Ideja juaj e vjetër… ideja e “krisur”, ideja juaj gjeniale!

S. Guraziu – Ars Poetica, M 2019 (Diç si humoreskë…)

Për “Pianon Surrealiste” të Dalit, tek të dhënat thuhej se nga Dali-mustakologu skulptura na qenkësh konceptuar që në v. 1954, mirëpo tek në v. 1984 vepra e pati parë “dritën e njëmendësisë”. Pas dekadash e fjetur si ide, më në fund qe kthyer në një objekt surreal të vërtetë, koncepti ideatik-surrealistik qe materializuar. Ndërsa dihet, ne fort mirë e dimë, surrealizmi s’është realitet, është jorealitet, është “fantazmagori”, është diç si kur vetë ëndrra kthehet e na bëhet ëndërrtare. Sa për artistikat… e definicionet fare e lehtë, është diç “teknike” dhe aq e ftohtë nëse themi surrealizmi ishte rrymë, lëvizje avangarde në art e në letërsi që eksploronte potencialin krijues me ndihmën e “pavetëdijes” 🙂

Ra “pianoja” e Dalit dhe u ndala e sikur po mendohesha – ja dëshmia që, nëse helbete keni “ide e koncepte” të vjetra, kurrë s’është vonë t’i sillni ato në jetë, t’i sillni përjashta kokës, më mirë vonë sesa kurrë. Nëse s’ishte e thënë dikur në rini, atëherë së paku në pleqëri. Madje koha si “datë” e prurjeve artistike s’ka asfare rëndësi, ashtu-kështu kumti poetik dhe / apo bota juaj artistike herëdokur duhet të “lahet me dritën”!
Imagjinoni, nëse vetë surrealistët nuk hezitonin t’i sillnin idetë në jetë as pas dekadash, atëherë…

Pasi kurrë dhe s’i dihet, kurrë s’duhet thënë kurrë – kështu thotë dhe urtësia, apo jo. Diç që dikur mund t’na jetë dukur “qesharake” si ide, dhe hëpërhë s’kemi patur guximin e mirëfilltë t’ia shpalosim botës, pa pritur pa kujtuar tani ideja jonë mund t’jetë “pika e vetë pikës”. Bie fjala idetë e vjetra të poetëve vetëm sa kristalizohen, kthehen në diç si perlash, në diç si ide safirike e diamantike.

Ndërsa dihet për perlat e për diamantet “koha” thjesht është diç jashtëdimensionale. Nëse t’jesh pjekur e kthyer në diamant vetvetiu koha tutje s’ka ndonjë kuptim. Poetët vetë bëhen diç si urtakë me mjekrash e me lloj-lloj mençurirash, deri në pleqëri do ta kenë vjelur gjithë “pemën e dijeve”. Shembuj ka sa të duash, njësoj poetët, filozofët, shkencëtarët, artistët… As vetë Platoni s’pati qenë ndonjë djaloshar kur e merrte guximin t’i hidhte në sheh gjenialitetet e veta. S’kemi si ta dimë tashmë, kanë kaluar mijëvjeçarë, kushedi sa gjatë mund t’i ketë shoshitur Platoni idetë e veta. (Ky “kalim i gjatë kohe” thjesht është konfirmim se as vetë mileniumet nuk afektohen nga “koha”, kur është në pyetje gjenialiteti distancat kohore janë “jashtëkohore”, pasi padyshim vetë gjenialiteti është “jashtëkohor”, jashtëdimensional, veç i përmendëm ato perlat e diamantet, shpesh kalojnë disa shekuj kohë e s’na takon as “1 gram”, asnjë grimë gjenialitet, nuk thonë kotë “mesjeta e errët”, sepse patën kaluar disa shekuj në errësirë, pa hedhur asgjë në dritë).

Tutje… paçka se Aristoteli ishte nxënës i tij, si një djaloshar kurrë s’pati guxuar t’ia “kthente fjalën”. Kuptohet jo se nuk “guxonte”… përveç respektit për plakun-xhufurrakun, Aristotelin e frenonte dhe pasiguria për t’i shpalosur idetë e veta. E qartë pra, duhej kapërcyer ai pragu i “pasigurisë”, shumë ide rrinin mbyllur a burgosur brenda kafkës së tij, aq e lehtë dhe s’ishte…

Por pra ideja është se mbase njësoj, si dikur në lashtësi e njëjta vlen dhe sot e kësaj dite. Ja, mua më frymëzoi ta shkapuris idenë vetë “shembulli” i Salvador Dalit. Mos vallë pandeh kush se kjo “ide” na qenka fringo, e sapongjizur! Pasiguria vlen për të gjithë, vlen për shkencëtarët, për filozofët… mirëpo sidomos për poetët e artistët. Sepse fusha e tyre e interesit është aq abstrakte, duhet kapërthyer aq shumë.

Derisa shkencëtarët e “ekzaktësisë” duhet të merren me detajesh ekzakte për ta sjellë në jetë, bie fjala një aparat a një raketë, poetët e filozofët duhet ta shoshisin gjithë universin për pakëz dinjitet, pak moral, a për ndonjë “etiquette” të denjë. Një krahasim tjetër sadopak më qesharak do ishte nëse themi të dy palët janë nisur për peshkim, të parëve iu duhet t’i zënë peshqit një e nga një, duke pritur tërë ditën me grep, poetët e filozofët duhet të peshkojnë me rrjetin e madh të pasigurisë, thjesht e hedhin ashtu, pandehin ta “mbulojnë” detin komplet.

Rëndësi ka që shpesh dhe në pleqëri ia qëllojnë pikës, edhe të parët (cikërrimtarët) e edhe të dytët… i çajnë shigjetat e “thelbësores” në dysh si dikur Robin Hudi. Dhe siç e dimë, e gjithë mbretëria, me fisnikëri e me kalorësi, me varfanjakë e me hajdutëri, dhe tutje gjithë mbretëritë aneskaj patën dëgjuar për namin e Robinit. E pamundur t’mos degjonin, behej aq bujë… tek i çante shigjetat e shigjetarëve të mbretit, aty mu në mes të sheshit!

Pra herët e më vonë dilni në shesh me idetë, sfidojeni cilindo Robin, çajini shigjetat e tij. Jeta padyshim është “kauzë”, s’është ndonjë rrugëtim kot, kthyerje në akundësi, duarbosh. Duhet shoshitur idetë, ama mos lejoni t’i hajë ato harresa apo t’ju humbin. Do ishte e pafalshme të “vdesin” idetë, do ishte dëm t’i merrni me vete në botën e përtejme. Herëdokur duhet “shkrepur” idetë, duhet të dilni në shesh, kurrë s’është vonë të mblidhet pak guxim. Sipas skenarit më të keq, ndonjëherë shkrepja mund të shkojë “huq”, e dinte mbase dhe Robin Hudi… Mirëpo po ashtu, edhe gjuetarët më të dobët të kësaj bote e dinë faktin – nëse nuk gjuan kurrë, gjithmonë do jetë “huq”.

Thjesht pra, qofsh burrë a burrëreshë “shkrepe” oreee, s’ke çfarë humb, mund t’kthehet si surprizë dhe për juve vetë. Kurrë s’i dihet, sakaq botës i bëhet e qartë se ideja juaj në fakt ishte gjenialitet. Gjithsesi, larg qoftë keqkuptimi, s’them të gjitha idetë do na dalin “gjeniale”, natyrisht aty-këtu mund t’ketë dhe përjashtime. Idetë që na dukeshin “çmendurake”, që s’kishim kurajon t’ia shpalosim botës, ndonjëherë del në pah se vërtet na paskeshin qenë çmendurake. S’duhet mohuar, aty-këtu mund t’ketë dhe dështime. Me ndonjë “huq” aty-këtu padyshim s’do ishte skuqur as vetë Robin Hudi.

Sepse po ashtu, nëse të ishte gjallë, nëse Robin Hudi t’i takonte kohës sonë, do ta dinte që njerëzia ndoshta dhe Nobelat mund t’i kenë fituar pikërisht duke mbledhur guximin dhe duke e “shkrepur” atë idenë e vjetër, idenë e tyre të “krisur”, idenë e fjetur me dekada 🙂

[ ngjitur: Salvador Dali (1904-1989) – Piano Surrealiste, 1984 ]

Salvador Dali (1904-1989) – Piano Surrealiste, 1984

segura

Leave a Reply

Your email address will not be published.