{"id":8833,"date":"2021-10-29T20:24:22","date_gmt":"2021-10-29T19:24:22","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=8833"},"modified":"2024-11-03T20:15:43","modified_gmt":"2024-11-03T19:15:43","slug":"liberty-libertas-la-liberte-liria-statuja-e-lirise","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=8833","title":{"rendered":"Libertas, La Liberte, Liberty, Liria (Statuja e Liris\u00eb)"},"content":{"rendered":"<p><em>s. guraziu &#8211; ars poetica, tetor 2021<\/em><\/p>\n<p>( Historin\u00eb e kujtojm\u00eb p\u00ebr t&#8217;i nxjerr\u00eb leksionet, mbamendja na nevojitet p\u00ebr t&#8217;m\u00ebsuar, jo p\u00ebr t&#8217;i &#8220;gjykuar&#8221; d\u00ebshtimet e s\u00eb kaluar\u00ebs. )<\/p>\n<p>1 &#8211; Nanine Vallain (1767-1815) &#8211; &#8220;<strong>Liria<\/strong>&#8221; (La Liberte), 1794<br \/>\n2 &#8211; Frederic A. Bartholdi (1834-1904) &#8211; <strong>Statuja e Liris\u00eb (Liberty duke e Ndri\u00e7uar Bot\u00ebn)<\/strong>, 1886<\/p>\n<p><a  href=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/liberty_2021_opt.jpg\" data-rel=\"lightbox-gallery-0\" data-rl_title=\"\" data-rl_caption=\"\" title=\"\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-8834\" src=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/liberty_2021_opt.jpg\" alt=\"\" width=\"900\" height=\"628\" srcset=\"https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/liberty_2021_opt.jpg 1529w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/liberty_2021_opt-300x209.jpg 300w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/liberty_2021_opt-1024x715.jpg 1024w, https:\/\/letrat.eu\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/liberty_2021_opt-768x536.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 900px) 100vw, 900px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Koncepti i Liris\u00eb (artistikisht, si vizualitet) zakonisht p\u00ebrfaq\u00ebsohet si nj\u00eb metafor\u00eb antropomorfike, dmth. me personifikime t\u00eb ndryshme. Psh. si nj\u00eb \u201cfem\u00ebr klasike\u201d e lidhur me virtytet dhe idealet m\u00eb t\u00eb larta. Simbolikisht, si nj\u00eb per\u00ebndesh\u00eb, pasi ashtu-k\u00ebshtu per\u00ebndeshat jan\u00eb t\u00eb lidhura me virtytet m\u00eb t\u00eb kulluara, si\u00e7 jan\u00eb bukuria, dashuria, seksualiteti, am\u00ebsia, kreativiteti, pjelloria etj.<\/p>\n<p>Andaj pse t\u2019mos jen\u00eb t\u00eb lidhura dhe me Lirin\u00eb, aq e shtrenjt\u00eb liria, pa lirin\u00eb mbase s\u2019mund t\u00eb shijohen mir\u00ebfilli as bukuria, as kreativiteti, as dashuria, as vet\u00eb frym\u00ebmarrja, as jeta, asgj\u00eb. Cilido i burgosur, a qoft\u00eb nj\u00eb zog n\u00eb kafaz, cilido shpirt q\u00eb i \u00ebsht\u00eb pezulluar liria, zor se mund t&#8217;ndjehet i \u201cg\u00ebzuar\u201d. Andaj me plot t\u00eb drejt\u00eb romak\u00ebt, e edhe grek\u00ebt, e edhe t\u00eb tjer\u00eb\u2026 do e kishin s\u00ebpaku nga nj\u00eb per\u00ebndesh\u00eb t\u00eb \u201cLiris\u00eb\u201d.<\/p>\n<p>Tjet\u00ebr q\u00eb as romak\u00ebve as grek\u00ebve s&#8217;u pati vajtur mir\u00ebfilli &#8220;mendja&#8221; e anti-skllav\u00ebris\u00eb, tekefundit e \u00e7monin dhe mbronin Lirin\u00eb e atyre q\u00eb ishin t\u00eb Lir\u00eb, kaq mjaftonte. Ec e merru me lirin\u00eb e t\u00eb gjith\u00ebve, s&#8217;kap\u00ebrthehej dot. Konceptet e bot\u00ebs ashtu qen\u00eb brumosur e pjekur, nd\u00ebrgjegjen fare t\u00eb qet\u00eb, flinin zbathur. Mjaftonte t&#8217;i luteshin Libertas (pararend\u00ebsit grek\u00eb Eleuteris\u00eb, per\u00ebndesh\u00ebs s\u00eb tyre), dhe do u faleshin gjith\u00eb m\u00ebkatet. Aty-k\u00ebtu gjat\u00eb koh\u00eblinj\u00ebs s\u00eb historis\u00eb moralisht mbase do e ken\u00eb vrar\u00eb mendjen (dmth. si supozim modest, tekefundit poet\u00ebt e koh\u00ebs). Mir\u00ebpo nga aspekti &#8220;kulturor e politik&#8221; vall\u00eb si do ia b\u00ebnin pa skllev\u00ebrit! E paimagjinueshme&#8230;<\/p>\n<p>S&#8217;e gjykon kush lasht\u00ebsin\u00eb, se mos na i r\u00ebnduaka m\u00ebkati greko-romak\u00ebt, nonsens, as q\u00eb b\u00ebhet fjal\u00eb, s&#8217;e gjykon kush asnj\u00eb nga popujt e lasht\u00ebsis\u00eb. E shkuara e njer\u00ebzimit prore justifikohet nga vet\u00eb historia. E din\u00eb shkollar\u00ebt, akademik\u00ebt, t\u00eb gjith\u00eb, e kaluara kurr\u00eb nuk &#8220;gjykohet&#8221;, qoft\u00eb e larg\u00ebt qoft\u00eb relativisht e af\u00ebrt. Secila shkoll\u00eb, \u00e7do universitet i planetit impenjohet q\u00eb historia t\u00eb interpretohet denj\u00ebsisht e objektivisht, pa paragjykime.<\/p>\n<p>Madje dhe 2 mij\u00ebvje\u00e7ar\u00eb pas romak\u00ebve, vet\u00eb holandez\u00ebt, spanjoll\u00ebt, portugez\u00ebt, britanez\u00ebt etj. pothuaj do ta &#8220;zbraznin&#8221; afro-kontinentin. Ishte parallogaritur q\u00eb buz\u00ebqeshjet e varfanjak\u00ebve do lul\u00ebzonin andej n\u00eb tokat e &#8220;indian\u00ebve&#8221;, s\u00eb bashku me ato t\u00eb Apa\u00e7\u00ebve. N\u00eb rregull, ca gj\u00ebra s&#8217;pat\u00ebn vajtur dhe aq mbar\u00eb, her\u00eb-her\u00eb filizat do thaheshin e do vyshkeshin. Aty-k\u00ebtu mund t&#8217;ken\u00eb &#8220;d\u00ebshtuar&#8221; parapritjet, asgj\u00eb, t\u00eb shkuara t\u00eb harruara&#8230;<\/p>\n<p>Historin\u00eb e kujtojm\u00eb p\u00ebr t&#8217;i nxjerr\u00eb leksionet, mbamendja na nevojitet p\u00ebr t&#8217;m\u00ebsuar, jo p\u00ebr t&#8217;i &#8220;gjykuar&#8221; d\u00ebshtimet e s\u00eb kaluar\u00ebs. Do ishte &#8220;absurd&#8221; t&#8217;mos ndjehej e qet\u00eb historia e Rom\u00ebs, e Egjiptit, e Babilonis\u00eb etj. Arenat gladiatoreske t\u00eb Rom\u00ebs sikur qen\u00eb &#8220;asht\u00ebzuar&#8221; me nj\u00eb shtres\u00eb pluhuri prej kafkash t\u00eb shtypura. E sakt\u00eb, por \u00e7far\u00eb pastaj&#8230; asgj\u00eb.<\/p>\n<p>Meq\u00eb ra fjala, nj\u00ebsoj ndjehet e qet\u00eb dhe historia britanike, vet\u00eb Neptuni (Poseidoni) ia pati dor\u00ebzuar Britanis\u00eb skeptrin e Perandoris\u00eb Oqeanike (ndoshta dhe at\u00eb t\u00eb Atlantid\u00ebs&#8230; Platonike, pse jo). Anijet holandeze dhe ato britaneze (n\u00ebn flamujt e mbret\u00ebreshave&#8230; deri tek Victoria) s&#8217;ndaleshin me vajtje-ardhjet tejoqeanike. Ngjash\u00ebm si mega-tanker\u00ebt e koh\u00ebs son\u00eb, nj\u00ebsoj si anijet gjigante me kontejner\u00ebt e &#8220;globalizmit&#8221; q\u00eb s&#8217;din\u00eb t\u00eb ndalur. Sepse dihet, plantacionet, fushat e paskajshme, kuzhinat e &#8220;neo-klasicizmit&#8221; amerikan, etj etj. pambuku jo se jo&#8230; por komplet, at\u00ebbot\u00eb e gjith\u00eb ekonomia amerikane s&#8217;do ia b\u00ebnte as &#8220;g\u00ebk&#8221;.<\/p>\n<p>Gjithsesi, Statuja e Liris\u00eb (Liberty), dhurat\u00eb e francez\u00ebve t\u00eb kulturuar p\u00ebr popullin amerikan, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb per\u00ebndesh\u00eb romake, \u00ebsht\u00eb figur\u00eb e Libertas, e per\u00ebndesh\u00ebs romake t\u00eb Liris\u00eb. S\u2019di n\u00ebse ka ngelur ndonj\u00eb skulptur\u00eb romake e Libertas, por di q\u00eb portretin e saj romak\u00ebt e p\u00ebrdornin n\u00ebp\u00ebr monedhat. Edhe amerikan\u00ebt sot e p\u00ebrdorin per\u00ebndesh\u00ebn n\u00ebp\u00ebr monedhat e tyre (pa\u00e7ka se per\u00ebndesh\u00eb romake). Meq\u00eb pakashum\u00eb e nj\u00ebjta gj\u00eb \u00ebsht\u00eb, simbolet jan\u00eb simbole, apo jo, qofshin romake a neo-amerikane.<\/p>\n<p>Dhurata e Libertas, fare leht\u00eb mund t&#8217;jet\u00eb (dhe padyshim \u00ebsht\u00eb) dhurata m\u00eb simbolike e t\u00eb gjitha koh\u00ebrave. Sikur mbar\u00eb njer\u00ebzimit ia dhuron shpres\u00ebn, simbolizmin e liris\u00eb, ia fal ndjenjen e krenaris\u00eb. Me statujen sikur qe &#8220;vulosur&#8221; nj\u00eb faqe ebardh\u00eb e historis\u00eb amerikane. Ndoshta dhe vet\u00eb Amerigoja andej n\u00eb jet\u00eb-p\u00ebrtejmen e vet do ta ket\u00eb festuar (patjet\u00ebr do i ken\u00eb cak\u00ebrruar gotat me Kolumbon). Pas nj\u00eb lufte t\u00eb madhe jugo-veriore skllavopronar\u00ebt kok\u00ebfort\u00eb m\u00eb n\u00eb fund qen\u00eb &#8220;civilizuar&#8221;, humbja e luft\u00ebs sikur i pati shtr\u00ebnguar t\u00eb mbushen mend : )<\/p>\n<p>M\u00eb 28 Tetor 1886, \u201cLiberty\u201d i qe dedikuar &#8220;Liris\u00eb&#8221; &#8211; si statuj\u00eb shohim q\u00eb per\u00ebndesha Libertas mban nj\u00eb pishtar n\u00eb dor\u00ebn e djatht\u00eb. Nd\u00ebrsa n\u00eb dor\u00ebn e majt\u00eb mban nj\u00eb tabula ansata me mbishkrimin JULY IV MDCCLXXVI (4 Korrik 1776), dmth. me numra romak\u00eb, data e Shpalljes s\u00eb Pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb SHBA. Emri i plot\u00eb i zonj\u00ebs-statuj\u00eb \u00ebsht\u00eb \u201cStatuja e Liris\u00eb \u2013 Liberty duke e Ndri\u00e7uar Bot\u00ebn\u201d\u2026<\/p>\n<p>[ <span style=\"color: #999999;\">m\u00eb posht\u00eb ngjitur pak histori rreth \u201cLiberty\u201d nga Amber C. Snider<\/span> ]<\/p>\n<p>***<br \/>\nAmber C. Snider, n\u00eb nj\u00eb shkrim hedhur n\u00eb linj\u00eb (2019) na rr\u00ebfen shkurt historin\u00eb e statujes \u2013 Statuja e Liris\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb simbol i liris\u00eb, i frym\u00ebzimit dhe i shpres\u00ebs, n\u00eb v. 1865 francezi E. de Laboulaye e propozoi iden\u00eb e nj\u00eb dhurate monumentale nga populli Francez p\u00ebr popullin Amerikan. Laboulaye ishte nj\u00eb aktivist kund\u00ebr skllav\u00ebris\u00eb (president i Shoqat\u00ebs Franceze kund\u00ebr Skllav\u00ebris\u00eb), ai besonte se festimi i demokracis\u00eb s\u00eb Amerik\u00ebs, ashtu menj\u00ebher\u00eb pas Luft\u00ebs Civile, si dhe braktisja e skllav\u00ebris\u00eb, mund t\u2019i forconte dhe idealet demokratike t\u00eb Franc\u00ebs.<\/p>\n<p>Me dizajnin do merrej skulptori francez F. A. Bartholdi, versioni p\u00ebrfundimtar i dizajnit qe patentuar n\u00eb v. 1879 dhe nd\u00ebrtimi i statujes pati filluar shpejt\u00eb \u2013 shkruan Snider.<br \/>\nDizajni i Bartholdit ishte kolosal \u2013 n\u00eb fakt, do ishte skulptura m\u00eb e madhe e koh\u00ebs, m\u00eb e madhe se \u00e7do skulptur\u00eb tjet\u00ebr n\u00eb bot\u00eb. Nd\u00ebrsa A. G. Eiffel, projektuesi i Kull\u00ebs Eifel, do ta projektonte korniz\u00ebn skeletore t\u00eb statuj\u00ebs. Ekspertiza inxhinierike e Eifel ishte thelb\u00ebsore p\u00ebr struktur\u00ebn, pjesa e brendshme e hekurave duhej ta mbante pesh\u00ebn prej 200 tonelatave, e po ashtu duhej t\u2019i p\u00ebrkrahte + 100 tonelatat e mb\u00ebshtjelljes s\u00eb jashtme t\u00eb bakrit.<\/p>\n<p>Statuja q\u00ebndron af\u00ebrsisht 34 metra e lart\u00eb, por n\u00ebse t\u00eb matej dhe piedestali s\u00eb bashku me maj\u00ebn e pishtarit \u2013 thot\u00eb Snider, lart\u00ebsia e saj e plot\u00eb do na dilte 93 metra. Dora e saj e djatht\u00eb shtrihet lart p\u00ebr ta mbajtur nj\u00eb pishtar veshur me flori 24 karat\u00ebsh, dhe n\u00eb kok\u00eb ka nj\u00eb kuror\u00eb me shtat\u00eb cepa, q\u00eb simbolizojn\u00eb shtat\u00eb kontinentet. N\u00eb k\u00ebmb\u00ebt e saj q\u00ebndrojn\u00eb pranga t\u00eb thyera, t\u00eb cilat p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb nj\u00eb grua t\u00eb liruar nga shtypja dhe tirania.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrtimi i statuj\u00ebs s\u2019pati qen\u00eb dhe aq pun\u00eb e leht\u00eb, jo vet\u00ebm p\u00ebr shkak t\u00eb madh\u00ebsis\u00eb, ShBA do ishte p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr nd\u00ebrtimin dhe financimin e piedestalit prej 27 m, nd\u00ebrsa Franca do fokusohej p\u00ebr ekzekutimin e statuj\u00ebs dhe p\u00ebr transportin e saj, ndar\u00eb n\u00eb 350 pjes\u00eb, p\u00ebrtej oqeanit. T\u00eb dy vendet do ballafaqoheshin me probleme financimi, k\u00ebshtu q\u00eb i qen\u00eb drejtuar publikut p\u00ebr ndihm\u00eb, p\u00ebrfundimisht do mblidheshin fonde p\u00ebrmes eventeve artistike, ankandeve, donacioneve etj.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>LIBERTY<br \/>\nS. Guraziu, 2009<\/p>\n<p>S\u2019jam si ti, Statuj\u00eb e Liris\u00eb,<br \/>\nme pishtarin e Prometeut<br \/>\nn\u00eb duar, me drit\u00ebn e urt\u00ebsin\u00eb,<br \/>\nme nj\u00eb univers bosh\u00ebsie<br \/>\nq\u00eb s\u2019e njohim as un\u00eb<br \/>\ndhe as ti \u2013 Liberty e pafajshme,<br \/>\n\u00e7do gj\u00eb e mozaikut p\u00ebrjashta<br \/>\nna p\u00ebrket neve, ka di\u00e7<br \/>\nq\u00eb pulson brenda, shtytja,<br \/>\ninercioni i gjakut, vet\u00eb<br \/>\njemi krijuesit e s\u00eb jashtmes,<br \/>\ni kemi shpikur statujat,<br \/>\nreliket, simbolet,<br \/>\nme q\u00ebllim t\u2019ia kujtonim<br \/>\nvetes s\u00eb paku t\u00eb jashtmen<br \/>\ne Liris\u00eb, por \u00e7far\u00eb e plot\u00ebson<br \/>\nbrend\u00ebsin\u00eb, me \u00e7far\u00eb<br \/>\nta mbushim bosh\u00ebsin\u00eb<br \/>\nt\u00ebnde, nj\u00eb boshll\u00ebk Piramide,<br \/>\nmos vall\u00eb me r\u00ebr\u00eb germash<br \/>\ndhe kurthe \u2013 apo thjesht<br \/>\n\u00ebsht\u00eb besim, i nj\u00ebsuar<br \/>\nme grahmat e flak\u00ebs,<br \/>\noksigjen q\u00eb \u201cdigjet\u201d<br \/>\ni frym\u00ebmarrjes, beso pra<br \/>\ndhe ti Liberty\u2026 n\u00eb Lirin\u00eb,<br \/>\nkurr\u00eb s\u2019do t\u2019i kesh frik\u00eb pastaj<br \/>\ntreqind kalor\u00ebsit e nd\u00ebrgjegjes,<br \/>\nt\u2019i godasin portat, bedenat<br \/>\nq\u00eb rr\u00ebnohen me vet\u00eb gur\u00ebt<br \/>\ne vet, katapultet ngjeshur<br \/>\nme t\u00eb nj\u00ebjtit gur\u00eb, s\u2019do<br \/>\ni kesh frik\u00eb as kapu\u00e7on\u00ebt<br \/>\nnet\u00ebve me stuhi, t\u00eb mistersh\u00ebm<br \/>\nsi vdekja, si nata me pelerin\u00ebn<br \/>\ne zez\u00eb q\u00eb e mb\u00ebshtjell<br \/>\nbosh\u00ebsin\u00eb, t\u00eb padukshmen<br \/>\ne trisht\u00eb, tek trokasin<br \/>\nn\u00eb portat e kalbura<br \/>\nt\u00eb pallatit t\u00ebnd\u2026 t\u00eb \u00ebndrrave.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>s. guraziu &#8211; ars poetica, tetor 2021 ( Historin\u00eb e kujtojm\u00eb p\u00ebr t&#8217;i nxjerr\u00eb leksionet, mbamendja na nevojitet p\u00ebr t&#8217;m\u00ebsuar, jo p\u00ebr t&#8217;i &#8220;gjykuar&#8221; d\u00ebshtimet e s\u00eb kaluar\u00ebs. ) 1 &#8211; Nanine Vallain (1767-1815) &#8211; &#8220;Liria&#8221; (La Liberte), 1794 2&hellip; <a href=\"https:\/\/letrat.eu\/?p=8833\" class=\"more-link\">Lexo <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-8833","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-classic"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8833","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8833"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8833\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8833"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8833"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8833"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}