Gjuhësia Surreale – Mustakologjia dhe Fjalëformimi!

S. Guraziu – Ars Poetica, K 2015 (humoreskë…)

(…dhe vetëm nga latinishtja (s’ka lidhje se gjuhë e “vdekur”) anglishtja duhet t’ketë “turp” – ndërsa nga frëngjishtja duhet t’skuqet e sarrakuqet përjetësisht. Në fakt, nëse t’flitej trok-e-troç, më tepër se gjysma e anglishtes është “frëngjisht” gjoja me një theks tjetërfare…)

Një kuriozitet mjaft “interesant” lidhur me Shqipen e mësova sot. Jo nga ndonjë libër, as nga fjalori, as nga gazetë, revistë, enciklopedi… por nga një skotlandez. Sipas tij shqipja na i paskësh plot 27 fjalë për lloje të ndryshme të mustaqeve, si dhe 30 fjalë e sinonime për lloje të ndryshme vetullash! Skotlandezi thoshte se janë kaq e kaq fjalë, afro 60 sosh (30 për vetullat + 27 për mustaqet) por jo dhe cilat janë – nuk përmendte shembuj. Ngela, u mahnita… natyrisht mahnitje e ëmbël, s’ka më ëmbël se t’mahnitesh nga vetë gjuha amtare!
E mësova këtë nga Arran Lomas (e dëgjova nga ai… dmth. nga një video e tij në Youtube). Nëse t’na jetë kuriozitet i bazuar në fakte, sharllatanizëm, apo thjesht shaka kot, s’e kam idenë.
Po vrisja mendjen, vallë prej nga ta ketë mësuar ai këtë! M’u duk mjaft e vështirë ta vërtetoja pohimin e tij. Si vërtetohet diç kokëzbrazur, pa burimet e njohuritë, pa bagazhin e pasur, pa kokën plot?! Vërtetimet s’bëhen kokëbosh, duhet patur në “mendje” sëpaku nja 30 variacione prej fjalësh të “larmishme”, qoftë për vetullat a për mustaqet.
E qartë, kurioziteti i skotlandezit na sugjeron për pasurinë e mahnitshme terminologjike të shqipes. Tjetër se më duket pasuri e stërmadhe, e zmadhuar tepër, e stërfryer. Vërtetimi i pohimit të tij ngelet i vështirë, njeriu duhet t’i ketë në dispozicion gjithë fjalorët e ekspertizat. Ose, ja ta zëmë se i kemi… prapë kot – sikur s’më besohet që ndonjë fjalor i shqipes t’i ketë 27 “versione” të mustaqeve, dhe 30 të tjera për vetullat!
Apo dhe ku di unë – ndoshta këto 10-15 vitet e fundit ka ndodhur ndonjë “booom” i madh fjalësh, ndonjë pasurim i bujshëm i fjalorëve të Shqipes. Vetë mjaft i prapangelur, individët shpesh s’mund as të kyçen në pasurinë kolektivistike gjuhësore, ama fjalorët modernë, botimet e reja mund t’jenë pasuruar dukshëm. Afërmendsh që fjalorët duhet t’pasurohen, saktësisht e sistematikisht.
Ç’është e vërteta, as nuk m’janë nevojitur termat për “mustaqet”, s’kam kërkuar kurrë. Nëse t’kërkoja tani, fjalori ekzistent s’më duket bindës, s’më mbushet mendja që ai Fjalori i 1980-s ta ketë një “pasuri” të tillë fjalësh. E di se është “ribotuar”, e di se janë shtypur dhe ca mijëra kopjesh të reja, janë “përmirësuar” gjoja ca lajthitje ideologjike, ishte ndërmarrje e energjizuar nga vetë akademia, e di se i është ndërruar ballina etj etj., por nuk është pasuruar. Tekefundit, sa i përket rishtypjes s’kam hasur ndonjë lëvdatë akademike, as shkrime, ese të mirëfillta, ekspertiza ushqyer me fakte, asnjë artikull rreth pasurimit të shqipes.
Meqë s’po e përthekoja dot si “peshohet” e gjithë mençuria rreth kokëdhimbjes, sakaq ia fillova me spekulimet e me hamendësitë. Këso grade e njohurive gjuhësore patjetër do t’jetë ekspertizë “speciale”. Njohuri të tilla janë privilegj i të rrallëve, gatuhen me ingrediente të rralla të “fanatizmit” e të kureshtisë! Ndoshta kurioziteti (me kohë, para skotlandezit) është lançuar nga ndonjë njohës i veçantë i shqipes, ekspert i padëgjuar. Janë të pakët gjuhëtarët e padëgjuar, ama ka dhe të tillë. Ka ekspertë që i ujdisin panumër fjalë, aty për aty. Sidomos krijuesit e mërgatës, sidomos vjershëtoret e diasporës, sidomos shkrimtarët e krijuesit e Gjermanisë. Duke qenë Gjermania pothuaj e paskajshme nuk hyhet kurrë në “hak” ta marrësh si shembull mërgatën e atjeshme. Shoqatat e atjeshme, Asociacionet Politiko-Artistike, Lidhjet miqësore të Shkrimtarëve e të Artistëve etj. etj. Dhe askush s’di për ta, shumica ashtu-kështu Internetin e kanë “habitat”, s’dalin aq shpesh nga anonimati. As krijimet as pasurimin s’e bëjnë për botën, s’thurin lavde as nuk mburren, s’i sheh kush n’gazeta as askund. Qasja e tillë konsiderohet “fjalëformim” i frymëzuar, pasurim i vetvetishëm i gjuhës. Anise ky atribut, siç e thamë tashmë, më tepër u vishet krijuesve, dmth. poetëve e shkrimtarëve në përgjithësi. Etj. etj., s’ma ndalon kush të spekuloj dhe më tutje, nga ana tjetër s’është as nevoja t’lodhem, veç e thashë “ku di unë”.
Madje s’e kam idenë kush duhet t’gëzohet më shumë (për kuriozitetin në fjalë), dijetarët ordinerë apo gjuhëtarët ekspertë! Padyshim të dyja palët, vallë e kush s’do t’gëzohej për laryshinë kaq të madhe të fjalëve! E saktë që 30 terma për vetullat pakëz do e rëndonin mbamendjen. Janë tepër shumë, ndoshta s’iu hyjnë në punë as salloneve të bukurisë, as makiazhistëve, as shkrimtarëve të mëdhenj… dmth. penave të rralla balzakiane, romancierëve të famshëm. Aq terma e sinonime për vetullat s’i kanë ndoshta as kinezishtja + anglishtja së bashku. Pa le që kjo e fundit ka huazuar aq shumë, panumër cikërrima e detaje, me shekuj e shekuj duke huazuar e “adoptuar”, aq paturpësisht. Nëse t’na dilte për një nuancë më e pasur se shqipja, s’do duhej çuditur aspak. Sa për “hajnisht” mund t’pasurohet gjithkush e gjithçka, e edhe cilado gjuhë. Dhe vetëm nga latinishtja (s’ka lidhje se gjuhë e “vdekur”) anglishtja duhet t’ketë “turp” – ndërsa nga frëngjishtja duhet t’skuqet e sarrakuqet përjetësisht. Në fakt, nëse t’flitej trok-e-troç, më tepër se gjysma e anglishtes është “frëngjisht” gjoja me një theks tjetërfare…
Imagjino pastaj plus 30 fjalë e sinonime të ndryshme për mustaqet. Nëse kurioziteti i skotlandezit qëndron, atëherë me shqipen do t’mburren mustakologët anembanë. Ka me miliona fansa anembanë botës, lloj-lloj burrecash. Dihet psh. që turqit janë mustakologë të paarritshëm, u prijnë mustakologëve të mbarë botës. Paçka se bota ka dhe mjaft inatçorë, aso që s’iu pëlqejnë mustaqet. Jo se janë “hundëleshër” a kushedi çfarë, por mustaqet u duken “stërzgjatje” e leshrave kot. Sipas tyre burrëria nuk “definohet” me mustaqet, do ishte qesharake. Përndryshe turqit do na ishin gjoja burrat më të “mëdhenj” të botës! Inatçorët dhe mund t’kenë të drejtë, por statistikisht ia vlen të përmenden, pasi na humbet një përqindje e madhe mustakologjike.
Gjithsesi, le ta përmbyllim me ndonjë detaj të burrërisë “historike” – historia kishte sa të duash mustakologë, apo jo. Aq e lehtë të konkludohet se me pasurinë mustakologjike të shqipes do t’mburreshin dhe vetë musketirët. S’kemi si t’mos e përmendim burrërinë kalorsiake, qoftë dhe Don Kishot-eske, por njëkohësisht, le t’u shmangemi çmendurakëve të politikave. Vallë si mund t’përmenden bie fjala mustaqet monstruoze të Fyhrer-it! Tipat si ai hiç se hiç, larg qoftë. Për inat s’duhet përmendur as tipologjinë staliniane, e madje as atë niçeane. Asnjë diktator, sado mustakolog i famshëm, s’e meriton. Ndërsa Niçeja… thjesht sepse kokën plot, prore kokëmbushur, mustakolog i krisur, dhe pra s’do kishte vend.
Imagjino sikur ta dinte dikur ai piktori surrealist, ai Dali i famshëm. Ai “nazeliu” i njohur për shijet e stërholla, për estetikat e sofistikuara. Se si më bëhet që ai, përveç si bojaxhi i “pavetëdijshëm” do ishte bërë dhe gjuhëtar, albanolog i famshëm. Do i kishte mësuar përmendësh gjithë termat e mustakologjisë së shqipes. Thjesht ashtu kot, që t’i kishte diku në mbamendjen e krenarisë, por dhe sepse do i duheshin rreth publikimeve shkencore. Bibliotekat e botës sot do ishin aqkrenare me tituj të ndryshëm, diç si “Albanologjia Surreale – Zanafilla Mustakologjike e Gjuhësisë”, apo “Studime Albanologjike rreth Etimologjisë së Mustaqeve Spanjolle”… etj. etj. titujsh të ngjashëm : )