Ngatërrimi i shkencës rreth dashurisë reale, dhe asaj “viagrale”

S. Guraziu – AP, T 2020 (Humoreskë)

(…mos vallë në të ardhmen dashuria do ta ketë një “formulë” ekzakte? Mos vallë herëdokur, dmth. kimia e përparuar do jetë në gjendje t’i paketojë “ingredientët” e dashurisë nëpër tubula dhe pastaj t’i marrim si pilula, si injeksione farmaceutësh? Njësoj siç sot, të interesuarit me zemrat jo (dhe aq) funksionale i marrin viagrat…)

Dashuria është thjesht çështje kimike, mjet i evolucionit, një kompromis mes detyrimit (kushtëzimit) dhe pasionit.” – Fabio Ilacqua
[ “A un Passo da Te” (Një hap larg teje) – Teksti: Fabio Ilacqua (“Le migliori”, 2016 – kënduar nga Mina Mazzini & Adriano Celentano) ]

Dashuria është thjesht çështje kimike, pavarësisht origjinës. Ne vetë zgjedhim si do ia japim kuptimin.” – Eleanor Lamb dhe Douglas Stewart (“Against A Crooked Sky”)

Dashuria thjesht s’mund të definohet, kurrë s’do ketë “definiendum absolut”, as kimik as fizik – pasi me kompleksitetin e me delikatësinë e tejkalon ndoshta dhe vetë magjinë.” – S. Guraziu (sot 🙂

***
Dihet se shkencëtarët e antropologjikave moderne dhe të neuro-shkencave pohojnë se “dashuria është çështje kimike”. Edhe autori i lirikës “Një hap larg teje” (kënduar nga Mina Mazzini-Adriano Celentano), Fabio Ilacqua pohon të njëjtën, sepse padyshim dhe ai i influencuar nga “shkencat”.
Gjithsesi m’u bë se e kisha lexuar dhe një citat tjetër pakashumë të ngjashëm… kërkova dhe Interneti sakaq ma hodhi përpara. Kuptova se (padyshim) do kem lexuar thënien e autorëve Eleanor Lamb, Douglas Stewart, “Dashuria është thjesht çështje kimike, pavarësisht origjinës. Ne vetë zgjedhim si do ia japim kuptimin” – thënie kjo e ardhur nga libri i tyre “Against A Crooked Sky” (Kundër qiellit të përkulur… apo dhe të shtrembër, ashtu diç, përafërisht).

Shkencëtarët, nëpër artikujt e tyre publikuar gjithandej (ka panumër revistash shkencore të stilit “a la science digest”) ngulin këmbë se dashuria mund të shpjegohet me “termat” e shkencës së Kimisë. Natyrisht, meqë ra fjala, tani assesi s’duhet ngatërruar shkencat, studimet shkencore rreth dashurisë… me “viagrat”. Duhet kujdes… sepse janë dy çështje fare të ndryshme kimike, duhet pra mjaft kujdes rreth lajthitjes.

Sa për vete kurrë s’kam ditur ç’është dashuria, dmth. “definicionin” e mirëfilltë të dashurisë. S’më ngelet as merak, s’dua as ta di ndonjëherë. Se mos vetëm unë s’ditkam… bie fjala s’e dinte as Ajnshtajni. Ai babaxhani i “relativizmave”, shkencëtar aq i madh, merrej me misteret kozmike e me vrimëzezat por dhe ai e pati shtruar buzëqeshjen: “vallë si funksionon dashuria e parë”?! Imagjino, vdiq ai Ajnshtajni i madh pa e patur kurrë idenë ç’na qenkësh dashuria – paçka se meritokrat sa vetë marramendja, për mençurinë rreth shkencave e pati marrë madje dhe Nobelin.

Rishtas bie fjala, ka me miliona vargje për dashurinë, panumër poetë e shkrimtarë duke shkrirë mend që nga zanafillat… që nga koha kur njerëzimi ende s’e përdorte madje as “gjethin e turpit”. Që nga Eva e Adami biblio-grafik ardhur në dritë me miliona tekste të bukura, me miliona “krijesash” lirike, me miliona thënie… mund t’i lexojmë me miliona librash, t’i qajmë me miliona telenovela e romancash, dhe prapë… kam frikë kurrë s’do jetë në gjendje kush ta definojë dashurinë. Dashuria thjesht s’mund të definohet, s’do ketë kurrë “definiendum absolut”, as kimik as fizik – pasi me kompleksitetin e me delikatësinë e tejkalon ndoshta dhe vetë magjinë 🙂
Apo pse jo, le t’themi se dashuria shpjegohet me “termat” e Kimisë. Nëse po, atëherë mos vallë paska ndonjë “formulë” për dashurinë, apo si?

Them kështu pasi Kimia gjithmonë na i impononte formulat, apo jo. Gjithë rinorët e shkollave të botës e dinë sa të mërzitshme janë tabelat e profesorëve të kimisë – tabela mbushur plot me formula e me pluhur gëlqeror. Duke e ditur se kimia ka t’bëjë me formulat, me elemente kimike e me cikërrimash të fshehta, mos vallë në të ardhmen dashuria do ta ketë një “formulë” ekzakte? Mos vallë herëdokur, dmth. kimia e përparuar do jetë në gjendje t’i paketojë “ingredientët” e dashurisë nëpër tubula dhe t’i marrim si pilula, si injeksione farmaceutësh? Njësoj siç sot, të interesuarit me zemrat jo (dhe aq) funksionale i marrin viagrat. Nëse ashtu atëherë lum si njerëzimi, lum si njerëzia e së ardhmës. Sidomos lum si rinia futuriste, pasi ata janë ata “shtalbat e njomë”, ata ngutulushët që dashurinë e përjetojnë si magjinë më të bukur të jetës.

Apo si… hm, e pse t’mos jem kureshtar, ishte dhe vetë Ajnshtajni. Tekfundit kimikat organike (dhe ato inorganike) jo ndryshe por ekzaktësisht ashtu funksionojnë. Shkencat s’kanë asgjë “magjike” në vete, funksionojnë duke i analizuar detajet, akëcila shkencë i analizon një everest-grumbull me detaje. Me mjetet e analizës dhe të sintezës “thyhet” ai kodi i sekreteve – përfundimisht arrihet tek konkluzioni për qartësinë rreth diçkaje. Pikërisht ashtu, asfare më ndryshe, aq e thjeshtë është, as magji as çudi.

Mirëpo jo, për fat të keq tani për tani jo, dashuria s’ka ndonjë “formulë”. As që mund t’formulohen ingredientët për t’i blerë në apotekë. Natyrisht, veç e alarmuam lexuesin më lart, assesi s’duhet ngatërruar shkencat rreth dashurisë me pilulat “viagrale”.
Shkurt e troç, shkencat e tashme “amorike” ende në pelena. Atëherë vallë si shpjegohet gjithë ajo bujë shkencëtarësh, cili pra na qenka shpjegimi shkencor i kimistëve, definicioni final i shkencës së tashme?

***
Sa për individët (për zemrat veç e veç), padyshim secilikush është në gjendje ta “definojë” dashurinë për vete. Dmth. të gjithë, herët a më vonë, e njohin – secila zemër e ka kristal të qartë ç’është dashuria. Mirëpo, kuptohet qasja e shkencës është krejtësisht tjetërfare.
Në vitin 2017 Katherine Wu (Univ. i Harvardit) do ta shkruante një artikull mjaft simpatik (bazuar në “konkluzionet” pararendëse të një grupi shkencëtarësh udhëhequr nga Dr. Helen Fisher). Autorja ia fillon duke sqaruar: për shekuj me radhë njerëzia mendonin se dashuria (dhe shumica e emocioneve) lindin në zemër, dmth. dhe strofullën e kanë aty, në zemër. Tashmë, shkenca moderne na e thotë se në fakt dashuria ka t’bëjë me trurin, jo me zemrën.

Sipas Dr. Fisher, – shkruan Wu – dashuria ia vlen të filtërohet në tri kategori: në dashurinë epshore, tërheqëse dhe lidhore. Tutje secila kategori e dashurisë karakterizohet me grupin specifik hormonal. Testosteroni dhe estrogjeni na qenkeshin shkaktarë të epsheve; dopamina, norepinefrina dhe serotonina na qenkeshin shkaktarë të tërheqjes fizike (dmth. kur individi t’ketë rënë në grackën e bukurisë fatale, të seks-bombave e këso); ndërsa oksitocina dhe vazopresina shkaktare të “lidhshmërisë” që ndjejmë ndaj personave, kafshëve etj.

Bukur këso sqarime për influencat hormonale, por le t’i rishtrojmë pakashumë “pyetjet” dhe kureshtinë e Ajnshtajnit. Vallë pse s’na i zbulon shkenca “sekretet” rreth ndjenjave të pakushtëzuara, psh. rreth dashurisë amësore, ose thjesht t’na e sqarojë dashurinë universale ndaj fëmijëve… engjëjve të kësaj bote, ose dhimbshurinë që ndjejmë jokushtimisht, vallë si “definohet” me formulat kimike ndjeshmëria ndaj luleve, ndaj fluturave, ndaj qengjave, ndaj rrezeve të diellit etj etj. një milion etj. Nëse shkenca na i ditka këso sekrete, atëherë si sqarohet pra fakti kontradikor që Ajnshtajni vdiq e shkoi kureshtar, pa e ditur kurrë mirëfilli ç’na qenkesh dashuria 🙂
Autorja Wu konkludon se “definicioni” i dashurisë nga shkenca moderne megjithatë është një punë në progres, kanë ngelur dhe shumë pyetje pa përgjigje.

E pra, sapo e thamë pakashumë të njëjtën – s’e mohon kush që industria farmaceutike e di fort mirë cilat ingrediente kimikale janë përdorur për viagrat. Mirëpo atyre që iu nevojiten pilulat, qebesa s’dinë gjë… s’janë as kimikologë as farmakologë. Zemrat difektuoze s’e kanë idenë mirëfilli si funksionojnë viagrat, sepse ca gjëra duhet t’ngelin sekrete për pacientët.

Fare normale, as afrodiziakët e romakëve dikur s’kishin receta haptas. As për ato të kinezëve s’e kishte kush idenë e ingredientëve. Ndoshta gejshat dhe mund ta kenë ditur, aty-këtu do kenë “rrjedhur” sekretet, ama askush tjetër. Madje-madje, se mos vetëm viagrat na qenkan “misterioze”, as Coca-Colat, as Pepsi-Colat e botës s’i zbulojnë sekretet e veta, formulat dhe sekretet kimike ruhen nën shtatë palë drynash.

[ ngjitur: ballina e albumit “Le migliori”, 2016 – Mina Mazzini & Adriano Celentano ]