se i pati trokitur fati si trumcak n\u00eb xham. Papa i ri madje ishte miku dhe mbrojt\u00ebsi i tij. Nga Papa i radh\u00ebs do i jepej leja t\u00eb shkruante rreth tem\u00ebs s\u00eb “heliocentrizmit”, pse jo.<\/p>\n

Pse t’mos shkruante, ama me kushtin q\u00eb teorit\u00eb e Kopernikut t\u2019i shqyrtonte si “hipoteza”. Ose s\u00ebpaku teorit\u00eb ekzistente gjeocentrike-ptolemaike dhe ato (t\u00eb reja) heliocentrike, t\u00eb “rraheshin” baraz dhe paanshm\u00ebrisht. Thuase Papa thjesht po ia “k\u00ebrkonte” nj\u00eb lloj respekti rreth men\u00e7urive aristoteliane-ptolemaike. Sipas Pap\u00ebs men\u00e7urit\u00eb e vjetra “tok\u00ebsore” dhe t\u00eb rejat “diellore” duhej rrahur jo-arbitrarisht dhe nj\u00ebsoj.<\/p>\n

Do ishte aq e pahijshme q\u00eb gjeocentrizmat e 14-15 shekujve t\u2019na mbaronin n\u00eb “shport\u00eb” brenda nat\u00ebs. S’e meritonin t\u00eb turp\u00ebroheshin ashtu nga studimet dhe siguria e Kopernikut. Do ishte dhe m\u00ebkat, q\u00ebkur toka pati funksionuar si “qend\u00ebr” e universit p\u00ebr gjith\u00eb ata shekuj.<\/p>\n

Madje pati funksionuar fort mir\u00eb, asnj\u00eb meteor a komet\u00eb s\u2019e pati humbur udh\u00ebn. Dielli i printe valles dhe planetet rrotulloheshin varg e varg rreth ego-centrizmit tok\u00ebsor, ndoshta dhe rreth “k\u00ebrthiz\u00ebs s\u00eb Mona Liz\u00ebs”. P\u00ebr shekuj e shekuj gjith\u00e7ka pati vajtur aq mbar\u00eb, qofshin mbar\u00ebsi filozofike a kishtare. Err\u00ebsir\u00eb po, amulli e mendjes, ama s\u00ebpaku pati qen\u00eb err\u00ebsir\u00eb e mbar\u00eb. Pse duhej tashm\u00eb t\u2019i prishej terezia gjeocentrizmit, pse duhej prishur harmonia e mbar\u00ebsis\u00eb, pse duhej kryene\u00e7\u00ebsia me “kopernikizma” etj etj.<\/p>\n

Dhe k\u00ebshtu, Galileos i nevojitej liria e fjal\u00ebs, qe akorduar, do i thoshte po “kompromisit”, i qe dh\u00ebn\u00eb liria e fjal\u00ebs me kusht q\u00eb ta mbante fjal\u00ebn. Me kusht q\u00eb t\u2019i lavd\u00ebronte t\u00eb gjitha pik\u00ebpamjet nj\u00ebsoj. S\u2019duhej t\u00eb anonte, duhej paansh\u00ebm, qofshin shkenca a pseudo-shkenca. Diktati kishtar ashtu e k\u00ebrkonte, marr\u00ebveshja thoshte assesi “fjal\u00ebngr\u00ebnie”.<\/p>\n

Mbase Papa mund t’ket\u00eb qen\u00eb dhe skeptik se megjithat\u00eb ky s’do ia dilte ta mbante fjal\u00ebn, pasi do tundohej, aq e v\u00ebshtir\u00eb t\u2019i injorosh \u00ebmb\u00eblsirat e v\u00ebrteta. Supozimi yn\u00eb ngelet supozim. Nga ana tjet\u00ebr, p\u00ebr Galileon problemi ishte (si\u00e7 e cek\u00ebm m\u00eb lart) se as fjal\u00ebt e veta s’mund t’i hante vet\u00ebm me fjal\u00eb. P\u00ebr t’i h\u00ebng\u00ebr fjal\u00ebt o do i hante shkenc\u00ebrisht, o fare. Mir\u00ebpo fillimisht i duhej Liria e Fjal\u00ebs.<\/p>\n

***
\nPara se “fjal\u00ebngr\u00ebnia” t\u00eb ndodhte, me gjas\u00eb ishte e paracaktuar q\u00eb fillimisht t\u00eb frym\u00ebzohej nga holandez\u00ebt. Po, pik\u00ebrisht nga ata holandez\u00ebt me “syze”. Sepse gjithkush frym\u00ebzohet nga di\u00e7 o nga dikush. Psh. as Njutni s’do dinte si varg\u00ebzohen men\u00e7urit\u00eb pa ndonj\u00eb frym\u00ebzim t\u00eb Galileos.<\/p>\n

Teleskopi i par\u00eb si shpikje u takon holandezve, k\u00ebshtu thot\u00eb historia. Para Galileos, syzolog\u00ebt holandez\u00eb mund t’i ket\u00eb frym\u00ebzuar ndonj\u00eb muz\u00eb e largpam\u00ebsis\u00eb, s’e kemi iden\u00eb. Do kalonte nj\u00eb vit pas shpikjes holandeze dhe Galileo ende s’dinte gj\u00eb. S’e kishte as iden\u00eb e “teleskopave”. Akoma s’pati lindur as Graham Bel, gj\u00ebrat d\u00ebgjoheshin aq “ngadal\u00eb”. S’kishte as eBay as Fb, sa p\u00ebr ta bler\u00eb a porositur n\u00eb Amazon as hi\u00e7 se hi\u00e7.<\/p>\n

Do mjaftonte vet\u00ebm t\u00eb d\u00ebgjonte s\u00ebpaku, thjesht nj\u00eb p\u00ebshp\u00ebrim\u00eb e shurdh\u00ebr si lajm, do ishte i k\u00ebnaqur me aq. Dhe ja nj\u00eb dit\u00eb do ndodhte, m\u00eb n\u00eb fund lajmi do i kumbonte n\u00eb vesh\u00ebt. Me gjas\u00eb vet\u00eb Muza e pati marr\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb e “korrierit”, ama e kishte humbur udh\u00ebn, lajmi do vonohej nj\u00eb vit.<\/p>\n

Me t\u00eb d\u00ebgjuar p\u00ebr “syzet” holandeze, pa nj\u00eb pa dy Galileo do i p\u00ebrvilte m\u00ebng\u00ebt dhe do ta ujdiste vet\u00eb nj\u00eb teleskop. Pothuaj si mrekulli, thuase lajmin v\u00ebrtet ia pati sjellur Muza, askush tjet\u00ebr. Mrekulli, sepse s’kishte par\u00eb kurr\u00eb n\u00eb jet\u00ebn e vet teleskop, thjesht ashtu i pati shkrepur e gjith\u00eb “imagjinata”. S’ke si t’mos e quash mrekulli.<\/p>\n

Me teleskopin e par\u00eb s’do ishte dhe aq i k\u00ebnaqur, mund t’i “afronte” gj\u00ebrat vet\u00ebm nja 8 her\u00eb. Shih, thuase asgj\u00eb, gjenialitet e prap\u00eb i pak\u00ebnaqur. Ne as sot e k\u00ebsaj dite s’dim\u00eb si b\u00ebhet as 2 her\u00eb “zoom”, pa le 8 her\u00eb! Do i b\u00ebnte ca p\u00ebrmir\u00ebsime t\u00eb “magjis\u00eb” larg\u00ebpam\u00ebse, dhe gj\u00ebrat pastaj do b\u00ebheshin jo m\u00eb pak por nja 20 her\u00eb “zoom”.<\/p>\n

Emri “teleskop” p\u00ebr instrumentin e vet nuk qe “shpikur” nga Galileo, termi qe farkuar nga matematikani grek Demisiani n\u00eb v. 1611. P\u00ebr fat t\u00eb keq, vet\u00eb s’i kam par\u00eb as teleskopin e holandezve, as at\u00eb t\u00eb Galileos, kuptohet se do doja, e si jo. Sipas meje rishtas \u00ebsht\u00eb mrekulli q\u00eb teleskopi i Galileos ka mbijetuar dhe pas 400 vjet\u00ebsh. Thuhet se n\u00eb nj\u00eb muzeum n\u00eb Itali ka dy sosh projektuar dikur nga Galileo.<\/p>\n

Ashtu krenar e gjenial, do ia paraqiste Senatit t\u00eb Venedikut mrekullin\u00eb teleskopike. Galileo ua pati sqaruar dhe kishte demonstruar si nj\u00eb maestro i v\u00ebrtet\u00eb. Burrat qen\u00eb mahnitur varg e varg. P\u00ebr mrekullin\u00eb dhe p\u00ebr gjenialitetin, Senati do ta shp\u00ebrblente duke e em\u00ebruar lektor (Universiteti n\u00eb Padova), madje duke ia dyfishuar pag\u00ebn.<\/p>\n

E megjithat\u00eb le t’i shkapurisim ca gj\u00ebra simpatike t\u00eb “profesorll\u00ebkut” t\u00eb tij. Dikur si ri, n\u00eb fakt pati menduar t\u00eb b\u00ebhej prift, e kishte me gjith\u00eb mend dhe seriozisht. Mir\u00ebpo e pati “privuar” babai me planet e veta, ky donte q\u00eb i biri t\u00eb studionte mjek\u00ebsi n\u00eb Piza. N\u00eb rregull, do regjistrohej por s’do ta p\u00ebrfundonte kurr\u00eb. N\u00eb v. 1585 do largohej nga universiteti p\u00ebr “shkak” t\u00eb financave si justifikim. Jo se e pati mbaruar, s’\u00ebsht\u00eb se i pat\u00ebn dh\u00ebn\u00eb diplom\u00eb.<\/p>\n

Dy-tre vite m\u00eb pastaj, n\u00eb v. 1588 do aplikonte p\u00ebr nj\u00eb post profesori n\u00eb Bolonj\u00eb. Natyrisht do refuzohej (ndoshta sepse aplikant pa diplom\u00eb, ende s’e pati mbaruar shkoll\u00ebn). E megjithat\u00eb, n\u00eb v. 1589 (me ca favore e ndihma nga dikush) do rikthehej n\u00eb universitetin e Piza, n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin universitet nga ku pati ikur si student – tashm\u00eb si Profesor : )
\nKishte ikur ca vite m\u00eb par\u00eb, ama s’e pati \u00e7uar koh\u00ebn kot, e pati studiuar privatisht matematik\u00ebn. Dhe ja tani lektor matematike n\u00eb Piza. Diploma s’i duhej dhe aq, kok\u00ebn e kishte plot.<\/p>\n

Ndoshta ashtu shkonin pun\u00ebt “universitare” at\u00ebbot\u00eb. Ja q\u00eb rishtas thuase kot, pa sukses, s’do i vazhdohej kontrata sepse me gjas\u00eb Galileo ishte mos pyet, e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb punohej me t\u00eb. Ndoshta s’do jet\u00eb sjell mir\u00eb, do ket\u00eb qen\u00eb i pap\u00ebrshtatsh\u00ebm p\u00ebr student\u00ebt, ec e merre vesh. Sa p\u00ebr dijet e njohurit\u00eb natyrisht se e meritonte profesorll\u00ebkun.<\/p>\n

Mir\u00ebpo rasti i tij s’ishte i ngjash\u00ebm me at\u00eb t\u00eb “katstrof\u00ebs” s\u00eb da Vin\u00e7it (le ta sjellim, p\u00ebr hir t\u00eb shembullit). Da Vin\u00e7i e pati shkaktuar nj\u00eb lloj “zhg\u00ebnjimi katastrofal” p\u00ebr profesorin e vet t\u00eb vizatimit. N\u00eb nj\u00eb moment, ia pati k\u00ebrkuar q\u00eb ky ta vizatonte nj\u00eb engj\u00ebll. Dhe n\u00ebse ta k\u00ebrkon profesori, natyrisht q\u00eb do t’i shpalos\u00ebsh t\u00eb gjitha aft\u00ebsit\u00eb q\u00eb i mban fshehur diku n\u00ebp\u00ebr xhepat. Njeriu i hedh t\u00eb gjitha n\u00eb shesh, me goma e me lapsa. Secili student, gjithkush mundohet t\u00eb b\u00ebj\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00ebn q\u00eb mundet.<\/p>\n

Dhe dmth. da Vin\u00e7i na i qe p\u00ebrveshur vizatimit, do vizatonte e do ta p\u00ebrfundonte. Vet\u00ebm se profesori s’e kishte llogaritur as pritur nj\u00eb befasi t\u00eb till\u00eb. Tekefundit jo aq “katastrofale”. Tani thuase na pati shtangur, kishte ngelur syhapur e pa fjal\u00ebt. Engj\u00eblli ishte vizatuar aq bukur, aq sa profesori pati vendosur kurr\u00eb t’mos vizatonte m\u00eb n\u00eb jet\u00ebn e vet. I pati th\u00ebn\u00eb lamtumir\u00eb lapsit.<\/p>\n

Jo pra, rasti i Galileos n\u00eb Piza s’ishte i “ngjash\u00ebm” me rastin e profesorit t\u00eb da Vin\u00e7it. Rasti i tij s’e kishte befasin\u00eb davin\u00e7iane. S’pati ngelur asnj\u00eb profesor pa “pun\u00eb” – por Galileo vet\u00eb. Sidoqoft\u00eb, mbase desh\u00ebm t\u00eb vijm\u00eb tek fakti q\u00eb lektorll\u00ebku n\u00eb Padova dhe paga e dyfishuar si lajm lexuesve do u vjen m\u00eb tep\u00ebr sesa vet\u00ebm lajm simpatik. Me mrekullin\u00eb e “largpam\u00ebsis\u00eb” do i takonin t\u00eb gjitha diplomat e meritat e mundshme. Gj\u00ebra t\u00eb cilat ashtu-k\u00ebshtu bindsh\u00ebm do i d\u00ebshmonte, dhe do t’i vuloste me “fjal\u00ebngr\u00ebnien”.<\/p>\n

***
\nU muar vesh se Galileo e pati p\u00ebrmir\u00ebsuar teleskopin, p\u00ebrmir\u00ebsim se jo shaka, 20 x “zoom”. Tani duke e patur “largpam\u00ebsin\u00eb”, e gjitha \u00e7far\u00eb kishte ngelur ishte q\u00eb t’ia drejtonte qiellit. Teleskopi i tij ishte fort largpam\u00ebs, m\u00eb i avancuari, Le t’merren holandez\u00ebt me studimin e horizontit t\u00eb oqeanit, ata le t’i zbulojn\u00eb anijet e pirat\u00ebve, q\u00ebkur teleskopi i tyre aq kapacitet ka. Un\u00eb do studioj qiellin, do ia drejtoj qiellit, e madje dhe Diellit. Anise, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit i ngrati do ta “paguante”. N\u00eb koh\u00ebn e tij ende s’dinin se me v\u00ebshrimin e diellit ashtu mund t\u00eb d\u00ebmtoheshin syt\u00eb.<\/p>\n

Dhe k\u00ebshtu do b\u00ebhej i pari i njer\u00ebzimit q\u00eb do ta studionte qiellin i p\u00ebrgatitur me nj\u00eb intrument t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb, me nj\u00eb teleskop. Tamam si nj\u00eb shkenc\u00ebtar i v\u00ebrtet\u00eb. Mendohet t\u00eb jet\u00eb shkenc\u00ebtari i par\u00eb “i v\u00ebrtet\u00eb” eksperimental. Pa instrumentet as shkenca e sotme s’ia del dot. Shkenca e sotme krenare ama edhe tani na duhen Hubble-teleskopat, dhe panum\u00ebr instrumente. Galileo do ta studionte H\u00ebn\u00ebn, do t’i zbulonte h\u00ebnat e Jupiterit, do i zbulonte fazat e Vener\u00ebs, unazat e Saturnit, do t’i zbulonte dhe “njollat \u200b\u200be diellit”. P\u00ebr fat t\u00eb keq, si\u00e7 tham\u00eb “njollat diellore” dhe do ia d\u00ebmtonin syt\u00eb.<\/p>\n

Duke i studiuar k\u00ebto Galileo do ta kishte sigurin\u00eb e mir\u00ebfillt\u00eb p\u00ebr t’i “h\u00ebng\u00ebr fjal\u00ebt”. Do i hante sa m\u00eb bindsh\u00ebm, sa burr\u00ebrisht po aq dhe shkenc\u00ebrisht, jo vet\u00ebm me fjal\u00eb bosh. K\u00ebshtu q\u00eb do lindte dhe shkenca nga burr\u00ebria e tij. Fal\u00eb teleskopit e pati kuptuar mjaftuesh\u00ebm se nuk ishte Toka “qendra e universit”. T\u00eb dh\u00ebnat sugjeronin Dielli ishte qendra e universit. Men\u00e7urit\u00eb gjeocentrike pra ishin gabim. Nd\u00ebrsa kushdo q\u00eb mendon si Aristarku i lasht\u00ebsis\u00eb, apo si Koperniku modern, inkluzivisht dhe un\u00eb vet\u00eb, do kemi t\u00eb drejt\u00eb.<\/p>\n

Par\u00eb nga k\u00ebndv\u00ebshtrimet teologjike, dhe vet\u00ebm v\u00ebzhgimet e tij t\u00eb H\u00ebn\u00ebs ishin “problematike”. Pasi H\u00ebna, nj\u00eb planet i past\u00ebr, pllak\u00eb e p\u00ebrkryer, a disk i l\u00ebmuar e pa t\u00eb meta (si\u00e7 shihej at\u00ebher\u00eb), simbolizonte ose ishte p\u00ebrfaq\u00ebsim i past\u00ebrtis\u00eb, i virgj\u00ebris\u00eb s\u00eb Maris\u00eb. Duke v\u00ebzhguar e duke skicuar, duke i p\u00ebrshkruar topografikat e terrenit h\u00ebnor, Galileo thjesht e pati p\u00ebrmbysur tez\u00ebn se sip\u00ebrfaqja e H\u00ebn\u00ebs ishte e l\u00ebmuar, si\u00e7 besohej. Skicat e tij publikuar n\u00eb “Sidereus Nuncius” (Lajm\u00ebtari Yjor) do u vinin pastaj n\u00eb ndihm\u00eb astronom\u00ebve dhe sa e sa brezave t\u00eb artist\u00ebve.<\/p>\n

N\u00eb fakt, p\u00ebr sip\u00ebrfaqen e H\u00ebn\u00ebs kishte lloj-lloj imagjinat\u00ebsh. Psh. n\u00eb “Codex Leicester” jo ndokush tjet\u00ebr por vet\u00eb da Vin\u00e7i nd\u00ebr t\u00eb tjera pati spekuluar se “…sip\u00ebrfaqja e H\u00ebn\u00ebs \u00ebsht\u00eb e mbuluar me uj\u00eb, prandaj shk\u00eblqimi, prandaj reflektimi i rrezeve t\u00eb Diellit…”. Padyshim da Vin\u00e7i pandehte se ia kishte q\u00eblluar pik\u00ebs, ja pse reflektoheshin rrezet, ja pse ishte aq e ndritshme, ja pse shkenc\u00eb e p\u00ebrtej shkence.<\/p>\n

Sorry Leonardo, i pate shpikur panum\u00ebr gj\u00ebra t\u00eb men\u00e7ura, madje dhe glida e kopter\u00eb, ose dhe vet\u00ebm p\u00ebr “…Liz\u00ebn” pirolla t\u00eb qoft\u00eb (s’prish pun\u00eb q\u00eb ua fale francez\u00ebve, le ta mbajn\u00eb, le t’krenohen dhe ata me gjenialitetin t\u00ebnd). Por ja q\u00eb un\u00eb kam shpikur teleskopin largpam\u00ebs, disa her\u00eb m\u00eb t’mir\u00eb se t’lulandez\u00ebve, dhe mund ta shoh, mund ta skicoj terrenin e H\u00ebn\u00ebs, s’\u00ebsht\u00eb nevoja t\u00eb spekuloj.<\/p>\n

Dhe k\u00ebshtu, do ulej Galileo e do ta q\u00ebndiste vepr\u00ebn dialogjike “Dialogo”, gjoja si dialog mes nj\u00eb p\u00ebrkrah\u00ebsi t\u00eb “kryene\u00e7\u00ebsis\u00eb” kopernikase, dhe nj\u00eb tjetri t\u00eb fanatizmit ptolemaik, dmth. t\u00eb “kryene\u00e7\u00ebsis\u00eb” gjeocentrike. Larg nga paanshm\u00ebria (q\u00eb e k\u00ebrkonte “kompromisi” me Pap\u00ebn) do t\u2019i hante fjal\u00ebt e veta njami-njami. Pena e tij do ta lavd\u00ebronte krenarisht shkenc\u00ebn e re t\u00eb Kopernikut.<\/p>\n

Natyrisht, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arbitraritet dhe trim\u00ebri t\u00eb “fjal\u00ebngr\u00ebnies” do ta humbte p\u00ebrkrahjen dhe miq\u00ebsin\u00eb e Pap\u00ebs. Do thirrej n\u00eb Rom\u00eb, i duhej t’b\u00ebhej gati p\u00ebr gjykim nga Inkuizicioni. Dyshimi p\u00ebr “herezi” at\u00ebbot\u00eb s\u2019ishte nevoja t’v\u00ebrtetohej dhe aq, s’kishte si t\u00eb “v\u00ebrtetohej” as me arsyen as me faktet. Tribunali dhe shkencat juridike t\u00eb koh\u00ebs l\u00ebkundeshin ndoshta po aq sa dhe shkencat gjeocentrike.<\/p>\n

Libri i Galileos do ndalohej p\u00ebr nja 200 vjet, deri n\u00eb v. 1835. N\u00eb koh\u00ebn kur Galileo pati lindur (v. 1564) as q\u00eb mund t\u00eb konsiderohej se di\u00e7 e till\u00eb si “shkenc\u00eb” ekzistonte – thon\u00eb shkollar\u00ebt. Ja q\u00eb me “fjal\u00ebngr\u00ebnien” e tij burr\u00ebrore, nga p\u00ebrspektiva e sotme mund t’thuhet se pati ardhur n\u00eb jet\u00eb foshnja krenaris\u00eb moderne e quajtur “shkenc\u00eb”.<\/p>\n

***
\nN\u00eb fund t\u00eb v. 1632 (pas botimit t\u00eb “Dialogo”) Galileo qe urdh\u00ebruar t\u00eb paraqitej n\u00eb Rom\u00eb. Duke qen\u00eb mjaft i s\u00ebmur\u00eb, n\u00eb Janar t\u00eb v. 1633 qe detyruar p\u00ebr udh\u00ebtimin e mundimsh\u00ebm drejt Rom\u00ebs. Do priste e do priste n\u00eb ankth, do kalonin muaj t\u00eb procesit. Duke filluar nga Prilli do t’thirrej kat\u00ebr her\u00eb n\u00eb seancat, e fundit do ishte m\u00eb 21 Qershor. T\u00eb nes\u00ebrmen, m\u00eb 22 Qershor 1633, Galileo u d\u00ebrgua n\u00eb kish\u00ebn e Santa Maria sopra Minerva, duhej t\u00eb gjunj\u00ebzohej nd\u00ebrsa lexohej d\u00ebnimi i tij. Nga Inkuizicioni qe shpallur fajtor, faji ishte “dyshim p\u00ebr herezi t\u00eb r\u00ebnd\u00eb”, qe detyruar t\u00eb recitonte si dhe ta n\u00ebnshkruante pendes\u00ebn zyrtare, heqjen dor\u00eb nga besimet heretike:<\/p>\n

“Jam gjykuar si i dyshuar p\u00ebr herezi t\u00eb r\u00ebnd\u00eb, dmth. se kam pohuar e besuar se Dielli \u00ebsht\u00eb n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb universit dhe i pal\u00ebvizsh\u00ebm, se Toka nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb universit, dhe se ajo l\u00ebviz. Megjithat\u00eb, duke dashur t\u00eb largoj nga mendjet e Eminencave tuaja dhe t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb krishter\u00ebve besnik\u00eb, k\u00ebt\u00eb dyshim p\u00ebr herezi t\u00eb r\u00ebnd\u00eb konceptuar me arsye kund\u00ebr meje, me zemr\u00ebn e sinqert\u00eb heq dor\u00eb nga ky besim i pahijsh\u00ebm, i mallkoj dhe i urrej gabimet dhe herezit\u00eb e p\u00ebrmendura, dhe n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi t\u00eb gjitha gabimet dhe \u00e7do gabim, herezi dhe ofendim n\u00eb kund\u00ebrshti me Kish\u00ebn e Shenjt\u00eb Katolike” – (Shea & Artigas, 2003<\/em>)<\/p>\n

Shkollar\u00ebt thon\u00eb se nuk \u00ebsht\u00eb fakt historik, anise tradicionalisht thuhet se Galileo n\u00eb fund pati m\u00ebrm\u00ebritur “eppur si muove (e megjithat\u00eb l\u00ebviz). Do d\u00ebnohej me “burgim formal”, mir\u00ebpo p\u00ebr fat d\u00ebnimi do ndryshohej pastaj n\u00eb arrest sht\u00ebpiak.
\nTek n\u00eb v. 1992 nga Kisha pati ardhur \u201cnj\u00eb lloj apologjie\u201d (n\u00ebse mund t\u00eb konsiderohet “apologji” – siduket ca apologjetizma vijn\u00eb 4-5 shekuj me vones\u00eb, apo ndoshta megjithat\u00eb m\u00eb mir\u00eb von\u00eb sesa kurr\u00eb. Thuhet se Papa Piu s XII, por dhe Gjon Pali II kan\u00eb dalur me deklarata zyrtare duke shprehur keqardhjen p\u00ebr trajtimin e Galileos.<\/p>\n

ngjitur:<\/em>
\n1 – Galileo Galilei – Skica t\u00eb fazave h\u00ebnore nga “Sidereus Nuncius” (Lajm\u00ebtari Yjor), 1609<\/span>
\n2 – Giuseppe Bertini – Galileo duke demonstruar p\u00ebr Dozhin e Venedikut si duhet p\u00ebrdorur teleskopi, 1858 (Vila Andrea Ponti, Varese, Itali)<\/span><\/p>\n

Galileo Galilei (1564-1642) – Dialogo<\/strong>, 1632<\/p>\n

…”Dialogo”, edicioni i par\u00eb i “mbrojtjes s\u00eb heliocentrizmit t\u00eb Kopernikut”, lib\u00ebr q\u00eb do ishte shkaku i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb i gjykimit dhe i burgimit t\u00eb tij, sepse fjala e lir\u00eb e tij pati qen\u00eb e kusht\u00ebzuar…<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S. Guraziu – AP, T 2021 (…burrat duhet t’i han\u00eb fjal\u00ebt e veta – n\u00ebse “fjal\u00ebngr\u00ebnia” n\u00ebnkupton arritjen eventualisht tek e v\u00ebrteta, n\u00eb rastin e Galileos problemi ishte se fjal\u00ebt s’hahen vet\u00ebm me fjal\u00eb, zor se hahen fjal\u00ebt me fjal\u00eb… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-8792","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ese"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8792","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8792"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8792\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8792"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8792"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}