Liberty, Libertas, La Liberte, Liria (Statuja e Lirisë)

1 – Nanine Vallain (1767-1815) – “Liria” (La Liberte), 1794
2 – Frederic A. Bartholdi (1834-1904) – Statuja e Lirisë (Liberty duke e Ndriçuar Botën), 1886

…koncepti i LIRISË (“artistikisht”, si vizualitet) zakonisht përfaqësohet si një metaforë antropomorfike, dmth. me personifikime të ndryshme, psh. si një “femër klasike” e lidhur me virtytet dhe idealet më të larta, simbolikisht si një perëndeshë, pasi perëndeshat ashtu-kështu janë të lidhura me virtytet “natyrshmërisht” më të kulluara, siç janë bukuria, dashuria, seksualiteti, amësia, kreativiteti, pjelloria etj. andaj pse t’mos lidhen simbolikisht dhe me Lirinë, aq e shtrenjtë liria, pa lirinë mbase s’mund të gëzohen mirëfilli as bukuria, as kreativiteti, as dashuria, as vetë frymëmarrja, jeta, asgjë, cilido i burgosur a qoftë një zog në kafaz, cilitdo shpirt që i është pezulluar liria, zor se do jetë i “gëzuar”, andaj me plot të drejtë romakët, e edhe grekët, e edhe të tjerë… do e kishin sëpaku nga një perëndeshë të “Lirisë”…

…psh. Statuja e Lirisë (Liberty), dhurata e francezëve popullit amerikan, është një perëndeshë romake, statuja është një figurë e Libertas, e perëndeshës romake të Lirisë – s’di nëse ka ngelur ndonjë skulpturë romake e Libertas, por di që romakët portretin e saj e patën përdorur nëpër monedhat, e madje dhe vetë amerikanët sot e përdorin Libertas (paçka se perëndeshë romake) në monedhat e tyre, sepse pakashumë është e njëjta gjë, simbolet janë simbole, apo jo, qofshin romake o qofshin neo-amerikane : )

…ditën e djeshme, 135 vjet më parë, më 28 Tetor 1886, “Liberty” qe dedikuar, si statujë shohim që perëndesha Libertas mban një pishtar në dorën e djathtë, dhe në dorën e majtë mban një tabula ansata me mbishkrimin JULY IV MDCCLXXVI (4 Korrik 1776), dmth. me numra romakë, data e Shpalljes së Pavarësisë së SHBA. Emri i plotë i zonjës-statujë është “Statuja e Lirisë – Liberty duke e Ndriçuar Botën”…

[ sg – ars poetica, 29 tetor 21 – më poshtë ngjitur një poezi nga unë, dhe pak histori rreth “Liberty” nga Amber C. Snider ]

LIBERTY
S. Guraziu, 2009

S’jam si ti, Statujë e Lirisë,
me pishtarin e Prometeut
në duar, me dritën e urtësinë,
me një univers boshësie
që s’e njohim as unë
dhe as ti – Liberty e pafajshme,
çdo gjë e mozaikut përjashta
na përket neve, ka diç
që pulson brenda, shtytja,
inercioni i gjakut, vetë
jemi krijuesit e së jashtmes,
i kemi shpikur statujat,
reliket, simbolet,
me qëllim t’ia kujtonim
vetes së paku të jashtmen
e Lirisë, por çfarë e plotëson
brendësinë, me çfarë
ta mbushim boshësinë
tënde, një boshllëk Piramide,
mos vallë me rërë germash
dhe kurthe – apo thjesht
është besim, i njësuar
me grahmat e flakës,
oksigjen që “digjet”
i frymëmarrjes, beso pra
dhe ti Liberty… në Lirinë,
kurrë s’do t’i kesh frikë pastaj
treqind kalorësit e ndërgjegjes,
t’i godasin portat, bedenat
që rrënohen me vetë gurët
e vet, katapultet ngjeshur
me të njëjtit gurë, s’do
i kesh frikë as kapuçonët
netëve me stuhi, të mistershëm
si vdekja, si nata me pelerinën
e zezë që e mbështjell
boshësinë, të padukshmen
e trishtë, tek trokasin
në portat e kalbura
të pallatit tënd… të ëndrrave.

***
Amber C. Snider, në një shkrim të vetin hedhur në linjë (2019) na rrëfen shkurt historinë e statujes – Statuja e Lirisë është një simbol i lirisë, i frymëzimit dhe i shpresës, në v. 1865 francezi E. de Laboulaye e propozoi idenë e një dhurate monumentale nga populli Francez për popullin Amerikan. Laboulaye ishte një aktivist kundër skllavërisë (president i Shoqatës Franceze kundër Skllavërisë), ai besonte se festimi i demokracisë së Amerikës, ashtu menjëherë pas Luftës Civile, si dhe braktisja e skllavërisë, mund t’i forconte dhe idealet demokratike të Francës.

Me dizajnin do merrej skulptori francez F. A. Bartholdi, versioni përfundimtar i dizajnit qe patentuar në v. 1879 dhe ndërtimi i statujes pati filluar shpejtë – shkruan Snider.
Dizajni i Bartholdit ishte kolosal – në fakt, do ishte më e madhja statujë e kohës, më e madhe se çdo skulpturë tjetër në botë.
Ndërsa A. G. Eiffel, projektuesi i Kullës Eifel, do ta projektonte kornizën skeletore të statujës. Ekspertiza inxhinierike e Eifel ishte thelbësore për strukturën, pjesa e brendshme e hekurave duhej ta mbante peshën prej 200 tonelatave, e po ashtu duhej t’i përkrahte + 100 tonelatat e mbështjelljes së jashtme të bakrit.

Statuja qëndron afërsisht 34 metra e lartë, por nëse të matej dhe piedestali së bashku me majën e pishtarit – thotë Snider, lartësia e saj e plotë do na dilte 93 metra. Dora e saj e djathtë shtrihet lart për ta mbajtur një pishtar veshur me flori 24 karatësh, dhe në kokë ka një kurorë me shtatë cepa, që simbolizojnë shtatë kontinentet dhe oqeanet. Në këmbët e saj qëndrojnë pranga të thyera, të cilat përfaqësojnë një grua të lirë nga shtypja dhe tirania.

Ndërtimi i statujës s’pati qenë dhe aq punë e lehtë, jo vetëm për shkak të madhësisë, ShBA do ishte përgjegjëse për ndërtimin dhe financimin e piedestalit prej 27 m, ndërsa Franca do fokusohej në vetë statujën, si dhe për transportin e saj, ndarë në 350 pjesë, përtej oqeanit. Të dy vendet do ballafaqoheshin me probleme financimi, kështu që i qenë drejtuar publikut për ndihmë, përfundimisht do mblidheshin fonde ndërtimi përmes eventeve artistike, ankandeve, donacioneve etj.