Shkenca në terma të thjeshtësuar – “Grimca e Zotit” (Bozoni i Higgs)

(Sky Division, Tetor 2018)

Pasi fizikanët t’na e kenë sqaruar, e dimë dmth. pastaj që njëra nga vetitë më misterioze dhe më të rëndësishme të materies është masa. Paçka se fizikanët modernë bie fjala s’dinë ç’është “materia e errët”, vetë e kanë shpikur ama s’dinë ç’është. Pavarësisht mosdijes, shpikja merret si “shpikje” fort serioze. Spekulohet se “materia e errët” përbën jo më pak por rreth 85% të gjithë materies universale, dhe rreth 1/4 e dendësisë totale energjitike. Hm… nëse 85% “materie e errët” atëherë okidoki, sëpaku na ngelet 15% e asaj “materies” ordinere.

Gjithsesi në thelb fizikanët janë mjaft të sigurtë që universi është i përbërë nga materia (s’e përmendin nëse e “errët” a tjetër). Tutje materia është e përbërë nga grimcat bazike, akoma më thellë i kemi super-grimcat etj etj. Fizikanët besojnë se super-grimca të ndryshme janë përgjegjëse për t’ia dhënë materies vetitë e veta, shpesh veti interesante e madje dhe misterioze. Veç e thamë, njëra nga vetitë më të rëndësishme të materies është masa. Disa grimca kanë masë (psh. protoni, neutroni), disa të tjera s’kanë fare masë (psh. fotoni).

Fort intriguese t’mos kesh masë, apo jo! Edhe pse në fakt fotoni kahdo që rrotullohet tepër enigmatik. Shtiret “dyfytyrësh”, e meriton nofkën “dyfytyrak i paturpshëm”, pasi me dyfytyrësinë e vet ka një shekull duke ia shtuar kokëdhimbjen fizikës kuantike, ndoshta më tepër sesa vetë “gravitoni” hipotetik.

Me gjasë ka ca grimca hipotetike që herëdokur duhet të “zbulohen”. S’e kemi fjalën për gravitonin… por fizikanët thonë se “Grimca e Zotit” ishte një grimcë e tillë, meqë ishin fort të sigurtë që ekzistonte dhe pritej të zbulohej. Emri s’duhet ngatërruar, quhet “Grimcë e Zotit” ama s’ka ndonjë lidhje me Zotin, është thjesht një nofkë simpatike, një pseudonim për grimcën bozonike të quajtur “bozoni i Higgs”. Realisht aq të sigurtë dhe s’janë, por fizikanët besojnë ta kenë zbuluar disa vjet më parë, në v. 2013 në LHC (Large Hadronic * Collider) – CERN, Zvicër.

100% siguri s’duhet kërkuar, rëndësi ka që fizikanët tashmë e kanë besimin mjaft të “siguruar” se bozoni i Higgs ia jep masën materies. Bukur… kaq na duhej.
Ashtu-kështu shkencat që merren me misteret e universit s’duhet kapur për fyti e shtrënguar tepër. Fizikanët shpikin lloj-lloj termash, herë të qartë e herë fare të turbullt. Psh. s’dinë ç’është graviteti ama ka një shekull të gjatë “fajet” ia hedhin gravitonit hipotetik. Ose e shpikin “materien e errët”, e shpikin pa e patur akoma idenë ç’është… dhe çfarë pastaj, s’shembet as bota as universi.

Shkurt, edhe pse “modeli standard” i Fizikës së Grimcave i ka disa boshllëqe të mëdha, duke përfshirë gravitetin, dhe disa kontradikta serioze eksperimentale… është sistemi më i mirë që kemi deri sot – sistem shkencor që përpiqet t’i përshkruajë përbërësit, forcat dhe reaksionet thërmijore, vetitë e konditat, bashkëveprimet e grimcave e të super-grimcave, si “blloqe ndërtimore” të materies universale.

* Hadroni – një lloji grimce nën-atomike, përfshirë dhe barionet e mezonet, që mund t’jetë aktive (pjesëmarrëse) në të ashtuquajturin bashkëveprim i fuqishëm – protoni (që e gjejmë në bërthamën e një atomi) është i përbërë nga tre kuarkë dhe është një hadron.