{"id":9659,"date":"2018-12-04T11:43:03","date_gmt":"2018-12-04T10:43:03","guid":{"rendered":"https:\/\/letrat.eu\/?p=9659"},"modified":"2024-08-26T09:35:41","modified_gmt":"2024-08-26T08:35:41","slug":"gjashte-statujat-e-kontinenteve-1878","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/letrat.eu\/?p=9659","title":{"rendered":"Gjasht\u00eb Statujat e Kontinenteve, 1878"},"content":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, N 2014 (publikuar dhe n\u00eb gazet\u00ebn “Rr\u00ebnj\u00ebt”, Itali)<\/em><\/p>\n

…u desh pothuaj nj\u00eb shekull pas zbulimit t\u00eb kontinentit t\u00eb 4-t\u00eb q\u00eb t\u00eb “pranohej” intelektualisht koncepti i ri i bot\u00ebs, gjeografia e re kontinentale. Statujat e kontinenteve (ose t\u00eb cilat i “prezantojn\u00eb” figurativisht kontinentet) u blen\u00eb nga shteti francez p\u00ebr World Expo t\u00eb v. 1878 n\u00eb Paris, nga skulptor\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm. Thuhet se m\u00eb par\u00eb skulpturat ishin vendosur n\u00eb kopshtin e pallatit Trocad\u00e9ro, tani ndodhen t\u00eb instaluara para hyrjes s\u00eb Musee d’Orsay.<\/p>\n

\"Gjasht\u00eb<\/a><\/p>\n

Statujat e kontinenteve (ose t\u00eb cilat i “prezantojn\u00eb” figurativisht kontinentet) u blen\u00eb nga shteti francez p\u00ebr World Expo t\u00eb v. 1878 n\u00eb Paris, nga skulptor\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm.<\/span><\/p>\n

Pak fjal\u00eb si koment… me nga ndonj\u00eb kok\u00ebrr gazmore, aty-k\u00ebtu<\/strong> : )<\/p>\n

Sa p\u00ebr emrat e kontinenteve dihet q\u00eb dy prej tyre, Europa dhe Azia erdh\u00ebn sipas emrave t\u00eb mitologjis\u00eb greke. \u00cbsht\u00eb interesante, qoft\u00eb dhe si koin\u00e7idenc\u00eb apo rast\u00ebsi q\u00eb p\u00ebrve\u00e7 Europes, emrat e kontinenteve fillojn\u00eb dhe mbarojn\u00eb me t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn germ\u00eb. Apo ndoshta dhe nuk \u00ebsht\u00eb aspak “interesante”, sepse n\u00eb latinisht (dhe n\u00eb anglisht po ashtu) fillojn\u00eb dhe mbarojn\u00eb me t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn germ\u00eb. N\u00eb anglisht vet\u00ebm Europe mbaron me “e”, dhe mendohet se kjo pati ngelur nga fr\u00ebngjishtja normane, kur ata e pushtuan Anglin\u00eb n\u00eb vitin 1066. N\u00eb fr\u00ebngjisht t\u00eb gjitha mbarojn\u00eb me “e-n\u00eb” e paz\u00ebshme, psh. Amerique, Europe, Afrique, Antarctique.<\/p>\n

Por termat, si dhe vet\u00eb emrat gjeografik\u00eb nuk jan\u00eb fuqizuar aq “leht\u00eb” p\u00ebr t’ngelur n\u00eb p\u00ebrdorim pik\u00ebrisht k\u00ebshtu si\u00e7 jan\u00eb sot. Kjo mbase dhe n\u00ebnkuptohet.
\nSidoqoft\u00eb, n\u00eb nj\u00eb artikull t\u00eb New York Times, me titull “The Myth of Continents – A Critique of Metageography” by M. W. Lewis and K. E. Wigen (1977), thuhej se u desh pothuaj nj\u00eb shekull pas zbulimit t\u00eb kontinentit t\u00eb 4-t\u00eb q\u00eb t\u00eb “pranohej” intelektualisht koncepti i ri i bot\u00ebs, ose gjeografia e re kontinentale. Thuhej aty se nj\u00eb publikim francez p\u00ebr hesapet gjeografike i vitit 1555 (dmth. edhe pse Amerika qe zbuluar p\u00ebr 50-60 vite tashm\u00eb) akoma e paraqiste bot\u00ebn sipas modelit 3-kontinental, Europa-Afrika-Azia… ashtu si\u00e7 njihej q\u00eb nga koh\u00ebt e vjetra.<\/p>\n

Apo ndoshta dhe s’kishin faj, aq ishte bota e at\u00ebhershme, ishin 3 gjeo-nj\u00ebsi tok\u00ebsore, her\u00eb si pllakash mbi uj\u00eb, p\u00ebr dikend tjet\u00ebr si ishuj, her\u00eb si gadishuj… dhe ashtu-k\u00ebshtu, ve\u00e7 ishin t\u00eb lidhura ngusht me historin\u00eb e me mitologjin\u00eb e popujve.<\/p>\n

Nga mitologjia greke, Europa ishte nj\u00eb princesh\u00eb e bukur fenikase, vajz\u00eb e Agenorit, mbretit fenikas dhe e mbret\u00ebresh\u00ebs Telefasa (n\u00eb shum\u00eb vende Telefasa referehohet dhe si Argiopa), ose madje ndoshta Europa ishte vajz\u00eb jo e Agenorit, por e Feniksit dhe e Perimedes (Feniksi vet\u00eb ishte i biri i Agenorit)!
\nNatyrisht, \u00ebsht\u00eb aq e koklavitur mitologjia greke, dhe duke qen\u00eb shum\u00eb versione p\u00ebr t\u00eb nj\u00ebjtat gj\u00ebra… e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb thuhet di\u00e7 “shkenc\u00ebrisht” : )<\/p>\n

Artistikisht, tema e Europes dhe e Zeus Dem-ushit ishte aq e popullarizuar nd\u00ebr artist\u00ebt klasik\u00eb, nd\u00ebr piktor\u00eb e nd\u00ebr skulptor\u00eb evropian\u00eb, ekzistojn\u00eb panum\u00ebr piktura e skulptura n\u00ebp\u00ebr muzeumet e bot\u00ebs, ose nd\u00ebr koleksione private.
\nGjith\u00e7ka pati filluar kur nj\u00eb dit\u00eb, derisa Europa po lozte me shoqet e veta n\u00eb plazh… apo diku buz\u00eb detit, qe v\u00ebn\u00eb re nga Zeusi dhe i cili thuhet se pati ngelur fort i mahnitur nga bukuri e saj. Qe befasuar vet\u00eb Zeus Per\u00ebndia, qe mahnitur aq sa, edhe pse hyjnor u dashurua n\u00eb Europen (hehh pa\u00e7ka se Zeusi ishte i martuar madje, vet\u00eb Hera ishte gruaja e tij)<\/p>\n

Dhe i ngrati Zeus q\u00eb ta mbante sekret p\u00ebr gruan e vet (dmth. k\u00ebt\u00eb “marr\u00ebzi” t\u00eb re t\u00eb zemr\u00ebs – s’do mend se ai e donte dhe Her\u00ebn, p\u00ebrndryshe s’do ishte martuar me t\u00eb, por dhe p\u00ebr t’mos e trembur me pamjen hyjnore princesh\u00ebn e njom\u00eb Europa, thjesht pati zgjedhur ta merrte form\u00ebn e nj\u00eb demi t\u00eb bardh\u00eb. Ashtu si dem i bukur dhe i k\u00ebndsh\u00ebm i qe afruar dhe pati ruajtur durimin k\u00ebmb\u00ebngult\u00ebsisht derisa Europa qe miq\u00ebsuar me t\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb fund (kur ajo ve\u00e7 e pati fituar besimin e asaj “kafshe” t\u00eb bukur, q\u00eb p\u00ebr \u00e7udi nuk largohej) n\u00eb loj\u00eb e sip\u00ebr ashtu si\u00e7 ndodhej hipur n\u00eb qaf\u00ebn e tij, Zeusi u nis dhe e kaloi detin p\u00ebr ta sjellur n\u00eb Kret\u00eb, n\u00eb vendlindjen e tij. Shkurt e tro\u00e7, Dem-Zeusi si nj\u00eb valentinian i dashuruar gjer n\u00eb vesh\u00eb, e pati mashtruar, e pati manipuluar, e pati rr\u00ebmbyer Europen… dhe sipas tij, gjith\u00e7ka n\u00eb em\u00ebr t\u00eb dashuris\u00eb. Por ja q\u00eb s’ke \u00e7’b\u00ebn… n\u00ebse t\u00eb kesh pun\u00eb me vullnetin hyjnor, s’ke madje as ku ankohesh n\u00ebse t\u00eb rrembejn\u00eb zotat, apo dhe m\u00eb sakt\u00eb, vet\u00eb Kryezoti!<\/p>\n

Europa<\/p>\n

Pra Europa jon\u00eb bukuroshe, kjo princesh\u00eb moderne e mban emrin e nj\u00eb princeshe t\u00eb bukur mitologjike… aq e bukur ishte, baraz me bukurin\u00eb hyjnore, mjaftuesh\u00ebm e bukur sa p\u00ebr t’u dashuruar dhe vet\u00eb per\u00ebndit\u00eb, e pse jo dhe p\u00ebr t’u b\u00ebr\u00eb “xheloze” per\u00ebndeshat!<\/p>\n

Meq\u00eb ra fjala e xhelozis\u00eb, un\u00eb vet\u00eb tani p\u00ebr tani s’kam argumente n\u00ebse Hera e pati marr\u00eb vesh \u00e7apk\u00ebnll\u00ebkun e Zeusit, apo thjesht pati heshtur nga inati, por mitologjia na ofron madje dhe d\u00ebshmi sa i p\u00ebrket xhelozis\u00eb hyjnore. Vall\u00eb a nuk qe trazuar nga xhelozia Venera (dmth. vet\u00eb Af\u00ebrdita, per\u00ebndesha e dashuris\u00eb dhe e bukuris\u00eb) n\u00eb Psiken bukuroshe t\u00eb Amorit?!<\/p>\n

Mir\u00ebpo edhe sikur Hera ta kishte \u00e7ar\u00eb kok\u00ebn fort p\u00ebr “problematik\u00ebn zeusiane” (t\u00eb mosngopjes me dashuri), p\u00ebr Zeusin s’ishte as hera e par\u00eb as e fundit, dihen t\u00eb gjitha aventurat e tij dhe dashurit\u00eb e shumta… Psh. Ganimedi bukurosh qe rr\u00ebmbyer po ashtu nga ai, kur Zeusi k\u00ebsaj radhe nuk qe kthyer n\u00eb nj\u00eb dem bardhosh, por n\u00eb nj\u00eb shqiponj\u00eb madh\u00ebshtore. Ai gjithmon\u00eb, sa her\u00eb i rr\u00ebmbente dashurit\u00eb e veta, transformohej n\u00eb di\u00e7 tjet\u00ebr, pra kush na garanton sot neve q\u00eb merremi me mitet e me kronikat se, bie fjala Kazanova i dikursh\u00ebm dhe cilido i s\u00eb sotmes, apo dhe ai Don Zhuani etj. nuk ishin ndokush tjet\u00ebr por vet\u00eb Zeus valentiniani!? Jo pra, s’kemi asnj\u00ebfar\u00eb garancie.<\/p>\n

M\u00eb von\u00eb, sa i p\u00ebrket “homoseksualizmit zeusian”, Platonit t\u00eb men\u00e7ur s’kishte kush t’ia hiqte nga koka aspektin e mitit t\u00eb Ganimedit bukurosh, t\u00eb gjitha fajet p\u00ebr format e “paiderast\u00eda-s” sociale n\u00eb Kret\u00eb, si\u00e7 e quante ai problemin… ia ngarkonte Zeusit. Nd\u00ebrsa po, n\u00eb rastin e Ganimedit thuhet se Hera qe b\u00ebr\u00eb fort xheloze, vet\u00ebm Hera si e vetmja. Pra k\u00ebsaj radhe i kemi pohimet e drejtp\u00ebrdrejta nga mitologjia, qofshin si spekulime t\u00eb thjeshta apo qofshin dhe si hipoteza t\u00eb avancuara t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs, t\u00eb cilat kontribuan pa hile p\u00ebr rr\u00ebnj\u00ebzimin e mitit.<\/p>\n

Azia
\nAzia, bazuar n\u00eb mitologjin\u00eb greke, ishte nj\u00eb vajz\u00eb e hyjnive titanike, e titanit t\u00eb qujtur Oqean dhe e titanid\u00ebs Teti, dhe m\u00eb pastaj Azia qe n\u00ebna e Atlasit, e Prometeut, Epimeteut dhe e Menoteut.<\/p>\n

Afrika
\nAfrika u quajt ashtu nga romak\u00ebt e vjet\u00ebr, sipas popullit q\u00eb jetonte n\u00eb ato treva dhe veten e quanin “Afri”, por romak\u00ebt at\u00ebbot\u00eb e kishin fjal\u00ebn vet\u00ebm p\u00ebr pjes\u00ebn veriore afrikane, termi si em\u00ebr p\u00ebr gjith\u00eb Afik\u00ebn e sotme u “rr\u00ebnj\u00ebzua” m\u00eb von\u00eb.<\/p>\n

Amerika
\nAmerika u quajt sipas emrit t\u00eb latinizuar “Americus Vespucius”, t\u00eb Amerigo Vespucci-t, dhe mir\u00eb… kjo e qart\u00eb, e leht\u00eb p\u00ebr ta kuptuar k\u00ebt\u00eb. Por se p\u00ebrse ky kontinent nuk u quajt bie fjala “Kolumbia”, pasi q\u00eb detari i mir\u00ebnjohur Kolumbo ishte atje para Amerigos, sot nga ne mund vet\u00ebm t\u00eb hamend\u00ebsohet, apo dhe t\u00eb spekulohet ndonj\u00eb gj\u00eb.
\nPsh. duke e ditur q\u00eb i ngrati Kolumbo madje pati dh\u00ebn\u00eb shpirt duke menduar se e kishte zbuluar rut\u00ebn e re “per\u00ebndimore” p\u00ebr Indin\u00eb (p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr ai ashtu dhe i pati quajtur indigjen\u00ebt apo vendasit atje, “indian\u00eb”), at\u00ebher\u00eb mbase Kolumbia e sotme, em\u00ebrtuar sipas emrit t\u00eb tij, dhe \u00ebsht\u00eb e mjaftueshme si mir\u00ebnjohje e meritokracis\u00eb kolumbiane sa i p\u00ebrket zbulimeve : )<\/p>\n

Antarktika
\nAntarktid\u00ebn e kemi nga fjala greke “anti” dhe “arktikos”, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb “e kund\u00ebrta e veriut”, dhe Arktik nga “arktos”, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb “ariu”, dhe pasi q\u00eb Arusha e Madhe si plejad\u00eb yjore-qiellore paraqet apo p\u00ebrfaq\u00ebson Veriun.<\/p>\n

Australia
\nAustralin\u00eb e kemi nga fjala e latinishtes “australis” q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb “jugor”, n\u00eb latinisht emrat gjeografik\u00eb jan\u00eb n\u00eb gjinin\u00eb fem\u00ebrore, psh. Francia, Scandinavia, Germania, Britannia, Iberia, Persia… padyshim \u00ebsht\u00eb menduar di\u00e7 si “kontinenti jugor”… po t’ishte fjala p\u00ebr shqipen, mbase dhe ne do ia thoshim “Jugoria”, ose ngjash\u00ebm.<\/p>\n

Skulpturat n\u00eb foton e bashk\u00ebngjitur, sipas radh\u00ebs:
\n1. “Europa” – punuar n\u00eb vitin 1878 nga Alexandre Schoenewerk (1820-1885)
\n2. “Amerika Veriore” – punuar n\u00eb vitin 1878 nga Ernest-Eug\u00e8ne Hiolle (1834-1886)
\n3. “Azia” – punuar n\u00eb vitin 1878 nga Alexandre Falgui\u00e8re (1831-1900)
\n4. “Afrika” – punuar n\u00eb vitin 1878 nga Eug\u00e8ne Delaplanche (1836-1891)
\n5. “Amerika Jugore” – punuar n\u00eb vitin 1877 nga Aim\u00e9 Millet (1819-1891)
\n6. “Oqeania” – punuar n\u00eb vitin 1878 nga Mathurin Moreau (1822-1912)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S. Guraziu – Ars Poetica, N 2014 (publikuar dhe n\u00eb gazet\u00ebn “Rr\u00ebnj\u00ebt”, Itali) …u desh pothuaj nj\u00eb shekull pas zbulimit t\u00eb kontinentit t\u00eb 4-t\u00eb q\u00eb t\u00eb “pranohej” intelektualisht koncepti i ri i bot\u00ebs, gjeografia e re kontinentale. Statujat e kontinenteve… Lexo →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-9659","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-classic"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9659","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9659"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9659\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9659"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9659"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/letrat.eu\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9659"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}